2022 جىلى قازاقستاندا تەرەڭ ساياسي جەنە ينستيتۋتسيونالدىق قايتا قۇرۋ كەزەڭٸ باستالدى. رەفەرەندۋمدا ماقۇلدانعان كونستيتۋتسييالىق رەفورما بيلٸك قۇرىلىمىنداعى جەنە مەملەكەتتٸك باسقارۋ تەسٸلدەرٸندەگٸ اۋقىمدى ٶزگەرٸستەردٸ باستادى. كەلەسٸ ٷش جىل ٶكٸلەتتٸكتەردٸ قايتا بٶلۋگە, ينستيتۋتتاردى نىعايتۋعا, جەرگٸلٸكتٸ ٶزٸن-ٶزٸ باسقارۋدى دامىتۋعا جەنە اشىقتىقتى ارتتىرۋعا باعىتتالعان بەلسەندٸ رەفورمالار كەزەڭٸ بولدى.
سونىمەن قاتار, بۇل رەفورمالاردىڭ ٸس جٷزٸندە قالاي جٷزەگە اسىرىلاتىنىن جەنە ولاردىڭ ازاماتتاردىڭ كٷندەلٸكتٸ ٶمٸرٸنە قانشالىقتى ەسەر ەتەتٸنٸن تٷسٸنۋ ماڭىزدى بولدى. زاڭنامانىڭ ٶزگەرۋٸ عانا ەمەس, سونىمەن قوعامنىڭ رەاكتسيياسى, سەنٸم ديناميكاسى, اتقارۋشى ورگانداردىڭ رٶلٸ جەنە جاڭا تەتٸكتەردٸڭ تيٸمدٸلٸگٸ باستى نازاردا. بۇل ماقالا رەفورمالاردىڭ نەگٸزگٸ باعىتتارىنا ولاردىڭ قابىلداۋى مەن قوعامدىق پروتسەستەرگە ەسەرٸنە باسا نازار اۋدارا وتىرىپ, اناليتيكالىق شولۋ ۇسىنادى.
- 2022 جىلعى كونستيتۋتسييالىق رەفورما: بيلٸك قۇرىلىمىنىڭ ٶزگەرۋٸ جەنە جاڭا شەكتەۋلەر
2022 جىلى قازاقستان ساياسي جٷيەنٸ قايتا قاراۋدىڭ ماڭىزدى كەزەڭٸ مەملەكەتتە ورىن العان تاريحي وقيعالاردان باستادى. قاڭتار ايىنداعى وقيعالاردان كەيٸن باستالعان كونستيتۋتسييالىق رەفورما ەدٸلەتتٸلٸك, اشىقتىق جەنە بيلٸكتٸ شەكتەۋ تۋرالى قوعامدىق سۇرانىسقا جاۋاپ بولدى. بۇل باسقارۋ بٸر فيگۋرانىڭ اينالاسىندا شوعىرلانعان ەسكٸ مودەلدەن الىستاپ, ٶكٸلەتتٸكتەردٸ بٶلۋ ارقىلى تەڭدەستٸرٸلگەن جٷيەگە كٶشۋ ەرەكەتٸ بولدى.
2022 جىلعى 5 ماۋسىمدا ٶتكەن رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋمدا سايلاۋشىلاردىڭ 77 پايىزى قولداپ, كونستيتۋتسييانىڭ 33 بابىنا اۋقىمدى ٶزگەرٸستەر قابىلداندى. ساياساتتانۋشى دانييار ەشٸمباەۆ اتاپ ٶتكەندەي, «رەفەرەندۋم قۇقىقتىق مەسەلەنٸ ٶزگەرتۋ قۇرالى عانا ەمەس, رەفورمالار بارىسى تٶڭٸرەگٸندە قوعامدىق كەلٸسٸمنٸڭ سيمۆولدىق اكتٸسٸ جەنە پرەزيدەنت ينستيتۋتىنا دەگەن سەنٸمدٸ نىعايتۋ بولدى». كەيٸننەن سول جىلدىڭ 17 قىركٷيەگٸندە پارلامەنت تٷزەتۋلەردٸڭ ەكٸنشٸ پاكەتٸن, ونىڭ ٸشٸندە پرەزيدەنتتٸك ٶكٸلەتتٸكتەردٸ شەكتەۋگە قاتىستى تٷزەتۋلەردٸ بەكٸتتٸ.
رەفورمالاردىڭ نەگٸزگٸ مەنٸ جەكە باسقارۋ جٷيەسٸنەن نەگٸزگٸ مەملەكەتتٸك ورگاندار تەجەمەلٸك جەنە تەپە-تەڭدٸك رەجيمٸندە جۇمىس ٸستەيتٸن ينستيتۋتسيونالدىق ٷلگٸگە كٶشۋ بولدى. قازاقستان تەۋەلسٸزدٸك العاننان بەرٸ العاش رەت قازٸرگٸ ساياسي-قۇقىقتىق ارحيتەكتۋرانى نىعايتۋ ٷشٸن ەمەس, شەكتەۋ ٷشٸن - كونستيتۋتسييالىق مينيماليزم جەنە قۇقىقتىق ينستيتۋتتاردى نىعايتۋ رۋحىندا وسىنداي اۋقىمدى قايتا قاراۋدى جٷزەگە اسىردى.
