Qazaqstan men AQSh arasyndaǵy strategiialyq áriptestik jańa mazmunmen tolyǵyp keledi. AQSh Prezidentiniń Ońtústik jáne Ortalyq Aziia jónindegi arnaiy ókili Serdjio Gordyń Qazaqstanǵa sapary ekijaqty qarym-qatynastardy damytýǵa tyń serpin berip, saiasi jáne ekonomikalyq yntymaqtastyqtyń jańa baǵyttaryn aiqyndady, dep habarlaidy dalanews.kz.
Sarapshylardyń pikirinshe, qazirgi tańda Vashingtonnyń Ortalyq Aziiaǵa degen qyzyǵýshylyǵy artyp otyr. Ásirese strategiialyq mańyzy bar mineraldar salasyndaǵy yntymaqtastyq, investitsiialyq jobalar jáne óńirlik qaýipsizdik máseleleri AQSh pen Qazaqstan arasyndaǵy ózara is-qimyldyń mańyzdy baǵytyna ainalýda.
Saiasattanýshy Rasýl Qospanov Serdjio Gordyń saparynyń mańyzy, Qazaqstannyń AQSh syrtqy saiasatyndaǵy orny, strategiialyq mineraldar boiynsha birlesken jobalardyń keleshegi, sondai-aq elimizdiń halyqaralyq arenadaǵy bitimgerlik bastamalary týraly pikir bildirdi.
- AQSh Prezidentiniń Ońtústik jáne Ortalyq Aziia jónindegi arnaiy ókili Serdjio Gormen kezdesýde Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev AQSh-pen keńeitilgen strategiialyq áriptestikti odan ári nyǵaitýǵa beiildi ekenin rastady. Búginde Qazaqstannyń Ortalyq Aziiadaǵy Vashington saiasaty úshin airyqsha mańyzǵa ie bolýyn qandai faktorlar aiqyndaidy?
- Men Serdjio Gordyń saparyn Qazaqstan men AQSh arasyndaǵy qarym-qatynastardy damytý turǵysynan mańyzdy dep esepteimin. Eń aldymen, Serdjio Gor AQSh-tyń bizdiń makroóńirdegi negizgi ókili. Ol AQSh Prezidentiniń Ortalyq jáne Ońtústik Aziia jónindegi arnaiy ókili qyzmetin atqarady, iaǵni amerikalyq syrtqy saiasat aiasynda aýqymdy geografiialyq keńistikke jetekshilik etedi. Sonymen qatar, onyń AQSh Prezidenti Donald Tramppen tikelei bailanysy bar jáne Vashingtonnyń bizdiń óńirge qatysty saiasatyn qalyptastyrýda eleýli ról atqarady.
Óz kezeginde Qazaqstan Amerika Qurama Shtattaryn eń mańyzdy strategiialyq seriktesteriniń biri retinde qarastyrady. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynan bastap AQSh elimizdiń ekonomikasyna belsendi túrde investitsiia salyp keledi. Áńgime Teńiz ken ornyn igerý sekildi iri munai-gaz jobalary jáne ekonomikanyń basqa da salalaryndaǵy yntymaqtastyq týraly bolyp otyr. AQSh álemdegi eń iri ekonomika bolyp qala beretinin eskersek, Qazaqstannyń kópvektorly syrtqy saiasatynda bul el Resei jáne Qytaimen qatar erekshe oryn alady.
2022 jyldan keiin Batys memleketteriniń Qazaqstanǵa degen qyzyǵýshylyǵy aitarlyqtai artty. Astana qalyptasqan múmkindikterdi paidalana otyryp, Batys elderimen yntymaqtastyqty odan ári nyǵaitýdy kózdeidi. Ekijaqty qatynastar buǵan deiin de jaqsy deńgeide bolǵanymen, búginde olardy naqty ekonomikalyq mazmunmen tolyqtyrý mańyzdy.
