رەسەيدە 18-20 قىركٷيەك ارالىعىندا تٷرلٸ دەڭگەيدەگٸ سايلاۋ ٶتتٸ. ٷش كٷنگە سوزىلعان ناۋقاننىڭ باستى بٶلٸگٸ مەملەكەتتٸك دۋمانىڭ توعىزىنشى شاقىرىلىمىن جاساقتاۋعا ارنالدى. سونىمەن بٸرگە بٸرقاتار ٶڭٸردە گۋبەرناتورلار, ايماقتىق پارلامەنتتەر مەن جەرگٸلٸكتٸ ٶكٸلدٸ ورگاندار سايلاندى. ساياسي ناۋقاننىڭ الدىن الا قورىتىندىسى بويىنشا, “ەدينايا روسسييا” پارتيياسى باسىمدىعىن ساقتاپ قالدى. وسى تۇستا Dalanews.kz رەداكتسيياسى رەسەيدەگٸ سايلاۋدىڭ نەگٸزگٸ نەتيجەلەرٸ مەن ونىڭ ساياسي ماڭىزىنا شولۋ جاسادى.
ايتا كەتەيٸك, بۇل جولعى داۋىس بەرۋ تەك پارلامەنت قۇرامىن جاڭارتۋمەن شەكتەلگەن جوق. سايلاۋ ۋكرايناداعى سوعىس جالعاسىپ, رەسەي ەكونوميكاسىنا سانكتسييالىق قىسىم كٷشەيگەن تۇستا ٶتتٸ. سوندىقتان ونىڭ نەتيجەسٸ كرەملدٸڭ ٸشكٸ ساياساتىنا بەرٸلگەن باعا رەتٸندە دە قاراستىرىلىپ وتىر.
ٷش كٷندە قانداي سايلاۋلار ٶتتٸ?
20 قىركٷيەك رەسەيدە بٸرىڭعاي داۋىس بەرۋ كٷنٸ بولىپ بەلگٸلەندٸ. بٸراق ازاماتتار سايلاۋ ۋچاسكەلەرٸندە 18 قىركٷيەكتەن باستاپ داۋىس بەرە باستادى.
ەل بويىنشا 2,2 مىڭنان استام سايلاۋ ناۋقانى ۇيىمداستىرىلىپ, شامامەن 20,7 مىڭ دەپۋتاتتىق ماندات پەن سايلانبالى لاۋازىمعا ٷمٸتكەرلەر انىقتالدى. نەگٸزگٸ ساياسي دودا مەملەكەتتٸك دۋمانىڭ 450 دەپۋتاتىن سايلاۋ بولدى. بۇدان بٶلەك, 39 ٶڭٸردە زاڭ شىعارۋشى ورگانداردىڭ قۇرامى جاڭارتىلدى. سەگٸز ايماقتا گۋبەرناتورلار تٸكەلەي داۋىس بەرۋ ارقىلى, تاعى ٷش سۋبەكتٸنٸڭ باسشىسى جەرگٸلٸكتٸ پارلامەنت دەپۋتاتتارىنىڭ شەشٸمٸمەن سايلانۋى تيٸس.
تٸكەلەي گۋبەرناتور سايلاۋى موردوۆييا, تىۆا جەنە شەشەنستان رەسپۋبليكالارىندا, سونداي-اق بەلگورود, بريانسك, پەنزا, تۆەر جەنە ۋليانوۆسك وبلىستارىندا ٶتتٸ. ال قاراشاي-شەركەسييا, سولتٷستٸك وسەتييا جەنە داعىستان باسشىلارىن ٶڭٸرلٸك پارلامەنتتەر انىقتايدى. الدىن الا نەتيجە بويىنشا تٸكەلەي سايلاۋعا قاتىسقان قازٸرگٸ ەكٸمشٸلٸك باسشىلاردىڭ بارلىعى ٶز ٶڭٸرٸندە الدا كەلەدٸ.