بٸرٸنشٸقادام تۇڭعىش پرەزيدەنتتٸڭ ەرەكشە مەرتەبەسٸن جويۋ بولدى. كونستيتۋتسييادان ەلباسى تۋرالى جەنە ونىڭ تاريحي ارتىقشىلىعى تۋرالى بارلىق سٸلتەمەلەر الىنىپ تاستالدى. بۇل جاي عانا سيمۆولدىق قيمىل ەمەس, رەفورما تۋرالى باپتىڭ اۆتورلارى اتاپ ٶتكەندەي, «بارلىق ازاماتتاردىڭ زاڭ الدىنداعى تەڭدٸگٸن قالپىنا كەلتٸرۋ جەنە كاستالىق ساياسي جٷيەنٸ قالىپتاستىرۋدىڭ العىشارتتارىن جويۋ» (ابدراسۋلوۆ جەنە ت.ب., 2022). پرەزيدەنت توقاەۆ «بيلٸكتٸ كيەلٸلٸككە اينالدىرۋعا بولمايدى جەنە بولماۋى كەرەك - ول ٶز الدىنا ماقسات ەمەس, حالىققا قىزمەت ەتۋٸ كەرەك» دەپ اشىق ايتتى.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ ٶزٸنٸڭ مەرتەبەسٸن ٶزگەرتۋ ماڭىزدى بولدى. پرەزيدەنت ساياسي پارتيياعا مٷشە بولۋ قۇقىعىنان ايىرىلدى, بۇل پارتييا باسشىلىعىنىڭ پرەزيدەنت ەكٸمشٸلٸگٸنەن ٷستەمدٸك ەتۋ دەستٷرٸنە نٷكتە قويدى. سونىمەن قاتار, بيلٸكتٸڭ وتباسىندا شوعىرلانۋىنا جول بەرمەۋ مەسەلەسٸ دە ەنگٸزٸلدٸ.
سونىمەن قاتار, پرەزيدەنتتٸڭ ەكٸمدەرگە قاتىستى ديسكرەتسييالىق ٶكٸلەتتٸكتەرٸ قىسقارتىلىپ, ونىڭ سەنات دەپۋتاتتىعىنا تاعايىندالۋ كۆوتاسى شەكتەلدٸ. مۇنداي شارالار, پروفەسسور م.ح. حاسەنوۆ «جەرگٸلٸكتٸ ٶزٸن-ٶزٸ باسقارۋدى جەنە بيلٸكتٸڭ جاۋاپكەرشٸلٸگٸن نىعايتۋ ٷشٸن العىشارتتار جاساۋ, ساياسي جاۋاپكەرشٸلٸكتٸڭ جاڭا ستاندارتتارىن قالىپتاستىرۋ» دەپ اتاپ ٶتتٸ.
دەگەنمەن, وسى وڭ قادامدارعا قاراماستان, كەيبٸر ەرەجەلەر نەگٸزدٸ الاڭداۋشىلىق تۋدىردى. وسى نورمالاردىڭ بٸرٸ ٶمٸرگە, قۇقىق تەرتٸبٸنە جەنە قاۋٸپسٸزدٸككە قاۋٸپ تٶنگەن جاعدايدا ٷكٸمەتتٸڭ زاڭ كٷشٸ بار ۋاقىتشا نورماتيۆتٸك قۇقىقتىق اكتٸلەردٸ قابىلداۋ قۇقىعى تۋرالى تارماق بولدى. اكادەميك م.ك. سٷلەيمەنوۆ, «زاڭ شىعارۋ فۋنكتسيياسىن اتقارۋشى بيلٸككە بەرۋ ۋاقىتشا بولسا دا, بيلٸكتٸ بٶلۋدٸڭ كلاسسيكالىق پرينتسيپتەرٸن بۇزادى جەنە پارلامەنتاريزمنٸڭ ينستيتۋتسيونالدىق ەروزيياسىنا ەكەلۋٸ مٷمكٸن» دەپ اتاپ كٶرسەتەدٸ. مۇنداي نورما بولاشاقتاعى قۇقىقتىق رەفورمالار اياسىندا قايتا قاراۋدى قاجەت ەتەدٸ.
كونستيتۋتسييالىق سوت ينستيتۋتىن قالپىنا كەلتٸرۋ وڭ جەنە كٷتٸلەتٸن قادام بولدى. بۇرىنعى كونستيتۋتسييالىق كەڭەستەن ايىرماشىلىعى, جاڭا ورگان جەكە تۇلعالاردىڭ ٶتٸنٸشتەرٸن – كونستيتۋتسييالىق شاعىمداردى قاراۋ قۇقىعىن الدى. بۇل جاڭالىق ازاماتتاردىڭ ٶز قۇقىقتارىن قورعاۋىنا تٸكەلەي جول اشىپ, كونستيتۋتسييالىق قۇقىقتىق سانا مەدەنيەتٸن قالىپتاستىرادى. زاڭگەر عالىم ا.ا. قاراەۆ اتاپ ٶتكەندەي, «بۇل كونستيتۋتسييالىق سوتتىڭ قىزمەتٸ پروگرەسسيۆتٸ قۇقىقتىق ەۆوليۋتسييانىڭ كاتاليزاتورى بولا الادى».
