2022 jyly Qazaqstanda tereń saiasi jáne institýtsionaldyq qaita qurý kezeńi bastaldy. Referendýmda maquldanǵan konstitýtsiialyq reforma bilik qurylymyndaǵy jáne memlekettik basqarý tásilderindegi aýqymdy ózgeristerdi bastady. Kelesi úsh jyl ókilettikterdi qaita bólýge, institýttardy nyǵaitýǵa, jergilikti ózin-ózi basqarýdy damytýǵa jáne ashyqtyqty arttyrýǵa baǵyttalǵan belsendi reformalar kezeńi boldy.
Sonymen qatar, bul reformalardyń is júzinde qalai júzege asyrylatynyn jáne olardyń azamattardyń kúndelikti ómirine qanshalyqty áser etetinin túsiný mańyzdy boldy. Zańnamanyń ózgerýi ǵana emes, sonymen qoǵamnyń reaktsiiasy, senim dinamikasy, atqarýshy organdardyń róli jáne jańa tetikterdiń tiimdiligi basty nazarda. Bul maqala reformalardyń negizgi baǵyttaryna olardyń qabyldaýy men qoǵamdyq protsesterge áserine basa nazar aýdara otyryp, analitikalyq sholý usynady.
- 2022 jylǵy konstitýtsiialyq reforma: bilik qurylymynyń ózgerýi jáne jańa shekteýler
2022 jyly Qazaqstan saiasi júieni qaita qaraýdyń mańyzdy kezeńi memlekette oryn alǵan tarihi oqiǵalardan bastady. Qańtar aiyndaǵy oqiǵalardan keiin bastalǵan konstitýtsiialyq reforma ádilettilik, ashyqtyq jáne bilikti shekteý týraly qoǵamdyq suranysqa jaýap boldy. Bul basqarý bir figýranyń ainalasynda shoǵyrlanǵan eski modelden alystap, ókilettikterdi bólý arqyly teńdestirilgen júiege kóshý áreketi boldy.
2022 jylǵy 5 maýsymda ótken respýblikalyq referendýmda sailaýshylardyń 77 paiyzy qoldap, Konstitýtsiianyń 33 babyna aýqymdy ózgerister qabyldandy. Saiasattanýshy Daniiar Áshimbaev atap ótkendei, «referendým quqyqtyq máseleni ózgertý quraly ǵana emes, reformalar barysy tóńireginde qoǵamdyq kelisimniń simvoldyq aktisi jáne prezident institýtyna degen senimdi nyǵaitý boldy». Keiinnen sol jyldyń 17 qyrkúieginde parlament túzetýlerdiń ekinshi paketin, onyń ishinde prezidenttik ókilettikterdi shekteýge qatysty túzetýlerdi bekitti.
Reformalardyń negizgi máni jeke basqarý júiesinen negizgi memlekettik organdar tejemelik jáne tepe-teńdik rejiminde jumys isteitin institýtsionaldyq úlgige kóshý boldy. Qazaqstan táýelsizdik alǵannan beri alǵash ret qazirgi saiasi-quqyqtyq arhitektýrany nyǵaitý úshin emes, shekteý úshin - konstitýtsiialyq minimalizm jáne quqyqtyq institýttardy nyǵaitý rýhynda osyndai aýqymdy qaita qaraýdy júzege asyrdy.
Birinshiqadam Tuńǵysh Prezidenttiń erekshe mártebesin joiý boldy. Konstitýtsiiadan Elbasy týraly jáne onyń tarihi artyqshylyǵy týraly barlyq siltemeler alynyp tastaldy. Bul jai ǵana simvoldyq qimyl emes, reforma týraly baptyń avtorlary atap ótkendei, «barlyq azamattardyń zań aldyndaǵy teńdigin qalpyna keltirý jáne kastalyq saiasi júieni qalyptastyrýdyń alǵysharttaryn joiý» (Abdrasýlov jáne t.b., 2022). Prezident Toqaev «Bilikti kielilikke ainaldyrýǵa bolmaidy jáne bolmaýy kerek - ol óz aldyna maqsat emes, halyqqa qyzmet etýi kerek» dep ashyq aitty.