- Memleket basshysy Serdjio Gordyń C5+1 formatyndaǵy asa mańyzdy paidaly qazbalar jónindegi dialogqa qatysýyn erekshe atap ótti. Bul baǵyt AQSh pen Ortalyq Aziia elderi arasyndaǵy yntymaqtastyqtyń jańa baǵytyna ainalyp kele me? Osy salada Qazaqstannyń qandai artyqshylyqtary bar?
- Yntymaqtastyqtyń mańyzdy baǵyttarynyń biri – strategiialyq mańyzy bar paidaly qazbalar salasy. Atap aitqanda, Serdjio Gor osy baǵyttaǵy ózara is-qimyl máselelerine arnalǵan C5+1 dialogyna qatysý úshin keldi.
2022 jyldan keiin AQSh pen Eýropalyq odaq elderi strategiialyq mańyzdy mineraldardy jetkizýdi ártaraptandyrý qajettiligine tap boldy. Buryn mundai resýrstardyń edáýir bóligi Resei men Qytaidan jetkiziletin. Qazirgi tańda Batys elderi jańa ári senimdi jetkizý kózderin izdeýde. Osy turǵydan alǵanda Qazaqstan men Ortalyq Aziianyń basqa da memleketteri ýran, litii, volfram, titan jáne basqa da strategiialyq metaldardyń mol qoryna ie bolǵandyqtan mańyzdy orynǵa ie.
Qazaqstan úshin bul yntymaqtastyqtan barynsha ekonomikalyq paida alý mańyzdy. Birlesken negizgi jobalardyń biri – Qaraǵandy oblysynyń Shet aýdanynda ornalasqan, álemdegi eń iri volfram ken oryndarynyń biri sanalatyn Soltústik Qatpar ken ornyn igerý. Vashingtondaǵy kelissózder barysynda Prezident Qasym-Jomart Toqaev pen AQSh Prezidenti Donald Tramp atalǵan ken ornyn birlesip igerý jóninde ýaǵdalastyqqa qol jetkizdi. Jobany amerikalyq Cove Capital kompaniiasy men qazaqstandyq «Taý-Ken Samuryq» kompaniiasynyń qatysýymen júzege asyrý josparlanyp otyr.
Belgili bolǵandai, Qazaqstan ekonomikasynyń negizgi qozǵaýshy kúshteri dástúrli túrde Batys Qazaqstandaǵy Teńiz, Qarashyǵanaq jáne Qashaǵan sekildi munai-gaz ken oryndarynda shoǵyrlanǵan. Alaida volfram óndirý jáne óńdeý boiynsha iri kásiporyn qurý eldiń ortalyq bóliginde jańa ónerkásiptik ortalyq qalyptastyrýǵa múmkindik beredi. Bul Qaraǵandy oblysynda ǵana emes, kórshiles óńirlerde de kóptegen jańa jumys oryndarynyń ashylýyna jol ashady.
Volfram jobasynyń tabysty júzege asyrylýy Qazaqstannyń búkil taý-ken ónerkásibiniń investitsiialyq tartymdylyǵyn arttyrýǵa yqpal etýi múmkin. Uzaq jyldar boiy elimizge osy salaǵa iri investorlardy tartý ońai bolǵan joq. Buǵan deiin ken ornyna qytailyq kompaniialar qyzyǵýshylyq tanytqanymen, nátijesinde ony igerý múmkindigi basqa investorlarǵa buiyrdy.
Qolda bar baǵalaýlar boiynsha bul ken ornynda burynǵy Keńes Odaǵy aýmaǵyndaǵy volfram qorynyń shamamen 70 paiyzy shoǵyrlanǵan. Volfram – strategiialyq mańyzy joǵary metall. Ol joǵary tehnologiialyq ónerkásipte, mashina jasaýda, energetikada jáne ásirese qorǵanys-ónerkásiptik keshende keńinen qoldanylady. Qazirgi halyqaralyq jaǵdaida bul resýrsqa degen suranys aldaǵy ýaqytta da arta túsetini sózsiz.