ادام قۇقىقتارى جٶنٸندەگٸ ۋەكٸلدٸڭ مەرتەبەسٸ دە كٷشەيتٸلٸپ, ەندٸ كونستيتۋتسييانىڭ جەكە بابىندا ناقتىلانىپ, مەملەكەتتٸك ينستيتۋتتاردىڭ سەۋلەتٸنە تەڭ قۇقىقتى قاتىسۋشى بولىپ سانالادى. وسىلايشا, ادام قۇقىقتارى تۇرعىسىنان مەملەكەتتٸك ەرەكەتتەرگە باقىلاۋدى كٷشەيتۋگە العىشارتتار جاسالۋدا.
رەفورما ٶلٸم جازاسىنان باس تارتۋدى بەكٸتتٸ, بۇل قازاقستاننىڭ حالىقارالىق مٸندەتتەمەلەرٸنە جەنە 21 عاسىرداعى ادام قۇقىقتارىن دامىتۋدىڭ جالپى تەندەنتسييالارىنا سەيكەس كەلدٸ. بۇل زاڭدى عانا ەمەس, ەلٸمٸزدٸڭ جاھاندىق گۋمانيتارلىق كەڭٸستٸككە ەنۋٸنە باسا نازار اۋداراتىن ٶركەنيەتتٸك قادام.
سيمۆولدىق قيمىلدار دەڭگەيٸندە ەلوردانىڭ بۇرىنعى اتاۋى – استانانىڭ قايتارىلۋى دا ماڭىزدى بولدى. بۇل شەشٸم قازاقستاننىڭ ساياسي جٷيەسٸنٸڭ تۇلعالىق سٸلتەمەلەردەن ارىلىپ, ينستيتۋتسيونالدىق ساباقتاستىققا نازار اۋدارۋعا ۇمتىلعانىنىڭ بەلگٸسٸ بولدى.
تۇتاستاي العاندا, 2022 جىلعى رەفورمابۇل بيلٸك جٷيەسٸنٸڭ جيناقتالعان دەفورماتسييالارىن جويۋعا جەنە مەملەكەتتٸك باسقارۋدىڭ نەعۇرلىم اشىق, تۇراقتى جەنە ەدٸل ٷلگٸسٸن قۇرۋعا باعىتتالعان ساياسي «قالپىنا كەلتٸرۋ» ەرەكەتٸ. پارلامەنت سەناتىنىڭ تٶراعاسى مەۋلەن ەشٸمباەۆ اتاپ ٶتكەندەي, «كونستيتۋتسيياعا ٶزگەرٸستەر مەن تولىقتىرۋلاردى قابىلداۋ – بۇل سوڭعى ەمەس, جٷيەلٸ ٶزگەرٸستەردٸڭ باسى عانا.پارلامەنتتٸڭ الدىندا زاڭ شىعارۋ جٷيەسٸن نەگٸزگٸ زاڭنىڭ جاڭا نورمالارىنا بەيٸمدەۋ مٸندەتٸ تۇر».
ۇزاق مەرزٸمدٸ ەسەر تۋرالى ايتاتىن بولساق, رەفورمانىڭ ٶزٸ فينال ەمەس, باستاما. ول جاڭا ۆەكتوردى بەلگٸلەدٸ, بٸراق ينستيتۋتتاردا, باسقارۋ پراكتيكاسىندا جەنە ساياسي مٸنەز-قۇلىقتا ناقتى ٶزگەرٸستەر بولماسا, ەسەر شەكتەۋلٸ بولىپ قالادى. كونستيتۋتسييالىق مەتٸن پروگرەسسيۆتٸ بولۋى مٷمكٸن, بٸراق ونىڭ كٷشٸ, ەگەر ول بارلىق ادامدار ٷشٸن بٸردەي شارتتاردا قولدانىلسا جەنە جۇمىس ٸستەسە عانا ٶزگەرٸستەر ورىن الادى.
