Qazaqstanda mys kontsentratyn óńdeý tarifin esepteýdiń jańa ádistemesi tóńiregindegi pikirtalas kúsheiip keledi. Ken óndirýshi kásiporyndar qosymsha shyǵyndardyń ósýine alańdasa, metallýrgiialyq kompaniialar óndiristi jańǵyrtý úshin turaqty qarjy kózi qajet ekenin aityp otyr. Qarjy sarapshysy Aibar Oljaidyń pikirinshe, bul talqylaýdy tek tarif mólsherimen shekteýge bolmaidy, óitkeni qabyldanatyn sheshim Qazaqstannyń aldaǵy 10–20 jyldaǵy mys ónerkásibiniń damý baǵytyn aiqyndaidy, dep habarlaidy dalanews.kz.
Sarapshy Qazaqstannyń mys qory mol bolǵanymen, óndiristik tizbektiń kelesi kezeńi sanalatyn ishki óńdeý ken óndirýmen salystyrǵanda baiaý damyǵanyn atap ótti. Táýelsizdik jyldary elde zamanaýi kenishter men baiytý fabrikalary iske qosylǵanymen, aýqymy soǵan sáikes keletin jańa mys balqytý kásiporyndary is júzinde salynbaǵan.
"Másele birneshe dollarlyq tarifke talasýda emes. Biz mys kontsentratyn syrtqa shyǵara beretin el bolyp qalamyz ba, álde shikizatty ózimizde óńdep, qosylǵan quny joǵary ónim shyǵaratyn ónerkásip quramyz ba? Negizgi tańdaý – osy", – deidi Aibar Oljai.
Shikizatpen birge investitsiia men jumys oryndary da ketedi
Sarapshynyń aitýynsha, álemdik naryq mys kontsentratynyń baǵasyn qalyptastyra alady, biraq Qazaqstannyń ónerkásibin damytý mindetin sheshýge múddeli emes. Eger el ishinde shikizatty óńdeý ekonomikalyq turǵydan tiimsiz bolsa, kontsentrat daiyn ári básekege qabiletti qýaty bar memleketterge jóneltiledi.
Jeke kompaniia úshin bul tiimdi sheshim bolýy múmkin. Alaida memleket úshin onyń saldary basqa: shikizatpen birge óndiristiń kelesi kezeńi, investitsiialar, jumys oryndary, salyq túsimderi men tehnologiialyq quzyretter de shetelge ketedi.
"Memlekettiń mindeti – ken óndirýshiler men óńdeýshilerdiń arasynan bir jeńimpazdy ákimshilik jolmen tańdaý emes. Óndirýshiler básekege qabilettiligin saqtap, al ishki óńdeý kásiporyndary jumys istep, ári qarai dami alatyndai túsinikti ekonomikalyq jaǵdai qalyptastyrý qajet", – dedi sarapshy.
Onyń pikirinshe, Ónerkásip jáne qurylys ministrligi ázirlep jatqan ádistemege dál osy turǵydan qaraǵan jón. Qujattyń maqsaty bir ǵana tariftik mólsherlemeni belgileýmen shektelmeidi. Ol naryq qatysýshylaryna óńdeý ekonomikasyn aldyn ala esepteýge múmkindik beretin biryńǵai ári ashyq erejelerdi qalyptastyrýy kerek.
Zaýytty tek aǵymdaǵy shyǵynnyń esebinen jańartý múmkin emes
Talqylanyp jatqan negizgi máselelerdiń biri – tarif quramyna investitsiialyq shyǵyndardy engizý. Mys kontsentratyn óndirýshiler kez kelgen qosymsha tólem olardyń shyǵynyn arttyratynyn aityp otyr. Aibar Oljai bul alańdaýshylyqtyń oryndy ekenin, sondyqtan investitsiialyq bólik naqty jobalarmen bailanystyrylyp, ekonomikalyq turǵydan negizdelýi kerektigin jetkizdi.
Sonymen birge sarapshy metallýrgiialyq zaýyttardy tek kúndelikti jumysyna arnalǵan qarajat esebinen uzaq ýaqyt boiy damytý múmkin emes ekenin eskertti. Jabdyqtardy jańartý, ekologiialyq talaptarǵa beiimdeý, energiia tiimdiligin arttyrý jáne jańa óndiristik qýat salý qomaqty investitsiiany qajet etedi.
"Eger memleket tereń óńdeýdi damytýdy maqsat etse, investitsiianyń qandai qarajat esebinen qaitarylatynyna jaýap berýi tiis. Bul suraqty elemeý jańǵyrtýdy arzandatpaidy. Ol tek qajetti jumystyń keiinge shegerilýine ákeledi", – deidi Aibar Oljai.
Onyń aitýynsha, modernizatsiianyń sozylýy Qazaqstannyń qoldanystaǵy óńdeý qýatynan birtindep aiyrylý qaýpin kúsheitedi. Mundai jaǵdai álemdik naryqta qazirdiń ózinde baiqalyp otyr. TC/RC, iaǵni mys kontsentratyn óńdeý men tazartý aqysynyń tómendeýine bailanysty Japoniia men Filippindegi keibir kásiporyndar óndiris kólemin qysqartqan nemese jumysyn toqtatqan. Al Namibiiadaǵy zaýyt konservatsiia rejimine kóshirilgen.