مەملەكەتتٸك دۋما قالاي جاساقتالادى?
مەملەكەتتٸك دۋما — رەسەي پارلامەنتٸنٸڭ تٶمەنگٸ پالاتاسى. ونىڭ قۇرامىندا 450 دەپۋتات بار جەنە ولار بەس جىلعا سايلانادى.
دەپۋتاتتاردىڭ جارتىسى, ياعني 225 ادام پارتييالىق تٸزٸم بويىنشا ٶتەدٸ. قالعان 225 ماندات بٸرمانداتتى وكرۋگتەردە جەڭٸسكە جەتكەن كانديداتتارعا بەرٸلەدٸ. پارتييالىق تٸزٸم ارقىلى دۋماعا ٶتۋ ٷشٸن ساياسي ۇيىم كەمٸندە 5 پايىز داۋىس جيناۋى كەرەك.
بۇل جٷيە بٸر پارتيياعا ەكٸ باعىتتا قاتار باسىمدىق الۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. پارتييا جالپىۇلتتىق داۋىس بەرۋدە جوعارى نەتيجە كٶرسەتۋمەن بٸرگە, جەكەلەگەن وكرۋگتەردٸڭ باسىم بٶلٸگٸندە جەڭٸسكە جەتسە, پارلامەنتتەگٸ ماندات سانى ونىڭ پارتييالىق كٶرسەتكٸشٸنەن ەلدەقايدا كٶپ بولۋى مٷمكٸن.
الدىن الا نەتيجە قانداي?
21 قىركٷيەكتەگٸ مەلٸمەت بويىنشا, سايلاۋ حاتتامالارىنىڭ 82 پايىزدان استامى ٶڭدەلگەن. الدىن الا قورىتىندىدا “ەدينايا روسسييا” پارتيياسى 57,76 پايىز داۋىس جيناپ, كٶش باستادى. ەكٸنشٸ ورىنعا 13,89 پايىز كٶرسەتكٸشپەن رەسەي فەدەراتسيياسىنىڭ كوممۋنيستٸك پارتيياسى جايعاستى. لدپر 8,77 پايىز داۋىس السا, “نوۆىە ليۋدي” پارتيياسىن سايلاۋشىلاردىڭ 7,97 پايىزى قولداعان. ال “سپراۆەدليۆايا روسسييا” پارتيياسىنىڭ نەتيجەسٸ شامامەن 5 پايىزدى قۇرادى.
“سپراۆەدليۆايا روسسييانىڭ” كٶرسەتكٸشٸ ٶتۋ شەگٸنە ٶتە جاقىن بولعاندىقتان, پارتييانىڭ تٸزٸم بويىنشا مانداتتاردى بٶلۋگە قاتىسۋ-قاتىسپاۋى داۋىستار تولىق سانالعاننان كەيٸن انىقتالادى.
بٸرمانداتتى وكرۋگتەردە دە “ەدينايا روسسييا” باسىمدىق تانىتتى. حاتتامالاردىڭ 75 پايىزدان استامى ٶڭدەلگەن كەزدە پارتييا كانديداتتارى 225 وكرۋگتٸڭ 208-ٸندە الدا بولدى. كپرف پەن “سپراۆەدليۆايا روسسييا” كانديداتتارى جەنە ٶزٸن-ٶزٸ ۇسىنعان ٷمٸتكەرلەر تٶرت وكرۋگتەن كٶش باستادى. لدپر ەكٸ وكرۋگتە, ال “رودينا” بٸر وكرۋگتە جەتەكشٸلٸك ەتتٸ.