- 2022-2024 جىلدارداعى رەفورمالاردىڭ ەلەۋمەتتٸك-ساياسي ديناميكاسى
2022 جىلدان باستاپ قازاقستان ايتارلىقتاي ٶزگەرە باستادى. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ 2022, 2023 جەنە 2024 جىلدارعا ارنالعان جىل سايىنعى جولداۋلارىندا رەفورمالار باعىتىن ايقىنداپ بەردٸ, ونىڭ نەگٸزگٸ قاعيداتتارى – اشىقتىق, ەدٸلدٸك جەنە حالىقتىڭ مۇڭ-مۇقتاجىنا كٶڭٸل بٶلۋ. دەرەكسٸز ۋەدەلەردٸڭ ورنىنا ناقتى شارالار – سايلاۋ جٷيەسٸن ٶزگەرتۋدەن باستاپ تۇرعىن ٷي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق پەن دەنساۋلىق ساقتاۋداعى جاڭا ستاندارتتارعا كٶشۋ پايدا بولا باستادى. 2022 جىلى قاڭتارداعى قايعىلى وقيعادان كەيٸن بەلگٸلٸ: باسقارۋدىڭ بۇرىنعى مودەلٸ ەندٸ جۇمىس ٸستەمەيدٸ. حالىق بيلٸككە دەگەن سەنٸمٸن جوعالتتى, كٶپشٸلٸك ولاردىڭ ەستٸلمەيتٸنٸن سەزٸندٸ. وعان جاۋاپ رەتٸندە «جاڭا قازاقستان» يدەياسى ۇسىنىلدى. بۇل جاي ۇران ەمەس – ساياسي جٷيەنٸ رەفورمالاۋ باستالدى.
بۇل باستامالاردىڭ قالاي دايىندالعانى دا ماڭىزدى. ولار العاش رەت ساراپشىلاردى, ازاماتتىق قوعام ٶكٸلدەرٸن, قاراپايىم حالىقتى بەلسەندٸ تٷردە تارتا باستادى. بۇل تىڭداۋ جەنە ەستۋ ەرەكەتٸن كٶرسەتەدٸ. سودان كەيٸن كٶپتەگەن ساراپشىلار بۇل باعىت بيلٸكتٸ نىعايتۋ ەمەس, ونى قوعام پايداسىنا شەكتەۋ ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ.
2023 جىلدىڭ ٶزٸندە ەكونوميكاعا نازار اۋدارىلدى. جٸٶ-نٸڭ ٶسۋٸ ٶز الدىنا ماقسات ەمەس, ادامداردىڭ جاقسارتۋلاردى شىنىمەن سەزٸنۋٸ ماڭىزدى بولدى. مەسەلەن, جولداۋدا ورتا بيزنەستٸ قولداۋ, ٸت سالاسىن دامىتۋ, سالىقتاردى جەڭٸلدەتۋ شارالارى قامتىلدى. اۋىل شارۋاشىلىعىنا باسىمدىق بەرٸلەدٸ, سوندىقتان فەرمەرلەر بيۋروكراتيياسىز بيزنەستٸ جٷرگٸزە الادى, ال ٶنٸمدەر دٷكەندەردە قولجەتٸمدٸ بولدى.
بٸلٸم مەن ادامي كاپيتالعا كٶپ كٶڭٸل بٶلٸندٸ. «ادال ازامات» قاعيداسى ەر ادامنىڭ جاي تۇتىنۋشى ەمەس, ەل ٶمٸرٸنٸڭ بەلسەندٸ قاتىسۋشىسى بولۋى تۋرالى. بۇل جاڭا بٸلٸم بەرۋ باعدارلامالارىنىڭ, تسيفرلىق كۋرستاردىڭ ٸسكە قوسىلۋىنان, تەحنوپاركتەردٸڭ قۇرىلۋىنان ايقىن كٶرٸنەدٸ. تسيفرلاندىرۋ ەندٸ تەك مەملەكەتتٸك قىزمەتتەردٸ عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ٶمٸردەگٸ ىڭعايلىلىقتى - مىسالى, بٸرىڭعاي مەديتسينالىق كارتالار, اشىق بيۋدجەتتەر, ەلەكتروندى كەزەك.
2024 جىلى بۇل لوگيكا جالعاستى, بٸراق ودان دا ناقتى بولدى. ەر قازاقستاندىقتىڭ ٶز اۋلاسىندا ٶزگەرٸستەردٸ سەزٸنۋٸنە باسا نازار اۋدارىلدى. مەسەلەن, ولار كوممۋنالدىق قىزمەتتەرگە ەلەۋمەتتٸك تاريفتەردٸ ەنگٸزە باستادى, جولدار مەن كٶلٸكتەردٸڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸن باقىلاۋدى كٷشەيتتٸ, بٸرىڭعاي اقپاراتتىق جٷيە ارقىلى دەرٸ-دەرمەكتٸڭ قولجەتٸمدٸلٸگٸن جاقسارتتى. ايماقتاردى دامىتۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىلدى: مونوقالالار باعدارلاماسى, اۋىلدارعا ينۆەستيتسييا, جاڭا ٶندٸرٸستەردٸ ٸسكە قوسۋ.
اۋدان ەكٸمدەرٸن تٸكەلەي سايلاۋ ماڭىزدى قادام بولدى. بۇل ەندٸ تۇرعىندار جەرگٸلٸكتٸ بيلٸك ورگاندارىن ٶزدەرٸ تاڭداي الادى دەگەن سٶز. ٶڭٸرلەردە دەرٸگەرلەر تاپشىلىعى بولماس ٷشٸن مەديتسينا فاكۋلتەتٸنٸڭ ستۋدەنتتەرٸنە بەرٸلەتٸن گرانتتار دا ۇلعايتىلدى. «اۋىل اماناتى» باعدارلاماسى كەڭەيدٸ.
