اتام قازاق بالا العاش بىلدىرلاپ سٶيلەي باستاعاندا «تٸلٸ شىعىپ كەلەدٸ» دەيدٸ. «تٸل ٷيرەنٸپ» دەمەيدٸ. نەرەستە قۇرساقتا جاتىپ اتاسى, اناسى سٶيلەگەن تٸلدٸڭ دەنٸن (كٶپ بٶلٸمٸن) بويىنا سٸڭٸرٸپ الادى ەكەن. مۇندا ٶتە نەزٸك گەنەتيكالىق جاد مەسەلەسٸ دە بار. ەكٸ-ٷش جاسقا كەلٸپ, زاتتاردى تولىقتاي كٶرٸپ, تٸلٸ يكەمگە, سٶيلەۋگە كەلگەن كەزدە ەلگٸ بويىنداعى اتاۋلار سٶز بولىپ بۇرقىراپ شىعا باستايدى. تٸپتٸ كەي سٶزدەردٸڭ اتاۋىن بٸرٸنشٸ رەت ەستٸسە دە ونىڭ بەرەتٸن ۇعىم, مەنٸن بۇرىننان بٸلەتٸن سەكٸلدٸ سەزٸلٸپ, ارى قاراي تەز ۇعىپ الاتىنى انىقتالعان. مٸنە, سول سەبەپتٸ دە, «تٸلٸ شىعىپ كەلە جاتىر» دەپ ايتامىز. ار جاعىندا بار نەرسە بەرٸ شىعىپ جاتىر عوي.
ەندٸ مىنانى قاراڭىز, جاڭادان تٸلٸ شىعىپ كەلە جاتقان بالاعا جات تٸلدە سٶيلەپ, جات تٸلدٸ ٷيرەتە باستاساڭ, بالانىڭ بويىنداعى بۇلقىنىپ شىعىپ كەلە جاتقان انا تٸلٸ مەن جات تٸلدٸڭ اراسىندا اسا كٷردەلٸ كٷرەس باستالادى. بالانىڭ ميى, ويى, تٸلٸ قويىرتپاققا اينالادى.
«توقپاعى كەلٸسسە كيٸز قازىق جەرگە كٸرەدٸ». اتا-انا, اينالاسى ٷستەمدٸك الىپ بەرگەن تٸل بالانى جەڭٸپ تىنادى. ۇشقىر قييال, زەرەكتٸك, تاپقىرلىق قاسيەتتەرٸ العاشقى تەبٸنٸنەن ايىرىلىپ, مۇقالىپ قالادى. سٶز ىرعاعى, بۇلا تٸلٸ بۇزىلعان سوڭ ول بالانىڭ مٸنەز-قۇلقى بۇزىلا باستايدى. بالا كٷنٸنەن ەكٸ تٸلدٸ قاتار وقىعان ادامنان اقىن-جازۋشى, عالىمداردىڭ كٶپ شىقپايتىنى سودان ەكەن. قايتا ونداي ۇرپاق بويىندا ٶزٸنٸڭ بايىرعى باستاۋىنا ٶشپەندٸلٸكپەن قارايتىن, قاناعات, ۇياتى از, پايداكٷنەمدٸكتٸ ٸرٸ جەتٸستٸك سانايتىن پسيحولوگييا قالىپتاسادى. ٶز ۇلتىنىڭ تٸلٸن بٸلمەۋدەن ۇيالماعان, قىسىلماعان ادام ٶزگە وعاش ەرەكەتتەردەن دە ونشا ۇيالىپ كەتپەيتٸن بولادى.