ەگەر وسى كٶرسەتكٸشتەر ساقتالسا, “ەدينايا روسسييا” مەملەكەتتٸك دۋماداعى 450 ورىننىڭ كەمٸندە 300-ٸن يەلەنٸپ, كونستيتۋتسييالىق كٶپشٸلٸككە قول جەتكٸزۋٸ مٷمكٸن. بۇل پارتيياعا كونستيتۋتسيياعا ٶزگەرٸس ەنگٸزۋ جەنە بٸرقاتار ماڭىزدى مەملەكەتتٸك شەشٸمدٸ باسقا ساياسي كٷشتەردٸڭ قولداۋىنسىز قابىلداۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
سايلاۋعا قاتىسۋ كٶرسەتكٸشٸ ٶسكەن
ورتالىق سايلاۋ كوميسسيياسىنىڭ الدىن الا دەرەگٸ بويىنشا, سايلاۋشىلاردىڭ جالپى بەلسەندٸلٸگٸ 56,66 پايىزعا جەتكەن. بۇل 2021 جىلعى مەملەكەتتٸك دۋما سايلاۋىنداعى كٶرسەتكٸشتەن جوعارى.
رەسەي بيلٸگٸ سايلاۋعا قاتىسۋدى ارتتىرۋ ٷشٸن ٷش كٷندٸك فورماتپەن قاتار قاشىقتان ەلەكتروندى داۋىس بەرۋ جٷيەسٸن دە قولدانعان. فەدەرالدىق ەلەكتروندى پلاتفورما ارقىلى 3,6 ميلليوننان استام ادام داۋىس بەرگەن. وسى جٷيەگە الدىن الا تٸركەلگەن سايلاۋشىلار اراسىنداعى قاتىسۋ كٶرسەتكٸشٸ 90,87 پايىز بولدى.
سايلاۋ كەزٸندە كيبەرشابۋىل جاسالعانى دا حابارلاندى. رەسەيدٸڭ رەسمي ورگاندارى داۋىس بەرۋ جٷيەلەرٸنە باعىتتالعان شابۋىلدار سايلاۋ بارىسىنا ەلەۋلٸ ەسەر ەتپەگەنٸن مەلٸمدەدٸ.
سوعىس جاعدايىندا ٶتكەن العاشقى پارلامەنتتٸك سايلاۋ
بۇل - رەسەيدٸڭ 2022 جىلعى اقپاندا ۋكرايناعا قارسى كەڭ اۋقىمدى سوعىس باستاعاننان كەيٸنگٸ العاشقى مەملەكەتتٸك دۋما سايلاۋى. سوندىقتان كرەمل ٷشٸن ونىڭ ساياسي ماڭىزى ەرەكشە بولدى.
رەسەي بيلٸگٸ جوعارى بەلسەندٸلٸك پەن “ەدينايا روسسييانىڭ” جەڭٸسٸن قوعامنىڭ بيلٸك ساياساتىن قولداۋى جەنە ەل ٸشٸندەگٸ بٸرلٸكتٸڭ بەلگٸسٸ رەتٸندە كٶرسەتۋٸ مٷمكٸن. ال حالىقارالىق ساراپشىلار بۇل سايلاۋدى ۆلاديمير پۋتيننٸڭ باعىتىن, سونىڭ ٸشٸندە ۋكرايناعا قاتىستى ساياساتىن زاڭداستىرۋ قۇرالى رەتٸندە باعالايدى.
داۋىس بەرۋ رەسەي ٶزٸنە قوسىپ العان, بٸراق حالىقارالىق قاۋىمداستىقتىڭ باسىم بٶلٸگٸ ۋكراينا اۋماعى دەپ تانيتىن قىرىمدا, دونەتسك, لۋگانسك, زاپوروجە جەنە حەرسون وبلىستارىنىڭ رەسەي باقىلاۋىنداعى بٶلٸكتەرٸندە دە ۇيىمداستىرىلدى. ۋكراينا بۇل اۋماقتارداعى داۋىس بەرۋدٸ زاڭسىز دەپ اتادى. ەۋروپالىق وداق تا ونىڭ نەتيجەلەرٸن مويىندامايتىنىن مەلٸمدەدٸ.