رەفورمالار ەندٸ جاي عانا جارييالانبايدى, ناقتى مەرزٸمدەر مەن قارجىلاندىرۋعا بايلانىستى. ادامدار ٷكٸمەتتٸڭ نە ٸستەپ جاتقانىن جەنە قانشالىقتى تيٸمدٸ ەكەنٸن باقىلاي الادى. بٸراق, ەرينە, بەرٸ ورىنداۋشىلارعا بايلانىستى – جاقسى كادرلارسىز كەز كەلگەن رەفورما قاعاز جٷزٸندە قالادى. پرەزيدەنت: بٸزگە جاسالعان جۇمىس ەسەپ بەرۋ ٷشٸن ەمەس, نەتيجە كەرەك دەپ ٷنەمٸ باسا ايتادى.
ەڭ باستىسى, بۇل ٶزگەرٸستەر تٶڭكەرٸس ەمەس, ەلدٸڭ بٸرتٸندەپ جەتٸلۋٸ. جاڭا قازاقستان – بۇل تەك ەرەجەلەر عانا ەمەس, سەنٸم, قاتىسۋ, جاۋاپكەرشٸلٸك. بۇل مەملەكەتتٸك قىزمەتتەر رەسمي ەمەس, شىن مەنٸندە كٶمەكتەسەتٸن كەزدە, ادام ٶز داۋىسىنىڭ ماڭىزدى ەكەنٸن سەزٸنگەندە.
دەمەك, 2022-2024 جىلدارعا ارنالعان جولداۋلار تەك ساياسي باياندامالار ەمەس, ٶزگەرٸستەردٸڭ ٶزٸندٸك باعىتى. بۇل جىلدام ەمەس, بٸراق جاقسى ويلاستىرىلعان. پرەزيدەنتتٸڭ ٶزٸ اتاپ ٶتكەندەي: «ەدٸلەتسٸز سەنٸم دە, تۇراقتىلىق تا مٷمكٸن ەمەس. ال سەنٸمسٸز بولاشاق مەملەكەت بولمايدى». سوڭعى جىلدارداعى بارلىق رەفورمالاردىڭ مەنٸ وسىندا.
- رەفورمالاردان كەيٸنگٸ ٷش جىل: قازاقستاندىقتاردىڭ كٷندەلٸكتٸ ٶمٸرٸندە نە ٶزگەردٸ
مەملەكەتتٸك باسقارۋدىڭ جاڭا مودەلٸنە كٶشۋدٸ بەلگٸلەگەن كونستيتۋتسييالىق تٷزەتۋلەردٸڭ قابىلدانعانىنا ٷش جىل بولدى. وسى ۋاقىت ٸشٸندە قازاقستاندا مەملەكەتتٸك جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ كٷشەيتۋگە, ازاماتتاردىڭ ساياساتقا قاتىسۋىن كەڭەيتۋگە جەنە ەلەۋمەتتٸك ساياساتتى جاڭارتۋعا باعىتتالعان اۋقىمدى رەفورمالار باستالدى. بٸراق قازاقستاندىقتاردىڭ كٷندەلٸكتٸ ٶمٸرٸنە قاتىستى كٶرٸنٸس بٸركەلكٸ ەمەس: كەيبٸر ٶزگەرٸستەر كٶزگە كٶرٸنسە, باسقالارى دەكلاراتسييا بولىپ قالا بەرەدٸ.
قالالىق دەڭگەيدە تسيفرلىق قىزمەتتەر دامىدى. eGov, eOtinish جەنە موبيلدٸ قوسىمشالار ارقىلى قىزمەت كٶرسەتۋ ٸرٸ قالالاردىڭ تۇرعىندارى ٷشٸن ٷيرەنشٸكتٸ جاعدايعا اينالدى. حالىققا قىزمەت كٶرسەتۋ ورتالىقتارىنداعى كەزەك قىسقارىپ, مەملەكەتتٸك ورگاندارعا جٷگٸنۋ اشىق بولا تٷستٸ. الايدا, شاعىن قالالاردا جاعداي باسقاشا. ناشار ينتەرنەت, مامانداردىڭ تاپشىلىعى جەنە تەحنيكالىق ارتتا قالۋ تسيفرلىق شەشٸمدەردٸ قولجەتٸمسٸز ەتەدٸ. سونىڭ سالدارىنان الماتىدا بٸر مەسەلە جارتى ساعاتتا شەشٸلسە, اۋىلدا بٸر اپتا ۋاقىت كەتەدٸ.