Memleket basshysynyń óziniń mártebesin ózgertý mańyzdy boldy. Prezident saiasi partiiaǵa múshe bolý quqyǵynan aiyryldy, bul partiia basshylyǵynyń prezident ákimshiliginen ústemdik etý dástúrine núkte qoidy. Sonymen qatar, biliktiń otbasynda shoǵyrlanýyna jol bermeý máselesi de engizildi.
Sonymen qatar, prezidenttiń ákimderge qatysty diskretsiialyq ókilettikteri qysqartylyp, onyń Senat depýtattyǵyna taǵaiyndalý kvotasy shekteldi. Mundai sharalar, professor M.H. Hasenov «jergilikti ózin-ózi basqarýdy jáne biliktiń jaýapkershiligin nyǵaitý úshin alǵysharttar jasaý, saiasi jaýapkershiliktiń jańa standarttaryn qalyptastyrý» dep atap ótti.
Degenmen, osy oń qadamdarǵa qaramastan, keibir erejeler negizdi alańdaýshylyq týdyrdy. Osy normalardyń biri ómirge, quqyq tártibine jáne qaýipsizdikke qaýip tóngen jaǵdaida úkimettiń zań kúshi bar ýaqytsha normativtik quqyqtyq aktilerdi qabyldaý quqyǵy týraly tarmaq boldy. Akademik M.K. Súleimenov, «zań shyǵarý fýnktsiiasyn atqarýshy bilikke berý ýaqytsha bolsa da, bilikti bólýdiń klassikalyq printsipterin buzady jáne parlamentarizmniń institýtsionaldyq eroziiasyna ákelýi múmkin» dep atap kórsetedi. Mundai norma bolashaqtaǵy quqyqtyq reformalar aiasynda qaita qaraýdy qajet etedi.
Konstitýtsiialyq sot institýtyn qalpyna keltirý oń jáne kútiletin qadam boldy. Burynǵy Konstitýtsiialyq Keńesten aiyrmashylyǵy, jańa organ jeke tulǵalardyń ótinishterin – konstitýtsiialyq shaǵymdardy qaraý quqyǵyn aldy. Bul jańalyq azamattardyń óz quqyqtaryn qorǵaýyna tikelei jol ashyp, konstitýtsiialyq quqyqtyq sana mádenietin qalyptastyrady. Zańger ǵalym A.A. Qaraev atap ótkendei, «bul Konstitýtsiialyq sottyń qyzmeti progressivti quqyqtyq evoliýtsiianyń katalizatory bola alady».
Adam quqyqtary jónindegi ýákildiń mártebesi de kúsheitilip, endi Konstitýtsiianyń jeke babynda naqtylanyp, memlekettik institýttardyń sáýletine teń quqyqty qatysýshy bolyp sanalady. Osylaisha, adam quqyqtary turǵysynan memlekettik áreketterge baqylaýdy kúsheitýge alǵysharttar jasalýda.
Reforma ólim jazasynan bas tartýdy bekitti, bul Qazaqstannyń halyqaralyq mindettemelerine jáne 21 ǵasyrdaǵy adam quqyqtaryn damytýdyń jalpy tendentsiialaryna sáikes keldi. Bul zańdy ǵana emes, elimizdiń jahandyq gýmanitarlyq keńistikke enýine basa nazar aýdaratyn órkeniettik qadam.
Simvoldyq qimyldar deńgeiinde elordanyń burynǵy ataýy – Astananyń qaitarylýy da mańyzdy boldy. Bul sheshim Qazaqstannyń saiasi júiesiniń tulǵalyq siltemelerden arylyp, institýtsionaldyq sabaqtastyqqa nazar aýdarýǵa umtylǵanynyń belgisi boldy.
Tutastai alǵanda, 2022 jylǵy reformabul bilik júiesiniń jinaqtalǵan deformatsiialaryn joiýǵa jáne memlekettik basqarýdyń neǵurlym ashyq, turaqty jáne ádil úlgisin qurýǵa baǵyttalǵan saiasi «qalpyna keltirý» áreketi. Parlament Senatynyń Tóraǵasy Máýlen Áshimbaev atap ótkendei, «Konstitýtsiiaǵa ózgerister men tolyqtyrýlardy qabyldaý – bul sońǵy emes, júieli ózgeristerdiń basy ǵana.Parlamenttiń aldynda zań shyǵarý júiesin negizgi zańnyń jańa normalaryna beiimdeý mindeti tur».
