Reseide 18-20 qyrkúiek aralyǵynda túrli deńgeidegi sailaý ótti. Úsh kúnge sozylǵan naýqannyń basty bóligi Memlekettik dýmanyń toǵyzynshy shaqyrylymyn jasaqtaýǵa arnaldy. Sonymen birge birqatar óńirde gýbernatorlar, aimaqtyq parlamentter men jergilikti ókildi organdar sailandy. Saiasi naýqannyń aldyn ala qorytyndysy boiynsha, “Edinaia Rossiia” partiiasy basymdyǵyn saqtap qaldy. Osy tusta Dalanews.kz redaktsiiasy Reseidegi sailaýdyń negizgi nátijeleri men onyń saiasi mańyzyna sholý jasady.
Aita keteiik, bul jolǵy daýys berý tek parlament quramyn jańartýmen shektelgen joq. Sailaý Ýkrainadaǵy soǵys jalǵasyp, Resei ekonomikasyna sanktsiialyq qysym kúsheigen tusta ótti. Sondyqtan onyń nátijesi Kremldiń ishki saiasatyna berilgen baǵa retinde de qarastyrylyp otyr.
Úsh kúnde qandai sailaýlar ótti?
20 qyrkúiek Reseide biryńǵai daýys berý kúni bolyp belgilendi. Biraq azamattar sailaý ýchaskelerinde 18 qyrkúiekten bastap daýys bere bastady.
El boiynsha 2,2 myńnan astam sailaý naýqany uiymdastyrylyp, shamamen 20,7 myń depýtattyq mandat pen sailanbaly laýazymǵa úmitkerler anyqtaldy. Negizgi saiasi doda Memlekettik dýmanyń 450 depýtatyn sailaý boldy. Budan bólek, 39 óńirde zań shyǵarýshy organdardyń quramy jańartyldy. Segiz aimaqta gýbernatorlar tikelei daýys berý arqyly, taǵy úsh sýbektiniń basshysy jergilikti parlament depýtattarynyń sheshimimen sailanýy tiis.
Tikelei gýbernator sailaýy Mordoviia, Tyva jáne Sheshenstan respýblikalarynda, sondai-aq Belgorod, Briansk, Penza, Tver jáne Ýlianovsk oblystarynda ótti. Al Qarashai-Sherkesiia, Soltústik Osetiia jáne Daǵystan basshylaryn óńirlik parlamentter anyqtaidy. Aldyn ala nátije boiynsha tikelei sailaýǵa qatysqan qazirgi ákimshilik basshylardyń barlyǵy óz óńirinde alda keledi.
Memlekettik dýma qalai jasaqtalady?
Memlekettik dýma — Resei parlamentiniń tómengi palatasy. Onyń quramynda 450 depýtat bar jáne olar bes jylǵa sailanady.
Depýtattardyń jartysy, iaǵni 225 adam partiialyq tizim boiynsha ótedi. Qalǵan 225 mandat birmandatty okrýgterde jeńiske jetken kandidattarǵa beriledi. Partiialyq tizim arqyly Dýmaǵa ótý úshin saiasi uiym keminde 5 paiyz daýys jinaýy kerek.
Bul júie bir partiiaǵa eki baǵytta qatar basymdyq alýǵa múmkindik beredi. Partiia jalpyulttyq daýys berýde joǵary nátije kórsetýmen birge, jekelegen okrýgterdiń basym bóliginde jeńiske jetse, parlamenttegi mandat sany onyń partiialyq kórsetkishinen áldeqaida kóp bolýy múmkin.
Aldyn ala nátije qandai?
21 qyrkúiektegi málimet boiynsha, sailaý hattamalarynyń 82 paiyzdan astamy óńdelgen. Aldyn ala qorytyndyda “Edinaia Rossiia” partiiasy 57,76 paiyz daýys jinap, kósh bastady. Ekinshi orynǵa 13,89 paiyz kórsetkishpen Resei Federatsiiasynyń Kommýnistik partiiasy jaiǵasty. LDPR 8,77 paiyz daýys alsa, “Novye liýdi” partiiasyn sailaýshylardyń 7,97 paiyzy qoldaǵan. Al “Spravedlivaia Rossiia” partiiasynyń nátijesi shamamen 5 paiyzdy qurady.
“Spravedlivaia Rossiianyń” kórsetkishi ótý shegine óte jaqyn bolǵandyqtan, partiianyń tizim boiynsha mandattardy bólýge qatysý-qatyspaýy daýystar tolyq sanalǵannan keiin anyqtalady.
Birmandatty okrýgterde de “Edinaia Rossiia” basymdyq tanytty. Hattamalardyń 75 paiyzdan astamy óńdelgen kezde partiia kandidattary 225 okrýgtiń 208-inde alda boldy. KPRF pen “Spravedlivaia Rossiia” kandidattary jáne ózin-ózi usynǵan úmitkerler tórt okrýgten kósh bastady. LDPR eki okrýgte, al “Rodina” bir okrýgte jetekshilik etti.