Sondyqtan pikirtalastyń negizgi taqyryby investitsiianyń tarifke engizilý-engizilmeýi ǵana bolmaýy kerek. Qarajatty esepteýdiń ashyqtyǵy, onyń negizdiligi jáne aqshanyń óndiristik qýatty damytýǵa jumsalýyn baqylaý tetigi de mańyzdy.
Álemdik tarif Qazaqstandaǵy naqty shyǵyndy kórsetpeýi múmkin
Jańa ádisteme tóńiregindegi taǵy bir daý álemdik Treatment Charge kórsetkishterine bailanysty. Bul mólsherlemeler halyqaralyq naryqtaǵy kontsentrat kólemi men mys balqytý qýattarynyń araqatynasyn kórsetedi. Alaida olar Qazaqstandaǵy naqty óndiristik shyǵyndardy tolyq eskermeýi múmkin.
Sarapshy Qytaidaǵy mys balqytý salasynyń memlekettik qoldaýdyń arqasynda qarqyndy keńeigenine nazar aýdardy. Halyqaralyq energetikalyq agenttiktiń málimetinshe, 2005 jyldan beri álemde iske qosylǵan jańa mys balqytý qýatynyń 90 paiyzdan astamy Qytaiǵa tiesili. 2025 jylǵa qarai bul eldiń álemdik óńdeý kólemindegi úlesi shamamen 50 paiyzǵa jetken.
Óńdeý qýaty mys kontsentratynyń usynysynan jyldam óskendikten, zaýyttar arasynda shikizatqa báseke kúsheiip, TC/RC mólsherlemelerine qysym túsken.
"Álemdik mólsherlemeniń tómendeýi metallýrgiialyq zaýyttyń naqty shyǵyny joǵaldy degendi bildirmeidi. Elektr energiiasy, jabdyq jóndeý, qyzmetkerlerdiń eńbekaqysy men ekologiialyq infraqurylym naryqtaǵy jaǵdaiǵa qaramastan qarjylandyrýdy qajet etedi. Sondyqtan halyqaralyq kórsetkishterdi eskerý kerek, biraq olardy Qazaqstandaǵy naqty kásiporynnyń ekonomikasyna sol kúiinde kóshirý durys emes", - dedi qarjy sarapshysy.
Ken óndirýshilerdiń múddesi de qorǵalýǵa tiis
Aibar Oljai mys kontsentratyn óndirýshilerdiń de múddesin nazardan tys qaldyrýǵa bolmaitynyn aitty. Kásiporyndar qandai qyzmet úshin aqy tóleitinin naqty bilýi, óńdeý qýatyna teń ári ashyq qol jetkizýi jáne shyǵynyn birneshe jylǵa aldyn ala josparlai alýy kerek.
Onyń pikirinshe, ádistemeni qabyldamas buryn naryq ókilderiniń usynys-pikirlerin tyńdaý mańyzdy. Bul usynylyp otyrǵan tetiktiń beriktigin jáne ártúrli naryq jaǵdaiynda qalai jumys isteitinin aldyn ala baǵalaýǵa múmkindik beredi.
"Jekelegen parametrlerge qatysty pikirtalastyń bolýy ádistemeniń ózi qate degendi bildirmeidi. Kerisinshe, qazir ministrlik eki oryndy múddeniń arasynan tepe-teńdik tabýy kerek: ken óndirisiniń básekege qabilettiligin saqtaý jáne el ishinde óńdeý salasyn damytý", – dedi ol.
Másele – Qazaqstannyń ónerkásiptik modelinde
Qarjy sarapshysy bul bastama Prezident Qasym-Jomart Toqaevtyń óńdeýshi ónerkásipti qoldaý jáne joǵary deńgeide óńdelgen ónim óndirisin arttyrý jónindegi tapsyrmalarymen sabaqtas ekenin aitty. Memleket basshysy 2026 jylǵy aqpanda bastapqy óńdeýden ótken ónimdi eksporttap, joǵary deńgeide óńdelgen taýarlardy syrttan satyp alý tájiribesi toqtatylýǵa tiis ekenin málimdegen.
Aibar Oljaidyń sózinshe, biryńǵai ádistemeniń ázirlenýi – osy mindetti naqty ekonomikalyq tetikke ainaldyrý jolyndaǵy qisyndy qadam. Degenmen qujat jekelegen kásiporyndardy jasyryn sýbsidiialaý quralyna da, el ishinde shikizat óńdeýdi ekonomikalyq turǵydan tiimsiz etetin mehanizmge de ainalmaýy qajet.
"Qazaqstan shikizat pen bastapqy óńdeý ónimderiniń eksportyna táýeldilikti azaitqysy kelse, ishki óńdeýdi turaqty ári investitsiia úshin tartymdy etetin uzaqmerzimdi erejeler qajet. Ádistemeniń strategiialyq máni de osynda", – dep qorytyndylady sarapshy.
Onyń pikirinshe, pármendi ónerkásip saiasaty memleket belgili bir tarapty jeńimpaz dep tańdaǵan kezde emes, óndiristiń kelesi tehnologiialyq kezeńine el ishinde investitsiia salýdy ekonomikalyq turǵydan tiimdi etetin orta qalyptastyrylǵanda bastalady.