Uzaq merzimdi áser týraly aitatyn bolsaq, reformanyń ózi final emes, bastama. Ol jańa vektordy belgiledi, biraq institýttarda, basqarý praktikasynda jáne saiasi minez-qulyqta naqty ózgerister bolmasa, áser shekteýli bolyp qalady. Konstitýtsiialyq mátin progressivti bolýy múmkin, biraq onyń kúshi, eger ol barlyq adamdar úshin birdei sharttarda qoldanylsa jáne jumys istese ǵana ózgerister oryn alady.
- 2022-2024 jyldardaǵy reformalardyń áleýmettik-saiasi dinamikasy
2022 jyldan bastap Qazaqstan aitarlyqtai ózgere bastady. Prezident Qasym-Jomart Toqaev 2022, 2023 jáne 2024 jyldarǵa arnalǵan jyl saiynǵy Joldaýlarynda reformalar baǵytyn aiqyndap berdi, onyń negizgi qaǵidattary – ashyqtyq, ádildik jáne halyqtyń muń-muqtajyna kóńil bólý. Dereksiz ýádelerdiń ornyna naqty sharalar – sailaý júiesin ózgertýden bastap turǵyn úi-kommýnaldyq sharýashylyq pen densaýlyq saqtaýdaǵy jańa standarttarǵa kóshý paida bola bastady. 2022 jyly qańtardaǵy qaiǵyly oqiǵadan keiin belgili: basqarýdyń burynǵy modeli endi jumys istemeidi. Halyq bilikke degen senimin joǵaltty, kópshilik olardyń estilmeitinin sezindi. Oǵan jaýap retinde «Jańa Qazaqstan» ideiasy usynyldy. Bul jai uran emes – saiasi júieni reformalaý bastaldy.
Bul bastamalardyń qalai daiyndalǵany da mańyzdy. Olar alǵash ret sarapshylardy, azamattyq qoǵam ókilderin, qarapaiym halyqty belsendi túrde tarta bastady. Bul tyńdaý jáne estý áreketin kórsetedi. Sodan keiin kóptegen sarapshylar bul baǵyt bilikti nyǵaitý emes, ony qoǵam paidasyna shekteý ekenin atap ótti.
2023 jyldyń ózinde ekonomikaǵa nazar aýdaryldy. JIÓ-niń ósýi óz aldyna maqsat emes, adamdardyń jaqsartýlardy shynymen sezinýi mańyzdy boldy. Máselen, Joldaýda orta biznesti qoldaý, IT salasyn damytý, salyqtardy jeńildetý sharalary qamtyldy. Aýyl sharýashylyǵyna basymdyq beriledi, sondyqtan fermerler biýrokratiiasyz biznesti júrgize alady, al ónimder dúkenderde qoljetimdi boldy.
Bilim men adami kapitalǵa kóp kóńil bólindi. «Adal azamat» qaǵidasy ár adamnyń jai tutynýshy emes, el ómiriniń belsendi qatysýshysy bolýy týraly. Bul jańa bilim berý baǵdarlamalarynyń, tsifrlyq kýrstardyń iske qosylýynan, tehnoparkterdiń qurylýynan aiqyn kórinedi. Tsifrlandyrý endi tek memlekettik qyzmetterdi ǵana emes, sonymen qatar ómirdegi yńǵailylyqty - mysaly, biryńǵai meditsinalyq kartalar, ashyq biýdjetter, elektrondy kezek.
2024 jyly bul logika jalǵasty, biraq odan da naqty boldy. Ár qazaqstandyqtyń óz aýlasynda ózgeristerdi sezinýine basa nazar aýdaryldy. Máselen, olar kommýnaldyq qyzmetterge áleýmettik tarifterdi engize bastady, joldar men kólikterdiń qaýipsizdigin baqylaýdy kúsheitti, biryńǵai aqparattyq júie arqyly dári-dármektiń qoljetimdiligin jaqsartty. Aimaqtardy damytýǵa erekshe nazar aýdaryldy: monoqalalar baǵdarlamasy, aýyldarǵa investitsiia, jańa óndiristerdi iske qosý.
Aýdan ákimderin tikelei sailaý mańyzdy qadam boldy. Bul endi turǵyndar jergilikti bilik organdaryn ózderi tańdai alady degen sóz. Óńirlerde dárigerler tapshylyǵy bolmas úshin meditsina fakýltetiniń stýdentterine beriletin granttar da ulǵaityldy. «Aýyl amanaty» baǵdarlamasy keńeidi.