Sondyqtan Qazaqstan úshin atalǵan jobany damytýǵa daiyn investordyń tartylýyn úlken jetistik dep baǵalaýǵa bolady. Onyń tabysty júzege asyrylýy elimizge eleýli ekonomikalyq paida ákelip qana qoimai, Qazaqstan men AQSh arasyndaǵy yntymaqtastyqty uzaq merzimdi perspektivada nyǵaitýǵa yqpal etedi.
- Serdjio Gor sońǵy bir jyl ishinde AQSh pen óńir memleketteri arasynda jalpy quny 20 milliard dollardan asatyn kelisimder men mámileler jasalǵanyn málimdedi. Muny AQSh-tyń Ortalyq Aziiadaǵy ekonomikalyq qatysýynyń kúsheiýi retinde baǵalaýǵa bola ma? Bul jaǵdai Qazaqstan úshin qandai múmkindikter ashady?
- 20 milliard dollar kólemindegi kelisimderge keletin bolsaq, 2022 jyldan keiin, ásirese Donald Tramptyń Aq úige qaita oralýynan soń, AQSh-tyń Ortalyq Aziiamen qarym-qatynasyna erekshe kóńil bóline bastady.
Buǵan deiin Qyrǵyzstandaǵy amerikalyq áskeri bazanyń jabylýy men AQSh áskeriniń Aýǵanstannan shyǵarylýynan keiin Vashingtonnyń bizdiń óńirge degen qyzyǵýshylyǵy tómendedi degen pikir qalyptasqan edi. Alaida menińshe, bul qyzyǵýshylyqtyń joǵalýy emes, kerisinshe, qarym-qatynastardyń jańa formatqa kóshýi boldy. Iaǵni, AQSh pen Ortalyq Aziia elderi arasyndaǵy yntymaqtastyq burynǵydai tek Aýǵanstan máselesiniń aiasynda ǵana qarastyrylmai, jańa mazmunǵa ie bolýda.
Óitkeni búginde óńir memleketteri táýelsizdigin endi ǵana alǵan jas respýblikalar emes. Qazaqstan, Ózbekstan jáne Qyrǵyzstan siiaqty elderdiń otyz jyldan astam memlekettik damý tarihy qalyptasty. Olar óz ekonomikalaryn ártaraptandyrýǵa, ónerkásipti damytýǵa jáne ekonomikanyń jańa salalaryn qalyptastyrýǵa umtylyp otyr.
Osy turǵydan alǵanda, Amerika Qurama Shtattarymen ekonomikalyq jáne tehnologiialyq yntymaqtastyqty keńeitý bizdiń elder úshin tiimdi. Bul Ortalyq Aziia memleketteriniń ulttyq múddelerine tolyq sáikes keledi.
Sonymen qatar, mundai kelisimderdiń ádil sharttar negizinde júzege asyrylýy asa mańyzdy. Ókinishke qarai, Qazaqstannyń munai salasyndaǵy keibir kelisimder boiynsha ádiletsiz tájiribesi bolǵany belgili. Ásirese ónimdi bólý týraly kelisimder qoǵamda qyzý pikirtalas týǵyzǵan edi. Sondyqtan búgin biz ótkenniń qatelikterin qaitalaýǵa jol bermeýimiz qajet. Tipti oǵan moraldyq turǵydan quqyǵymyz joq deýge bolady. Óitkeni bolashaq urpaq mundai qatelikti keshirmeýi múmkin. Sebebi strategiialyq mańyzdy mineraldar búginde «jańa munaiǵa» ainalyp otyr. Bolashaqtyń barlyq tehnologiialary – smartfondar, elektr kólikteri, jańartylatyn energetika júieleri jáne joǵary tehnologiialyq óndirister – dál osy strategiialyq metaldar men mineraldarǵa táýeldi.