ساياسي بەسەكەگە قاتىستى سىن
رەسمي بيۋللەتەنگە ون پارتييانىڭ تٸزٸمٸ ەنگٸزٸلدٸ. الايدا سوعىسقا اشىق قارسى شىققان بٸرقاتار كانديدات سايلاۋعا جٸبەرٸلمەدٸ. “يابلوكو” پارتيياسى دا پارتييالىق تٸزٸم بويىنشا دوداعا قاتىسا المادى.
رەسەي ورتالىق سايلاۋ كوميسسيياسى سايلاۋ كەزٸندە نەتيجەنٸڭ ٶزگەرۋٸنە ىقپال ەتەتٸندەي ەلەۋلٸ زاڭ بۇزۋشىلىقتار بولماعانىن مەلٸمدەدٸ. كوميسسييا تٶراعاسى ەللا پامفيلوۆا 90 مىڭنان استام ۋچاسكەدە داۋىس بەرۋ ٶتكەنٸن ايتىپ, تٸركەلگەن زاڭ بۇزۋشىلىقتار سانى از بولعانىن اتاپ ٶتتٸ.
ال وپپوزيتسييالىق پارتييالار مەن تەۋەلسٸز باقىلاۋشىلار سايلاۋ ۋچاسكەلەرٸنە باقىلاۋشىلاردى كٸرگٸزبەۋ, جەشٸكتەردٸڭ اشىلۋى جەنە ەلەكتروندى داۋىس بەرۋدٸڭ اشىقتىعىنا قاتىستى شاعىمدار تٷسكەنٸن حابارلادى. ەۋروپاداعى قاۋٸپسٸزدٸك جەنە ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ باقىلاۋشىلارى بۇل جولى شاقىرىلماعان. سوندىقتان سايلاۋ بارىسىنا قاتىستى رەسمي باعا مەن تەۋەلسٸز ۇيىمداردىڭ پٸكٸرٸ بٸر-بٸرٸنەن ايتارلىقتاي ەرەكشەلەنگەن.
نەتيجە رەسەي ساياساتىنا قالاي ەسەر ەتەدٸ?
الدىن الا قورىتىندىعا قاراعاندا, رەسەيدەگٸ ساياسي كٷشتەردٸڭ اراقاتىناسىندا ايتارلىقتاي ٶزگەرٸس بولمايدى. “ەدينايا روسسييا”تمەملەكەتتٸك دۋماداعى باسىمدىعىن ساقتاپ, نەگٸزگٸ زاڭدار مەن شەشٸمدەردٸ ٶزگە پارتييالاردىڭ قولداۋىنسىز قابىلداۋعا جەتكٸلٸكتٸ ماندات يەلەنۋٸ مٷمكٸن.
جاڭا پارلامەنت ەڭ الدىمەن قورعانىس پەن ەسكەري شىعىنداردى قارجىلاندىرۋ, سانكتسييالار جاعدايىندا فەدەرالدىق بيۋدجەتتٸ بەكٸتۋ, سونداي-اق سالىق جەنە ەلەۋمەتتٸك ساياساتقا قاتىستى شەشٸمدەر قابىلداۋمەن اينالىسادى. بۇدان بٶلەك, ينتەرنەت پەن اقپارات كەڭٸستٸگٸن باقىلاۋدى كٷشەيتەتٸن باستامالار دا قاراستىرىلۋى مٷمكٸن.
كرەمل سوعىسقا قاتىسقان ازاماتتاردى ەلدٸڭ جاڭا باسقارۋشى توبىنا ەنگٸزۋگە باسىمدىق بەرٸپ وتىر. سول سەبەپتٸ مەملەكەتتٸك دۋمانىڭ جاڭا قۇرامىندا ەسكەري قىزمەتشٸلەر, سوعىس ارداگەرلەرٸ جەنە قورعانىس سالاسىنا جاقىن تۇلعالار كٶبەيەدٸ دەگەن بولجام بار.
