Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń Konstitýtsiiaǵa ózgertýler men tolyqtyrýlar engizý jóninde referendým ótkizý týraly usynysy bul kúnderi buqara tarapynan da, sarapshylar tarapynan da qyzý talqyǵa túsýde. Rasymen de Ata zańdy ózgertýge halyq bolyp atsalysý elimizde shynaiy demokratiiaǵa bastaý bola ala ma?
Qazaqstan halqy Assambleiasynyń sessiiasynda sóilegen Prezident referendýmnyń asa mańyzdy demokratiialyq institýt ekendigin aityp, elimizde jappai halyq bolyp zańǵa ózgeris engizý sońǵy ret sonaý 1995 jyly ótkenin eske saldy. Sodan beri, mine, 27 jyl ótken eken. Bul aralyqta Ata zańymyz da talai ózgerdi. Alaida, «Qalai ózgerteiik? Ne isteiik?» dep qarapaiym halyqtan suraǵan eshkim joq. Kez kelgen ózgeris depýtattardyń qaraýyna usynylyp, biraýyzdan maquldana salatyn. Al araǵa osynsha jyl salyp referendýmnyń ótýi – Memleket basshysy aitqandai, «Ekinshi respýblika» modelindegi demokratiianyń jarqyn kórinisi bolatyn sekildi. Tipti, búginde arnaiy jumys toby negizgi zańnyń 33 babyna túzetýler daiyndap ta qoiǵan. Al bul degenimiz, Konstitýtsiianyń úshten bir bóligi ekendigin eskersek, rasymen de Ata zańymyzdy kóptegen ózgeristerdiń kútip turǵanyn topshylai berýge bolady.
Degenmen, jel sóz, jeńil áńgimege ergen keibir jerlesterimiz Ata zańymyzdaǵy ózgertýler men tolyqtyrýlar halyqqa ne beretinin áli de tolyq túsinbeitindei. Endeshe, biz tarqatyp kórelik.
Jer men onyń qoinaýy halyq menshiginde
«Ekinshi Respýblika» dep eldi eleń etkizgen Qasym-Jomart Toqaev memleketti basqarý júiesiniń jańa modelin de usynyp qoidy. Bul reforma boiynsha Prezident quzyry azaiyp, saiasi institýttardyń, partiialardyń jáne Parlament pen máslihattyń yqpaldary kúsheimek. Álbette, munyń barlyǵy buqara halyqtyń belsendi qatysýymen júzege aspaq.
Al Konstitýtsiiamyzdyń 6-bapyna enetin ózgeris boiynsha, «Jer jáne onyń qoinaýy, sýlar, ósimdikter men janýarlar álemi, basqa da tabiǵi resýrstar halyqqa tiesili. Halyq atynan menshik quqyǵyn memleket júrgizedi».
Iaǵni, qazirgi zańnama boiynsha «Jer jáne onyń qoinaýy...» memleket menshiginde ekenin eskersek, jańa ózgeris halyqtyń jerge teń quqyly bolýymen qatar, ozbyrlyq oryn almaýy úshin halyq atynan menshik quqyǵyn memlekettiń ózi júrgizýi de tártipti ustap turýǵa jaqsy qural.
Prezident partiia múshesi bola almaidy
Sonymen qatar, 43 babqa enetin tolyqtyrý boiynsha, Memleket basshysy eshbir saiasi partiianyń múshesi bola almaidy. Iaǵni, bul ózgeris barlyq partiialardyń deńgeiin teńestirip, bilik úshin tolyqqandy talas júrgizýlerine múmkindik beredi. Al 26 sáýirden bastap «Amanat» partiiasynan shyqqan Prezidenttiń bastamasy aldaǵy ýaqytta Ortalyq sailaý komissiiasynyń, Esep komitetiniń, Konstitýtsiialyq keńes tóraǵalary men múshelerine jáne ákimderge de qatysty bolatynyn eskersek, bolashaqta bul ózgeris barlyq memlekettik apparattyń jumysyna oń áser etip, jańa saiasi kóshbasshylardyń paida bolýyna septigin tigizýi tiis.
Sondai-aq, dál osy babqa júrgiziletin reforma boiynsha, Prezidenttiń jaqyn týystary memlekettik jáne kvazimemlekettik qurylymdarda basshylyq qyzmetter atqara almaidy. Iaǵni, otbasylyq-klandyq basqarý júiesi joiylyp, mansapqa umtylǵan kez kelgen otandasymyzdyń óz bolashaǵyna degen senimi paida bolady.