Eger osy kórsetkishter saqtalsa, “Edinaia Rossiia” Memlekettik dýmadaǵy 450 orynnyń keminde 300-in ielenip, konstitýtsiialyq kópshilikke qol jetkizýi múmkin. Bul partiiaǵa Konstitýtsiiaǵa ózgeris engizý jáne birqatar mańyzdy memlekettik sheshimdi basqa saiasi kúshterdiń qoldaýynsyz qabyldaýǵa múmkindik beredi.
Sailaýǵa qatysý kórsetkishi ósken
Ortalyq sailaý komissiiasynyń aldyn ala deregi boiynsha, sailaýshylardyń jalpy belsendiligi 56,66 paiyzǵa jetken. Bul 2021 jylǵy Memlekettik dýma sailaýyndaǵy kórsetkishten joǵary.
Resei biligi sailaýǵa qatysýdy arttyrý úshin úsh kúndik formatpen qatar qashyqtan elektrondy daýys berý júiesin de qoldanǵan. Federaldyq elektrondy platforma arqyly 3,6 millionnan astam adam daýys bergen. Osy júiege aldyn ala tirkelgen sailaýshylar arasyndaǵy qatysý kórsetkishi 90,87 paiyz boldy.
Sailaý kezinde kibershabýyl jasalǵany da habarlandy. Reseidiń resmi organdary daýys berý júielerine baǵyttalǵan shabýyldar sailaý barysyna eleýli áser etpegenin málimdedi.
Soǵys jaǵdaiynda ótken alǵashqy parlamenttik sailaý
Bul - Reseidiń 2022 jylǵy aqpanda Ýkrainaǵa qarsy keń aýqymdy soǵys bastaǵannan keiingi alǵashqy Memlekettik dýma sailaýy. Sondyqtan Kreml úshin onyń saiasi mańyzy erekshe boldy.
Resei biligi joǵary belsendilik pen “Edinaia Rossiianyń” jeńisin qoǵamnyń bilik saiasatyn qoldaýy jáne el ishindegi birliktiń belgisi retinde kórsetýi múmkin. Al halyqaralyq sarapshylar bul sailaýdy Vladimir Pýtinniń baǵytyn, sonyń ishinde Ýkrainaǵa qatysty saiasatyn zańdastyrý quraly retinde baǵalaidy.
Daýys berý Resei ózine qosyp alǵan, biraq halyqaralyq qaýymdastyqtyń basym bóligi Ýkraina aýmaǵy dep tanityn Qyrymda, Donetsk, Lýgansk, Zaporoje jáne Herson oblystarynyń Resei baqylaýyndaǵy bólikterinde de uiymdastyryldy. Ýkraina bul aýmaqtardaǵy daýys berýdi zańsyz dep atady. Eýropalyq odaq ta onyń nátijelerin moiyndamaitynyn málimdedi.
Saiasi básekege qatysty syn
Resmi biýlletenge on partiianyń tizimi engizildi. Alaida soǵysqa ashyq qarsy shyqqan birqatar kandidat sailaýǵa jiberilmedi. “Iabloko” partiiasy da partiialyq tizim boiynsha dodaǵa qatysa almady.
Resei Ortalyq sailaý komissiiasy sailaý kezinde nátijeniń ózgerýine yqpal etetindei eleýli zań buzýshylyqtar bolmaǵanyn málimdedi. Komissiia tóraǵasy Ella Pamfilova 90 myńnan astam ýchaskede daýys berý ótkenin aityp, tirkelgen zań buzýshylyqtar sany az bolǵanyn atap ótti.
Al oppozitsiialyq partiialar men táýelsiz baqylaýshylar sailaý ýchaskelerine baqylaýshylardy kirgizbeý, jáshikterdiń ashylýy jáne elektrondy daýys berýdiń ashyqtyǵyna qatysty shaǵymdar túskenin habarlady. Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uiymynyń baqylaýshylary bul joly shaqyrylmaǵan. Sondyqtan sailaý barysyna qatysty resmi baǵa men táýelsiz uiymdardyń pikiri bir-birinen aitarlyqtai erekshelengen.
Nátije Resei saiasatyna qalai áser etedi?
Aldyn ala qorytyndyǵa qaraǵanda, Reseidegi saiasi kúshterdiń araqatynasynda aitarlyqtai ózgeris bolmaidy. “Edinaia Rossiia”tMemlekettik dýmadaǵy basymdyǵyn saqtap, negizgi zańdar men sheshimderdi ózge partiialardyń qoldaýynsyz qabyldaýǵa jetkilikti mandat ielenýi múmkin.
Jańa parlament eń aldymen qorǵanys pen áskeri shyǵyndardy qarjylandyrý, sanktsiialar jaǵdaiynda federaldyq biýdjetti bekitý, sondai-aq salyq jáne áleýmettik saiasatqa qatysty sheshimder qabyldaýmen ainalysady. Budan bólek, internet pen aqparat keńistigin baqylaýdy kúsheitetin bastamalar da qarastyrylýy múmkin.
Kreml soǵysqa qatysqan azamattardy eldiń jańa basqarýshy tobyna engizýge basymdyq berip otyr. Sol sebepti Memlekettik dýmanyń jańa quramynda áskeri qyzmetshiler, soǵys ardagerleri jáne qorǵanys salasyna jaqyn tulǵalar kóbeiedi degen boljam bar.