Reformalar endi jai ǵana jariialanbaidy, naqty merzimder men qarjylandyrýǵa bailanysty. Adamdar úkimettiń ne istep jatqanyn jáne qanshalyqty tiimdi ekenin baqylai alady. Biraq, árine, bári oryndaýshylarǵa bailanysty – jaqsy kadrlarsyz kez kelgen reforma qaǵaz júzinde qalady. Prezident: bizge jasalǵan jumys esep berý úshin emes, nátije kerek dep únemi basa aitady.
Eń bastysy, bul ózgerister tóńkeris emes, eldiń birtindep jetilýi. Jańa Qazaqstan – bul tek erejeler ǵana emes, senim, qatysý, jaýapkershilik. Bul memlekettik qyzmetter resmi emes, shyn máninde kómektesetin kezde, adam óz daýysynyń mańyzdy ekenin sezingende.
Demek, 2022-2024 jyldarǵa arnalǵan joldaýlar tek saiasi baiandamalar emes, ózgeristerdiń ózindik baǵyty. Bul jyldam emes, biraq jaqsy oilastyrylǵan. Prezidenttiń ózi atap ótkendei: «Ádiletsiz senim de, turaqtylyq ta múmkin emes. Al senimsiz bolashaq memleket bolmaidy». Sońǵy jyldardaǵy barlyq reformalardyń máni osynda.
- Reformalardan keiingi úsh jyl: qazaqstandyqtardyń kúndelikti ómirinde ne ózgerdi
Memlekettik basqarýdyń jańa modeline kóshýdi belgilegen konstitýtsiialyq túzetýlerdiń qabyldanǵanyna úsh jyl boldy. Osy ýaqyt ishinde Qazaqstanda memlekettik jaýapkershilikti kúsheitýge, azamattardyń saiasatqa qatysýyn keńeitýge jáne áleýmettik saiasatty jańartýǵa baǵyttalǵan aýqymdy reformalar bastaldy. Biraq qazaqstandyqtardyń kúndelikti ómirine qatysty kórinis birkelki emes: keibir ózgerister kózge kórinse, basqalary deklaratsiia bolyp qala beredi.
Qalalyq deńgeide tsifrlyq qyzmetter damydy. eGov, eOtinish jáne mobildi qosymshalar arqyly qyzmet kórsetý iri qalalardyń turǵyndary úshin úirenshikti jaǵdaiǵa ainaldy. Halyqqa qyzmet kórsetý ortalyqtaryndaǵy kezek qysqaryp, memlekettik organdarǵa júginý ashyq bola tústi. Alaida, shaǵyn qalalarda jaǵdai basqasha. Nashar internet, mamandardyń tapshylyǵy jáne tehnikalyq artta qalý tsifrlyq sheshimderdi qoljetimsiz etedi. Sonyń saldarynan Almatyda bir másele jarty saǵatta sheshilse, aýylda bir apta ýaqyt ketedi.
Reformalardyń saiasi bóligi, sonyń ishinde ákimderdiń tikelei sailaýy jergilikti deńgeide naqty qatysý úmitin týdyrdy. Degenmen, pilottyq okrýgterdegi sailaý básekelestiktiń kóbine formaldy sipatqa ie ekenin, naqty qoǵamdyq baqylaý tetikteri áli ázirlenbegenin kórsetti. Máslihattar óz ókilettikterin kúsheitti, biraq ákimdikterge táýeldi bolyp qaldy. Bilik pen qoǵam arasyndaǵy seriktestikke naqty kóshý naqty kóringen joq.
Áleýmettik reformalar eń kórnekti boldy. Áleýmettik tarifterdi engizý, az qamtylǵandardy qoldaý sharalary, memlekettik qoldaýdyń jańa formattary naqty sipatqa ie boldy. Alaida bul sharalar azyq-túlik, jalǵa alý, kólik baǵasynyń ósýin ótei almaidy. Infliatsiia joǵary kúiinde qalyp otyr, kóptegen azamattar qoldaýdy júieli qorǵanys emes, ýaqytsha jeńildik retinde qabyldaidy.