رەفورمالاردىڭ ساياسي بٶلٸگٸ, سونىڭ ٸشٸندە ەكٸمدەردٸڭ تٸكەلەي سايلاۋى جەرگٸلٸكتٸ دەڭگەيدە ناقتى قاتىسۋ ٷمٸتٸن تۋدىردى. دەگەنمەن, پيلوتتىق وكرۋگتەردەگٸ سايلاۋ بەسەكەلەستٸكتٸڭ كٶبٸنە فورمالدى سيپاتقا يە ەكەنٸن, ناقتى قوعامدىق باقىلاۋ تەتٸكتەرٸ ەلٸ ەزٸرلەنبەگەنٸن كٶرسەتتٸ. مەسليحاتتار ٶز ٶكٸلەتتٸكتەرٸن كٷشەيتتٸ, بٸراق ەكٸمدٸكتەرگە تەۋەلدٸ بولىپ قالدى. بيلٸك پەن قوعام اراسىنداعى سەرٸكتەستٸككە ناقتى كٶشۋ ناقتى كٶرٸنگەن جوق.
ەلەۋمەتتٸك رەفورمالار ەڭ كٶرنەكتٸ بولدى. ەلەۋمەتتٸك تاريفتەردٸ ەنگٸزۋ, از قامتىلعانداردى قولداۋ شارالارى, مەملەكەتتٸك قولداۋدىڭ جاڭا فورماتتارى ناقتى سيپاتقا يە بولدى. الايدا بۇل شارالار ازىق-تٷلٸك, جالعا الۋ, كٶلٸك باعاسىنىڭ ٶسۋٸن ٶتەي المايدى. ينفلياتسييا جوعارى كٷيٸندە قالىپ وتىر, كٶپتەگەن ازاماتتار قولداۋدى جٷيەلٸ قورعانىس ەمەس, ۋاقىتشا جەڭٸلدٸك رەتٸندە قابىلدايدى.
دەنساۋلىق ساقتاۋدا ەلەكتروندى تٸركەۋ ەنگٸزٸلدٸ, بٸرىڭعاي مەديتسينالىق كارتالار پايدا بولدى, بۇل قالالارداعى ٶزارا ەرەكەتتەسۋدٸ جەڭٸلدەتتٸ. بٸراق كادر تاپشىلىعى, دەرٸگەرلەردٸڭ شامادان تىس جٷكتەلۋٸ, كادرلاردىڭ ىنتاسىنىڭ تٶمەندٸگٸ – مۇنىڭ بەرٸ مەسەلە بولىپ قالا بەرەدٸ. اۋىلداردا جاعداي كٷردەلٸرەك: ماماندار جوق, قۇرال-جابدىقتار ەسكٸرگەن, مەديتسينالىق كٶمەكتٸڭ قولجەتٸمدٸلٸگٸ تٶمەن. سوندىقتان تەحنيكالىق ٶزگەرٸستەرگە قاراماستان, ساپاسى بٸركەلكٸ ەمەس. ال قالالىق ايماقتاردا دەرٸگەرگە جازىلۋ ٷشٸن تاۋسىلمايتىن كەزەكتەر, كەيدە وسىنداي مەملەكەتتٸك قىزمەتتٸ الۋعا كٷش جۇمساپ شارشاعان شا, حالىق اقشا جۇمساپ اقىلى قىزمەتتەردٸ الادى. كەيدە تەگٸن دٷنيە مەن ساتىپ العان قىزمەتتٸڭ دە ساپاسى تٶمەن بولادى.
بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸ جاڭارتۋعا كٷش سالۋدا: دۋالدى وقىتۋدى دامىتۋ, ونلاين كۋرستار, تسيفرلىق پلاتفورمالاردى ەنگٸزۋ. دەگەنمەن, تەڭسٸزدٸك ساقتالادى. ٶڭٸرلەردە ەلٸ دە مۇعالٸمدەر تاپشىلىعى بار, ال مەكتەپ ينفراقۇرىلىمى كٶپ نەرسەنٸ كٷتپەيدٸ. قالانىڭ كەيبٸر مەكتەپتەرٸندە ەلٸ دە بولسا ٶتكەندٸ كٶرسەتٸپ تۇراتىن ينفروقۇرىلىم مەن جاعداي بار. اۋىل جاستارىنا ارنالعان گرانتتىق باعدارلامالار جۇمىسپەن قامتۋ شارالارىمەن قاتار جٷرمەيدٸ. تٷلەكتەر ٶز ٶڭٸرلەرٸنە جۇمىسقا ورنالاسا الماي, قالالارعا كەتٸپ جاتىر.
ەڭبەك نارىعىندا دا قوزعالىس بار. شاعىن بيزنەستٸ قولداۋ, شاعىن نەسيە بەرۋ, بيۋروكراتييالىق كەدەرگٸلەردٸ ازايتۋ باعدارلامالارى قالالاردا ٶز نەتيجەسٸن بەردٸ. دەگەنمەن, ٶڭٸرلەردە كونسۋلتاتسييالىق قولداۋ, بيزنەسكە ينفراقۇرىلىم, مٷمكٸندٸكتەر تۋرالى اقپارات جەتٸسپەيدٸ. بۇل كومپونەنتتەرسٸز شارالار قاعاز جٷزٸندە قالادى.