عالىمدار گەنەتيكالىق جادى جوعارىداعىداي ٶزگەرٸسكە ۇشىراعان ادام ەۋەلگٸ تابيعاتى بۇزىلعان زات سەكٸلدٸ جەنە قاتىگەز بولادى دەپ تۇجىرىمدايدى. اتا-اپالارىمىزدىڭ, «ول ورىسشا وقىعان ەمەس پە, مٸنەزٸ جامان», دەيتٸن سٶزدەرٸ قايدا, مٸنە تەگٸن ايتىلعان سٶز ەمەس ول. ەندٸ قورىتىندىنى ٶزٸڭٸز ايتۋ ٷشٸن ورىس تٸلدٸ قازاق شەنەۋنٸكتەرٸنٸڭ مٸنەزدەرٸنە ساراپتاما جاساي بەرۋٸڭٸزگە ەبدەن بولادى.
جاپوندار بالاسى ون ٷش-ون تٶرت جاسقا كەلگەنشە ٶزگە تٸلدٸ ٷيرەتپەك تٷگٸلٸ تىڭداتپايتىنى تۋرالى كٶپ ەستيمٸز. ولار ٶز تٸلٸ قان-سٶلٸمەن بويىنا سٸڭٸپ, بولمىسىنا اينالعاننان كەيٸن بارىپ ٶزگە تٸلدٸ يگەرۋگە مٷمكٸندٸك تۋعىزادى. ولار ەندٸ قانداي تٸل ٷيرەنسە دە تەز يگەرٸپ ەكەتەدٸ. ٶيتكەنٸ كەز كەلگەن سٶزدٸ, ۇعىمدى ٶز انا تٸلٸندەگٸ ۇعىمدارمەن سالىستىرىپ پارقىن تەز ۇعىنادى ەكەن. ال بالالار باستاۋىش سىنىپتى بٸتٸرٸپ شىققاندا ٶز ۇلتىنىڭ سالت-دەستٷرٸن تولىقتاي دەرلٸك مەڭگەرٸپ شىعادى. سٶيتكەن جاپون بٸرەۋدەن كەم بە بٷگٸن? بٸرەۋٸ بٸزدٸڭ جٷزٸمٸزگە تاتىماي ما?! ۇلتشىل دەسەڭ ۇلتشىل, نامىسشىل دەسەڭ نامىسشىل, بٸلٸم-تەحنيكا, كەسٸپ, ماماندىق جاعىنان ەرينە نەشە ورايدى. ەشقاشان ۇلتىن ساتپايدى.
قىسقاسى, ەل بولامىز دەگەن ەسٸ دۇرىس حالىق تٸلٸ ەندٸ شىعىپ كەلە جاتقان بالاعا ٷش تٸلدٸ قاتار ٷيرەتٸپ ميىن قويىرتپاقتامايدى. بۇنداي سوراقىلىققا جول بەرگەن ەل ەلەمدە جوق. بۇل ۇرپاقتى مەڭگٷرتتەندٸرۋدٸڭ تٶتە جولى. بٸز انا تٸلٸن بٸلمەيتٸن كەي قازاقتىڭ بالاسىن «تٸلٸ ورىسشا شىققان» دەپ جاتامىز. قاتە سٶز. كەز كەلگەن ادامنىڭ تٸلٸ ەۋەلٸ انا تٸلٸندە عانا شىعا باستايدى. قالعانىن ٷيرەنەدٸ. بٸزدٸڭ ايتىپ جٷرگەندەرٸمٸز تٸلٸ شىقپاي قالعان قازاقتار. ونى «تٸلٸ شىقپاي قالىپ, سوسىن ورىسشا ٷيرەنٸپ العان قازاقتار» دەپ ايتۋىمىز كەرەك. قازٸرگٸ بيلٸكتەگٸلەردٸڭ كٶبٸ سونداي, تٸلٸ شىقپاي قالاعان قازاقتار. تٸلٸ شىقپاي قالعان ادامدى ٷيرەنگەن تٸل بيلەيدٸ. ولاردىڭ ۇلتقا قىزمەت ەتۋٸ نەعايبىل. سوندىقتان دا تٸل – تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ باستى شارتى.
ۇلاربەك نۇرعالىمۇلى