Densaýlyq saqtaýda elektrondy tirkeý engizildi, biryńǵai meditsinalyq kartalar paida boldy, bul qalalardaǵy ózara árekettesýdi jeńildetti. Biraq kadr tapshylyǵy, dárigerlerdiń shamadan tys júktelýi, kadrlardyń yntasynyń tómendigi – munyń bári másele bolyp qala beredi. Aýyldarda jaǵdai kúrdelirek: mamandar joq, qural-jabdyqtar eskirgen, meditsinalyq kómektiń qoljetimdiligi tómen. Sondyqtan tehnikalyq ózgeristerge qaramastan, sapasy birkelki emes. Al qalalyq aimaqtarda dárigerge jazylý úshin taýsylmaityn kezekter, keide osyndai memlekettik qyzmetti alýǵa kúsh jumsap sharshaǵan sha, halyq aqsha jumsap aqyly qyzmetterdi alady. Keide tegin dúnie men satyp alǵan qyzmettiń de sapasy tómen bolady.
Bilim berý júiesi jańartýǵa kúsh salýda: dýaldy oqytýdy damytý, onlain kýrstar, tsifrlyq platformalardy engizý. Degenmen, teńsizdik saqtalady. Óńirlerde áli de muǵalimder tapshylyǵy bar, al mektep infraqurylymy kóp nárseni kútpeidi. Qalanyń keibir mektepterinde áli de bolsa ótkendi kórsetip turatyn infroqurylym men jaǵdai bar. Aýyl jastaryna arnalǵan granttyq baǵdarlamalar jumyspen qamtý sharalarymen qatar júrmeidi. Túlekter óz óńirlerine jumysqa ornalasa almai, qalalarǵa ketip jatyr.
Eńbek naryǵynda da qozǵalys bar. Shaǵyn biznesti qoldaý, shaǵyn nesie berý, biýrokratiialyq kedergilerdi azaitý baǵdarlamalary qalalarda óz nátijesin berdi. Degenmen, óńirlerde konsýltatsiialyq qoldaý, bizneske infraqurylym, múmkindikter týraly aqparat jetispeidi. Bul komponenttersiz sharalar qaǵaz júzinde qalady.
Adam quqyqtaryna erekshe kóńil bólinedi. Turmystyq zorlyq-zombylyqty qylmystyq jaýapkershilikke tartý týraly zań mańyzdy qadam bolyp tabylady. Biraq shalǵai aimaqtarda daǵdarys ortalyqtary joq, mamandar tapshy, politsiia men áleýmettik salanyń ózara árekettesýi álsiz. Zań jumys isteidi, biraq ony júzege asyrýdyń infraqurylymy aqsap tur. Qazaqstan degende tek qana úlken qalalar men onyń janyndaǵy aýyldar emes, ol barlyq Qazaqstannyń territoriiasy, shalǵai aimaqtardy da memleket nazaryna alý kerek. Elimizdiń kóptegen qalalarynan azynaýlaq shaqyrym syrtqa shyqqan kezde, áli de nazar aýdarý kerek máseleler men memlekettiń nazaryn talap etetin áleýmettik toptardyń bar ekendigin kórýdemiz. Memleket halyqtyń qamyn oilaǵan zertteýler júrgizgen kezde, zertteýshiler de, halyqtyń turmysyn baqylaýǵa qosylý kerek.
Jergilikti ózin-ózi basqarý reformasy ákimderdi taǵaiyndaý formatyn ózgertti: endi máslihat depýtattary eki kandidattyń arasynan tańdaidy. Alaida, shyndyǵynda bul halyq qalaýlysynyń áreketi retinde qabyldanbaidy. Partiialyq básekelestiktiń álsizdigi, ákimshilik resýrstyń ústemdigi, kandidattardy talqylaýǵa qoǵamnyń shekteýli qatysýy formaldylyqty saqtaidy.
Soǵan qaramastan, qoǵamdyq sana ózgerýde. Halyq óz pikirin bildirýde, petitsiialarǵa qatysýda, biýdjetti talqylaýda belsendilik tanytty. Bul áli keń taraǵan joq, biraq saiasi mádeniettegi transformatsiianyń alǵashqy belgileri kórinedi. Ádildik, ashyqtyq jáne esep berý máselelerine qyzyǵýshylyqtyń artýy «tyńdaýshy memleket» talabynyń joiylmai turǵanyn kórsetedi.