ادام قۇقىقتارىنا ەرەكشە كٶڭٸل بٶلٸنەدٸ. تۇرمىستىق زورلىق-زومبىلىقتى قىلمىستىق جاۋاپكەرشٸلٸككە تارتۋ تۋرالى زاڭ ماڭىزدى قادام بولىپ تابىلادى. بٸراق شالعاي ايماقتاردا داعدارىس ورتالىقتارى جوق, ماماندار تاپشى, پوليتسييا مەن ەلەۋمەتتٸك سالانىڭ ٶزارا ەرەكەتتەسۋٸ ەلسٸز. زاڭ جۇمىس ٸستەيدٸ, بٸراق ونى جٷزەگە اسىرۋدىڭ ينفراقۇرىلىمى اقساپ تۇر. قازاقستان دەگەندە تەك قانا ٷلكەن قالالار مەن ونىڭ جانىنداعى اۋىلدار ەمەس, ول بارلىق قازاقستاننىڭ تەرريتوريياسى, شالعاي ايماقتاردى دا مەملەكەت نازارىنا الۋ كەرەك. ەلٸمٸزدٸڭ كٶپتەگەن قالالارىنان ازىناۋلاق شاقىرىم سىرتقا شىققان كەزدە, ەلٸ دە نازار اۋدارۋ كەرەك مەسەلەلەر مەن مەملەكەتتٸڭ نازارىن تالاپ ەتەتٸن ەلەۋمەتتٸك توپتاردىڭ بار ەكەندٸگٸن كٶرۋدەمٸز. مەملەكەت حالىقتىڭ قامىن ويلاعان زەرتتەۋلەر جٷرگٸزگەن كەزدە, زەرتتەۋشٸلەر دە, حالىقتىڭ تۇرمىسىن باقىلاۋعا قوسىلۋ كەرەك.
جەرگٸلٸكتٸ ٶزٸن-ٶزٸ باسقارۋ رەفورماسى ەكٸمدەردٸ تاعايىنداۋ فورماتىن ٶزگەرتتٸ: ەندٸ مەسليحات دەپۋتاتتارى ەكٸ كانديداتتىڭ اراسىنان تاڭدايدى. الايدا, شىندىعىندا بۇل حالىق قالاۋلىسىنىڭ ەرەكەتٸ رەتٸندە قابىلدانبايدى. پارتييالىق بەسەكەلەستٸكتٸڭ ەلسٸزدٸگٸ, ەكٸمشٸلٸك رەسۋرستىڭ ٷستەمدٸگٸ, كانديداتتاردى تالقىلاۋعا قوعامنىڭ شەكتەۋلٸ قاتىسۋى فورمالدىلىقتى ساقتايدى.
سوعان قاراماستان, قوعامدىق سانا ٶزگەرۋدە. حالىق ٶز پٸكٸرٸن بٸلدٸرۋدە, پەتيتسييالارعا قاتىسۋدا, بيۋدجەتتٸ تالقىلاۋدا بەلسەندٸلٸك تانىتتى. بۇل ەلٸ كەڭ تاراعان جوق, بٸراق ساياسي مەدەنيەتتەگٸ ترانسفورماتسييانىڭ العاشقى بەلگٸلەرٸ كٶرٸنەدٸ. ەدٸلدٸك, اشىقتىق جەنە ەسەپ بەرۋ مەسەلەلەرٸنە قىزىعۋشىلىقتىڭ ارتۋى «تىڭداۋشى مەملەكەت» تالابىنىڭ جويىلماي تۇرعانىن كٶرسەتەدٸ.
تەرٸس فاكتورلارعا قاتتى مەلٸمدەمەلەردەن شارشاۋ جەنە جىلدام نەتيجەلەردٸڭ بولماۋى جاتادى. كٶپتەگەن رەفورمالاردى جٷيەلٸك لوگيكاسى جوق, كەلٸسٸلمەگەن باستامالار تٸزبەگٸ رەتٸندە قابىلدايدى. ناقتى ٶزگەرٸستەر نٷكتەلٸك باعىتتا جٷرەدٸ — كەيبٸر ايماقتاردا بايقالادى, باسقالارىندا ٸس جٷزٸندە بايقالمايدى. بۇل ورتالىق باستامالارعا دەگەن سەنٸمسٸزدٸكتٸ ارتتىرادى جەنە كەرٸ بايلانىس تەتٸكتەرٸ مەن قوعامدىق باقىلاۋدى قايتا قاراۋدى تالاپ ەتەدٸ.
دەكلاراتسييالار مەن ادامداردىڭ كٷندەلٸكتٸ تەجٸريبەسٸ اراسىندا الشاقتىق بولۋى سوتسيولوگييالىق تۇرعىدان ماڭىزدى. زاڭدار مەن رەفورمالار ٶزٸنە دەگەن سەنٸم تۋدىرمايدى – ول نەتيجەمەن تۇلعانىڭ ٶزٸ كەزدەسكەن جەردە پايدا بولادى. سىبايلاس جەمقورلىقسىز قىزمەت العان ادام, دەرٸگەرٸن تاۋىپ, مەكتەپتٸڭ, جولدىڭ قالاي جٶندەلٸپ جاتقانىن كٶرگەندە – ٶزگەرٸستەرگە دەگەن سەنٸمٸن نىعايتا تٷسەدٸ.
