Ázirge, Qazaqstanda eki AES-ti kim salatyny belgili boldy. Ázirge deitin sebebimiz, óz sózinde Memleket basshysy, negizinen, Qazaqstanǵa úsh AES-tiń qajettigi týraly aityp keledi. Sonymen ótken demalys kúnderi, atap aitqanda, 2025 jyly 14 maýsymda aldymen Qazaqstanda alǵashqy atom elektr stantsiiasyn salatyn halyqaralyq konsortsiýmnyń kóshbasshysy "Rosatom" bolǵany jariialandy. Kóp uzamai taǵy bir AES qurylysy boiynsha konsortsiýmnyń jetekshisi anyqtalyp, ol Qytailyq CNNC boldy, dep habarlaidy Dalanews.kz.
Bul aradaǵy birinshi AES boiynsha sheshim qazaqstandyqtardy tań qaldyrdy. Sebebi sanktsiiadaǵy memleket emin-erkin áreket ete almaityny belgili. Túrkiiadaǵy AES qurylysy da osy sebepti toqtap tur emes pe? Osyndai saýaldar legi qoǵamda birden burq etti. Oǵan jaýap birden berildi. Iaǵni, elimizde AES salý boiynsha halyqaralyq konsortsiým jetekshileriniń qalai tańdalyp alynǵany egjei-tegjei túsindirildi.
Vendorlarmen júrgizilgen kelissózder
QR Atom energiiasy jónindegi agenttigi halyqaralyq sarapshylardyń qatysýymen ashyq jáne básekege qabiletti dialog aiasynda reaktorlyq tehnologiialardyń jetekshi álemdik óndirýshilerimen kelissózder júrgizilip, olardyń óndiristik nysandaryna saparlar uiymdastyrylǵany naqtylandy. Atqarylǵan jumystardyń nátijesinde áleýetti jetkizýshilerdiń "qysqa tizimine" kelesi kompaniialar endi: "Rosatom" (Resei), "China National Nuclear Corporation" (Qytai), "Électricité de France" (Frantsiia) jáne "Korea Hydro & Nuclear Power" (Ońtústik Koreia).
Tizimge engen kompaniialar Qazaqstanda AES salý boiynsha tehnikalyq jáne kommertsiialyq usynystardan turatyn materialdardyń keshendi paketin usyndy. Nátijesinde, Qazaqstan Respýblikasynyń Atom energiiasy jónindegi agenttigi, "Qazaqstandyq atom elektr stantsiialary" JShS jáne frantsýzdyq Assystem injenerlik kompaniiasy birlesip ázirlegen ádisteme negizinde usynylǵan reaktorlyq tehnologiialar men basqa da usynystarǵa keshendi baǵalaý júrgizildi. Baǵalaý AES qaýipsizdigi, tehnologiialyq jáne qarjylyq aspektiler, halyqaralyq tájiribe, kadrlar daiarlyǵy jáne ózge de kórsetkishter boiynsha júzege asyryldy.
"Osy taldaýdyń nátijeleri atom salasyn damytý máseleleri jónindegi vedomstvoaralyq komissiianyń qaraýyna usynyldy jáne Qazaqstanda AES salý boiynsha eń ońtaily ári tiimdi usynystar reseilik "Rosatom" kompaniiasynan kelgeni anyqtaldy. Ekinshi orynǵa qytailyq "China National Nuclear Corporation" jaiǵassa, frantsýzdyq "Électricité de France" pen koreialyq "Korea Hydro & Nuclear Power" usynystary úshinshi oryndy ielendi", delingen agenttik habarlamasynda.
Osylaisha, "Rosatom" kompaniiasy Qazaqstandaǵy alǵashqy atom elektr stantsiiasyn salý jobasy boiynsha halyqaralyq konsortsiýmnyń kóshbasshysy retinde anyqtaldy. Qazirgi ýaqytta "Rosatom" usynǵan usynystar negizinde Resei Federatsiiasy tarapynan memlekettik eksporttyq qarjylandyrý tartý máselesi pysyqtalýda.
Nege tańdaý "Rosatomǵa" tústi?
Kóp uzamai Qazaqstandyq elektr energetikalyq qaýymdastyǵynyń basshysy Talǵat Temirhanov bul rettegi óz jumystaryn tizbelep, tańdaý "Qazaqstandyq atom elektr stantsiialary" JShS-nyń frntsýzdyń Assystem injiniringtik kompaniiasynyń qatysýymen birlese ázirlengen ádistemesi negizinde jasalǵanyn naqtylady. Ol alǵashqy AES 2400 MVttyq bolatynyn da jetkizdi.
"Qazaqstandyq elektr energetikasy qaýymdastyǵy muny ýaqtyly jáne strategiialyq negizge súiene otyryp jasalǵan sheshim retinde qoldaidy. Qýaty 2400 MVt-tyq AES jyl saiyn shamamen 19 mlrd kVt saǵattyń taza jáne turaqty elektr energiiasyn óndiretin bolady, bul elimizdiń energetikalyq qaýipsizdigin edáýir nyǵaitýǵa, elektr energiiasy importyna táýeldilikti tómendetýge jáne eń joǵary júktemelerdi turaqty túrde qamtamasyz etýge múmkindik beredi", – dep atap ótti ol.