Sondyqtan bul jobalardan eń aldymen Qazaqstan halqy paida kórýi tiis. Eldiń tabiǵi resýrstary ulttyq ekonomikanyń damýyna, jańa jumys oryndarynyń ashylýyna jáne azamattardyń ál-aýqatyn arttyrýǵa qyzmet etýi qajet.
- Kezdesý barysynda Beibitshilik keńesiniń qyzmeti men Qazaqstannyń gýmanitarlyq bastamalaryna erekshe nazar aýdaryldy. Qazirgi tańda Qazaqstannyń dialog alańy ári bitimgerlik jáne gýmanitarlyq bastamalardy ilgeriletýshi memleket retindegi róli qanshalyqty suranysqa ie?
- AQSh Prezidenti Donald Tramp Beibitshilik keńesin qurý bastamasyn kóterdi. Al Qazaqstan halyqaralyq úderisterdiń belsendi qatysýshysy bolýǵa umtylatyn memleket retinde bul alańǵa qyzyǵýshylyq tanytty.
Ózderińiz biletindei, keńestiń otyrystarynyń birinde Qazaqstannyń Gaza sektoryna bitimgerlik kúshterin jiberýge daiyn ekeni týraly málimdeldi. Eger bul bastama is júzinde júzege asatyn bolsa, onda ol Qazaqstannyń halyqaralyq arenadaǵy rólin kúsheite túsedi. Sonymen qatar bul elimizdiń Qarýly Kúshteri úshin de mańyzdy tájiribe bolmaq.
Qazaqstan Gazadaǵy qaqtyǵys bastalǵan kúnnen bastap ony beibit jolmen sheshýge shaqyryp keledi. Elimiz bul máseleniń sheshimi retinde eki memleket qaǵidatyn qoldaidy. Iaǵni Palestina halqynyń táýelsiz memleket qurý quqyǵyn jáne Izrail memleketiniń qaýipsiz ómir súrý quqyǵyn moiyndai otyryp, osy eki memlekettiń qatar ómir súrýin óńirdegi turaqtylyqtyń negizgi sharty retinde qarastyrady.
Qazaqstan Izrail Premer-ministri Biniamin Netaniahý júrgizip otyrǵan saiasatqa qatysty túrli halyqaralyq syn-pikirlerge qaramastan, Izrailmen bailanystaryn úzgen joq. Pragmatikalyq memleket retinde Qazaqstan osy kúrdeli máseleni sheshýdiń joly – dialog pen ózara túsinistikke negizdelgen kelissózder dep esepteidi. Óitkeni kez kelgen soǵys túptiń túbinde beibit kelissózdermen aiaqtalady. Sondyqtan taraptardy kelissóz ústeline múmkindiginshe tezirek otyrǵyzý halyqaralyq qoǵamdastyqtyń ortaq mindeti bolýy tiis.
Sonymen qatar Qazaqstan Gaza sektoryndaǵy beibit turǵyndardyń qaza bolýyn aiyptap keledi. Elimiz birneshe ret gýmanitarlyq kómek jiberip, dári-dármekpen, azyq-túlikpen jáne basqa da qajetti zattarmen qoldaý kórsetti. Budan bólek, palestinalyq jastardyń Qazaqstannyń joǵary oqý oryndarynda bilim alýyna múmkindik beretin bilim granttary bólindi. Osylaisha Qazaqstan halyqaralyq qatynastarda teńgerimdi ári beibitshilikke negizdelgen syrtqy saiasat júrgizýge umtylyp keledi jáne qaqtyǵystardy diplomatiialyq jolmen sheshýdi qoldaidy.
- Serdjio Gor Prezident Qasym-Jomart Toqaevqa: «Sizdiń Aq úide dosyńyz bar ekenine sendire alamyn. Prezident Tramp Sizdiń qyzmetińizdi joǵary baǵalaidy», – dep málimdedi. Bul sózderdi tek diplomatiialyq ishara ǵana emes, Qazaqstannyń AQSh úshin mańyzyn bildiretin saiasi signal retinde de qarastyrýǵa bola ma?