قازٸرگٸ كەزەڭدٸ ٶتپەلٸ كەزەڭ دەپ اتاۋعا بولادى. قاعيدالار تۇجىرىمدالدى, زاڭدار قابىلداندى, تسيفرلىق قۇرالدار ەنگٸزٸلۋدە. بٸراق كادرلىق ساياساتسىز, ناقتى باقىلاۋسىز, ازاماتتاردىڭ قاتىسۋىن كەڭەيتپەيٸنشە نەتيجە شەكتەلەدٸ. رەفورمالاردى جاساۋ عانا ەمەس, ولاردىڭ قالاي جۇمىس ٸستەيتٸنٸن, نەنٸڭ ٶزگەرگەنٸن جەنە ونى قالاي پايدالانۋعا بولاتىنىن تٷسٸندٸرۋ ماڭىزدى. اشىقتىق تەك تەحنولوگيياعا عانا ەمەس, سونىمەن بٸرگە بيلٸك پەن قوعام اراسىنداعى قارىم-قاتىناسقا دا قاتىستى.
ٷش جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ينستيتۋتسيونالدىق قايتا قۇرۋدىڭ باستالۋى تۋرالى ايتۋعا بولادى. بٸراق ونىڭ تەرەڭدٸگٸ جاڭا ەرەجەلەردٸڭ ەلوردادا عانا ەمەس, اۋىلداردا دا سٶز جٷزٸندە عانا ەمەس, ٸس جٷزٸندە قانشالىقتى جاقسى جۇمىس ٸستەيتٸنٸنە بايلانىستى. رەفورمالاردىڭ تۇراقتىلىعى – جىلدامدىق ەمەس, جٷيەلٸلٸك, سەنٸم جەنە حالىقتىڭ قاتىسۋى. ونسىز كەز كەلگەن, تٸپتٸ ەڭ ويلاستىرىلعان شارالار قاعاز جٷزٸندە قالۋ قاۋپٸ بار.
قورىتىندى
سوڭعى جىلدارداعى رەفورمالار جاڭا باعىتتى بەلگٸلەدٸ, بٸراق ولاردىڭ ناقتى مەنٸ قابىلدانعان زاڭدارمەن ەمەس, جەرگٸلٸكتٸ جەرلەردە بولىپ جاتقان ٶزگەرٸستەرمەن انىقتالادى. يە, ەلەكتروندىق سەرۆيستەر, ەكٸمدەردٸڭ سايلانۋى پايدا بولدى, ەدٸلدٸك تۋرالى كٶبٸرەك ايتىلا باستالدى. بٸراق باستى مەسەلە, ول رەفورمالار مەن جوسپارلاردى ورىنداۋ. بٸر اۋداندا تۇرعىندار ساپالى مەديتسينا مەن قىزمەتتەرگە قول جەتكٸزە الدى, ەكٸنشٸسٸندە بەرٸ ەلٸ دە «تانىستار ارقىلى» مەسەلەلەرٸن شەشٸپ جاتقاندىقتارى بار. رەفورمالار بايقالادى, بٸراق بٸركەلكٸ جەنە بارلىق جەردە ەمەس. ٶزگەرٸستەر بار, دەگەنٸمەن ەلٸ دە مەملەكەتٸمٸزدٸڭ دامۋىن, حالىقتىڭ ەل-اۋقاتىن كٶتەرۋ كەرەك. تۇراقتى ٶزگەرٸستەر ەر ازامات ٶزٸنٸڭ پٸكٸرٸ ەسكەرٸلگەنٸن سەزگەندە عانا مٷمكٸن بولادى, ال مەملەكەتتٸك شەشٸمدەر تەك ٷلكەن قالالارعا عانا ەمەس, مەملەكەتتٸڭ بارلىق ايماقتارى مەن شالعاي جەرلەرٸنە دە جەتٸپ, ول جەرلەردە دە ٶگەرٸستەر بولۋى كەرەك.
مەملەكەتتٸڭ دامىعاندىعىن, ٶزگەرٸستەردٸڭ بار ەكەندٸگٸن كٷندەلٸكتٸ ٶمٸردەن كٶرە الامىز, دەگەنٸمەن ارى قاراي دامۋ مەن جاعدايدى جاقسارتۋدا ٷكٸمەت پەن بٸرگە حالىقتا بەلسەندٸلٸك تانىتىپ, ساياساتقا ارالاسۋى كەرەك. ادال ازامات كونتسەپتسيياسى دا وسىندا جاتىر, ەر ادام ٶزٸنەن باستاپ دامۋعا باعىتتالعان ەرەكەتتەر جاساسا, وتانىمىزدا دا ٶزگەرٸستەر بولاتىندىعى انىق. ونسىز كەز-كەلگەن جٷيەلٸك ٶزگەرٸستەر سىرتقى جەنە رەسمي بولىپ قابىلدانادى.