Temirhanov bul ekologiialyq turǵydan da, turaqty energetikaǵa kóshý turǵysynan da mańyzdy qadam ekenin basa atap ótti.
"Seriktes retinde tańdalǵan "Rosatomnyń" tarihi jáne tehnologiialyq tájiribesi bar ekenin atai ketken jón. Memlekettik korporatsiianyń básekege qabiletti halyqaralyq naryqta suranysqa ie naqty tájiribesi men senimdi tehnologiialary bar. Búgingi tańda "Rosatom" Qytaida, Túrkiiada, Bangladeshte, Belarýsta, Úndistanda, Iran men Mysyrdaǵy jobalardy ulttyq standarttarǵa beiimdei otyryp, jergilikti ónerkásipti belsendi túrde tartýda 20-dan astam energiia bloktaryn salyp jatyr. Qaýymdastyq mundai seriktespen yntymaqtastyq Qazaqstanda atom energetikasyn senimdi, qaýipsiz jáne uzaq merzimdi damytý úshin berik irgetas qalai alady dep esepteidi", – dep sózin túiindeidi Temirhanov.
Taǵy bir AES-ty qytailyq CNNC korporatsiiasy salatyn boldy
Budan keiin Qytailyq CNNC Qazaqstandaǵy taǵy bir AES qurylysy boiynsha konsortsiýmnyń jetekshisi bolatyny jariialandy.
Atom energetikasy agenttiginiń tóraǵasy Almasadam Sátqalievtiń aitýynsha, short-listke engen barlyq prekvalifikatsiiadan ótken qatysýshylardyń ózine tán biregei tehnologiialary bar. Degenmen, Qytai men Resei usynǵan jobalar obektivti túrde eń myqty bolyp tanyldy.
"Qytai Halyq Respýblikasymen atom salasyndaǵy yntymaqtastyq jóninde jeke bas kelisimge qol qoiý josparlanyp otyr. Biz Qazaqstanda taǵy bir atom elektr stantsiiasyn salý úshin qytai tehnologiialaryn paidalanǵymyz keledi. Jalpy alǵanda, álemde tolyq atom tsiklin óz kúshimen júzege asyra alatyn elder kóp emes. Al Qytai – mundai múmkindikke ie, barlyq qajetti tehnologiialary men indýstriialyq, óndiristik bazasy bar memleket. Sondyqtan bizdiń kelesi basty basymdyǵymyz – Qytaimen yntymaqtastyq", – dedi Sátqaliev.
Qazaqstandaǵy AES-tardyń egesi kim bolady?
Ýran shikizatynyń menshik iesi, operatory jáne óndirýshisi, sondai aq bolashaq atom stantsiiasynyń barlyq tehnologiialyq protsesteriniń qojaiyny Qazaqstan Respýblikasy bolady. Bul týraly Atom energetikasy agenttiginiń tóraǵasy Almasadam Sátqaliev málimdedi. Ol konkýrstaǵy basty sharttardyń biri - stantsiianyń táýelsiz jáne tiimdi jumysy qazaqstandyq mamandardyń esebinen júrgizilýi. Iaǵni, kelisimsharttarda kadrlardy daiarlaý júiesin, indýstriialyq-tehnikalyq bazany jáne qurylystyń barlyq kezeńderin barynsha oqshaýlaýdy qalyptastyrý qarastyrylǵan.
"Biz Qazaqstan ekonomikasyna salynatyn aýqymdy investitsiialar týraly sóz bolyp otyrǵanyn jaqsy túsinemiz. Bul arada: "Atom tehnologiialary máselelerinde Reseige táýeldiliktiń qaýpi óte az, tipti múlde joq" dep qadap aita alamyn. Munyń bári kelisimshartta qarastyrylǵan", - dedi ol.
Almasadam Sátqalievtiń aitýynsha, bul arada ózara árekettesý formýlasy qarapaiym:
"Olar Qazaqstanǵa keledi, AES salady, kadrlardy daiarlap, oqytady jáne bári aiaqtalǵanda elderine oralady".
"Rosatom" basshysy: Biz Resei jáne Qazaqstan basshylyǵynyń qoldaýyna arqa súieimiz
"Rosatom" basshysy da atalǵan jańalyqqa qatysty pikir bildire ketti. Árine, olar bul sheshimge qýanyshty.
"Qazaqstandaǵy atom elektr stantsiiasy álemdegi eń ozyq jáne tiimdi joba boiynsha salynady, onyń negizinde reseilik tehnologiialar qoldanylady. Bul álemdegi zamanaýi atom elektr stantsiialarynyń biri bolady, bul arada VVER-1200 reaktorlary qoldanylady. Alda bizdi áli de kóp jumys kútip tur, biz Resei jáne Qazaqstan basshylyǵynyń qoldaýyna shyn júrekten senim bildirip, arqa súieimiz", - dep atap ótti "Rosatom" memlekettik korporatsiianyń bas direktory Aleksei Lihachev.
Sóz sońynda, vendorlar týraly agenttik taratqan habarlamadaǵy derekke súiensek, úshinshi AES-ty frantsýzdar koreilermen birlesip salýy múmkin sekildi. Biraq, bul tek dolbar ekenin, al resmi málimet múlde bolmaǵanyn basa aita ketelik.