Sýperprezidenttik bilik joiylady
Jasyryn emes, buǵan deiin elimizde «Sýperprezidenttik júie» ornap keldi. Álbette, ótken kezeńniń keibir tustary úshin bul da durys bolǵan shyǵar. Degenmen, kózi ashylyp, kókiregi oianǵan memleketimiz jańa júiege muqtaj. Bul týraly Memleket basshysyda sóz qozǵap, Prezident myqty Parlamenttiń qoldaýyna iek artatyndyǵyn aitty. Biraq, «Myqty Parlament» degenimiz bireýdiń ǵana soiylyn soǵatyn qural emes, jappai halyqtyń igiligi úshin jumys isteitin qurylym. Osy oraida, Toqaev Senatqa usynylatyn prezidenttik kvotanyń sanyn 15-ten 10-ǵa deiin qysqartyp, onyń beseýin Qazaqstan halqy Assambleiasynan bolýy tiis ekendigin atap ótti.
Sondai-aq, 51-bapqa enetin ózgeris boiynsha, Memleket basshysy Májilistegi QHA kvotasyn joiýdy usyndy. Iaǵni, Májilistegi depýtattyq oryndardyń jalpy sany azaiǵanymen, joǵarǵy palatadaǵy ártúrli etnikalyq toptarǵa qosymsha daýystar beredi.
Jalpy, qazirgi qoldanystaǵy Konstitýtsiialyq model Senatqa Májilisten ótken zań jobalaryn qabyldaý nemese qabyldamaý quqyǵyn beredi. Al Prezident usynǵan jańa mehanizm Senatqa Májilis qabyldaǵan zańdardy tek maquldaý nemese maquldamaý quqyǵyn berip otyr. Iaǵni, zańnamalyq bastamalar tek májiliste júzege asyrylyp, zańdardy qabyldaý quqyǵyna Májilis ie bolmaq.
Budan bólek, Prezident jergilikti máslihattardyń da quqyǵyn arttyryp, olarǵa aimaqtyń biýdjetin bekitýdi ǵana emes, oblystar men respýblikalyq mańyzy bar qalalardyń ákimderin sailaýdy da usynyp otyr. Iaǵni, usynylǵan reformaǵa sáikes, Prezident ákimderdi máslihattyń kelisimen ǵana taǵaiyndai alady.
Depýtattardyń taǵdyry halyqtyń qolynda
Shyny kerek, «Meni sen sailaǵan joqsyń» dep halyqqa da, jýrnalisterge de dóreki sóilegen depýtattar az emes. Óitkeni, qazirgi qalyptasqan júie boiynsha depýtattar Parlamentke partiialyq tizim arqyly ótedi. Osy oraida, Prezident Májilis pen máslihatqa depýtattardy sailaýdyń aralas júiesin usynyp otyr. Iaǵni, Májiliske túsetin depýtattardyń 70%-i partiialyq tizim arqyly sailansa, 30%-in halyqtyń ózi tikelei sailai alady. Sondai-aq, 52-bapqa engiziletin ózgeriske bailanysty sailaýshylar óz depýtatynyń jumysyn baqylap, tipti ýaqyt óte kele qaita daýysyn keri qaitara alady.
Bul depýtattardyń naǵyz halyq qalaýlylaryna ainalýǵa septigin tigizip, halyq tańdaǵan ár depýtattyń jaýapkershiligin arttyrady.
Álbette, ózgerister men tolyqtyrýlarǵa usynylǵan 33 baptyń barlyǵyn bir maqalaǵa sidyryp, mán-maǵynasyn bir pýblikatsiiamen ashyp berý múmkin emes, Eń bastysy, Prezident usynǵan referendým elimizdegi shynaiy demokratiianyń bastaýy bolyp, «Ekinshi Respýblika» modelin qurýǵa serpin bolýy tiis. Bul degenimiz, el bolashaǵyn, memleket keleshegin bir adam emes, jalpy halyq bolyp sheshedi degen sóz. Al sol referendýmǵa belsendi bolyp aralasý nemese buǵyp qalý árqaisymyzdyń óz qolymyzda.