- Serdjio Gordyń «Qazaqstannyń Vashingtonda dosy bar» degen sózi, sózsiz, diplomatiialyq sipattaǵy málimdeme. Bul AQSh-tyń Astanamen ózara yqpaldastyqty odan ári nyǵaitýǵa múddeli ekenin kórsetedi.Sonymen qatar Serdjio Gordyń tulǵasyna nazar aýdarý qajet. Ol – tabysty kásipker, Donald Tramptyń ulynyń jaqyn serigi ári dosy. AQSh prezidentiniń otbasymen tyǵyz bailanysta jáne memleket basshysynyń jaqyn ortasynda úlken senimge ie tulǵalardyń biri sanalady. Sondyqtan Qazaqstan úshin osyndai adamdarmen syndarly qarym-qatynas ornatý mańyzdy. Eger olar Qazaqstannyń strategiialyq mańyzyn tereń túsinse, bul investitsiialyq, ekonomikalyq jáne saiasi salalardaǵy yntymaqtastyqtyń keńeiýine, sondai-aq halyqaralyq arenada elimiz úshin mańyzdy máselelerdi ilgeriletýge yqpal etýi múmkin.
Budan bólek, Serdjio Gor – bizdiń óńirdiń týmasy. Keibir málimetterge sáikes, ol Tashkent qalasynda dúniege kelgen. Sondyqtan ol Ortalyq Aziianyń erekshelikterin jaqsy túsinedi jáne osy turǵydan alǵanda Prezident Qasym-Jomart Toqaevqa jyly lebiz bildirip, joǵary baǵa bergen bolýy yqtimal.
Sapardyń kútiletin nátijelerine kelsek, meniń oiymsha, eń mańyzdy jetistik – strategiialyq mańyzy bar mineraldar salasyndaǵy yntymaqtastyqty damytý jónindegi jol kartasynyń qabyldanýy. Ártúrli jobalardyń bolashaǵy týraly kóp aitýǵa bolady, alaida naqty jospar bolmasa, olardy júzege asyrý qiyn. Al búginde mundai jol kartasy bekitilip otyr.
Qujatta Qazaqstannyń strategiialyq mańyzdy mineraldardy óńdeý ortalyǵy retindegi mártebesiniń aiqyn kórinis tabýy erekshe mańyzdy. Qazaqstan da, Ózbekstan da endi álemdik ekonomika úshin tek shikizat jetkizýshi el bolyp qalýdy qalamaidy. Bizdiń memleketter ekonomikalyq damýdyń jańa kezeńine ótip, óńirlik óńdeý jáne óndiris ortalyqtaryna ainalýy tiis.
Tabiǵi resýrstardy tek óndirýmen jáne shikizat kúiinde eksporttaýmen shektelý tiimsiz. Biz olardy óz elimizde óńdep, qosylǵan qun qalyptastyrýymyz qajet. Árine, birden daiyn joǵary tehnologiialyq ónim óndirýge kóshý ońai bolmaýy múmkin. Alaida óńdeý deńgeiin jáne ónerkásiptik óndiristi kezeń-kezeńimen damytý qajet.
Sonymen qatar Qazaqstan men AQSh arasyndaǵy qarym-qatynastar aiasyndaǵy mańyzdy oqiǵalardyń biri – Prezident Qasym-Jomart Toqaevtyń Maiamide ótetin G20 sammitine shaqyrylýy. Bul – asa mańyzdy saiasi oqiǵa. Qazaqstannyń álemniń jetekshi ekonomikalarynyń basshylary bas qosatyn osyndai bedeldi halyqaralyq alańǵa shaqyrylýy elimizdiń halyqaralyq bedeliniń artyp kele jatqanyn kórsetedi.