Teris faktorlarǵa qatty málimdemelerden sharshaý jáne jyldam nátijelerdiń bolmaýy jatady. Kóptegen reformalardy júielik logikasy joq, kelisilmegen bastamalar tizbegi retinde qabyldaidy. Naqty ózgerister núktelik baǵytta júredi — keibir aimaqtarda baiqalady, basqalarynda is júzinde baiqalmaidy. Bul ortalyq bastamalarǵa degen senimsizdikti arttyrady jáne keri bailanys tetikteri men qoǵamdyq baqylaýdy qaita qaraýdy talap etedi.
Deklaratsiialar men adamdardyń kúndelikti tájiribesi arasynda alshaqtyq bolýy sotsiologiialyq turǵydan mańyzdy. Zańdar men reformalar ózine degen senim týdyrmaidy – ol nátijemen tulǵanyń ózi kezdesken jerde paida bolady. Sybailas jemqorlyqsyz qyzmet alǵan adam, dárigerin taýyp, mekteptiń, joldyń qalai jóndelip jatqanyn kórgende – ózgeristerge degen senimin nyǵaita túsedi.
Qazirgi kezeńdi ótpeli kezeń dep ataýǵa bolady. Qaǵidalar tujyrymdaldy, zańdar qabyldandy, tsifrlyq quraldar engizilýde. Biraq kadrlyq saiasatsyz, naqty baqylaýsyz, azamattardyń qatysýyn keńeitpeiinshe nátije shekteledi. Reformalardy jasaý ǵana emes, olardyń qalai jumys isteitinin, neniń ózgergenin jáne ony qalai paidalanýǵa bolatynyn túsindirý mańyzdy. Ashyqtyq tek tehnologiiaǵa ǵana emes, sonymen birge bilik pen qoǵam arasyndaǵy qarym-qatynasqa da qatysty.
Úsh jyldyń qorytyndysy boiynsha institýtsionaldyq qaita qurýdyń bastalýy týraly aitýǵa bolady. Biraq onyń tereńdigi jańa erejelerdiń elordada ǵana emes, aýyldarda da sóz júzinde ǵana emes, is júzinde qanshalyqty jaqsy jumys isteitinine bailanysty. Reformalardyń turaqtylyǵy – jyldamdyq emes, júielilik, senim jáne halyqtyń qatysýy. Onsyz kez kelgen, tipti eń oilastyrylǵan sharalar qaǵaz júzinde qalý qaýpi bar.
Qorytyndy
Sońǵy jyldardaǵy reformalar jańa baǵytty belgiledi, biraq olardyń naqty máni qabyldanǵan zańdarmen emes, jergilikti jerlerde bolyp jatqan ózgeristermen anyqtalady. Iá, elektrondyq servister, ákimderdiń sailanýy paida boldy, ádildik týraly kóbirek aityla bastaldy. Biraq basty másele, ol reformalar men josparlardy oryndaý. Bir aýdanda turǵyndar sapaly meditsina men qyzmetterge qol jetkize aldy, ekinshisinde bári áli de «tanystar arqyly» máselelerin sheship jatqandyqtary bar. Reformalar baiqalady, biraq birkelki jáne barlyq jerde emes. Ózgerister bar, degenimen áli de memleketimizdiń damýyn, halyqtyń ál-aýqatyn kóterý kerek. Turaqty ózgerister ár azamat óziniń pikiri eskerilgenin sezgende ǵana múmkin bolady, al memlekettik sheshimder tek úlken qalalarǵa ǵana emes, memlekettiń barlyq aimaqtary men shalǵai jerlerine de jetip, ol jerlerde de ógerister bolýy kerek.
Memlekettiń damyǵandyǵyn, ózgeristerdiń bar ekendigin kúndelikti ómirden kóre alamyz, degenimen ary qarai damý men jaǵdaidy jaqsartýda úkimet pen birge halyqta belsendilik tanytyp, saiasatqa aralasýy kerek. Adal azamat kontseptsiiasy da osynda jatyr, ár adam ózinen bastap damýǵa baǵyttalǵan áreketter jasasa, otanymyzda da ózgerister bolatyndyǵy anyq. Onsyz kez-kelgen júielik ózgerister syrtqy jáne resmi bolyp qabyldanady.
