قازاقستاندا مىس كونتسەنتراتىن ٶڭدەۋ تاريفٸن ەسەپتەۋدٸڭ جاڭا ەدٸستەمەسٸ تٶڭٸرەگٸندەگٸ پٸكٸرتالاس كٷشەيٸپ كەلەدٸ. كەن ٶندٸرۋشٸ كەسٸپورىندار قوسىمشا شىعىنداردىڭ ٶسۋٸنە الاڭداسا, مەتاللۋرگييالىق كومپانييالار ٶندٸرٸستٸ جاڭعىرتۋ ٷشٸن تۇراقتى قارجى كٶزٸ قاجەت ەكەنٸن ايتىپ وتىر. قارجى ساراپشىسى ايبار ولجايدىڭ پٸكٸرٸنشە, بۇل تالقىلاۋدى تەك تاريف مٶلشەرٸمەن شەكتەۋگە بولمايدى, ٶيتكەنٸ قابىلداناتىن شەشٸم قازاقستاننىڭ الداعى 10–20 جىلداعى مىس ٶنەركەسٸبٸنٸڭ دامۋ باعىتىن ايقىندايدى, دەپ حابارلايدى dalanews.kz.
ساراپشى قازاقستاننىڭ مىس قورى مول بولعانىمەن, ٶندٸرٸستٸك تٸزبەكتٸڭ كەلەسٸ كەزەڭٸ سانالاتىن ٸشكٸ ٶڭدەۋ كەن ٶندٸرۋمەن سالىستىرعاندا باياۋ دامىعانىن اتاپ ٶتتٸ. تەۋەلسٸزدٸك جىلدارى ەلدە زاماناۋي كەنٸشتەر مەن بايىتۋ فابريكالارى ٸسكە قوسىلعانىمەن, اۋقىمى سوعان سەيكەس كەلەتٸن جاڭا مىس بالقىتۋ كەسٸپورىندارى ٸس جٷزٸندە سالىنباعان.
"مەسەلە بٸرنەشە دوللارلىق تاريفكە تالاسۋدا ەمەس. بٸز مىس كونتسەنتراتىن سىرتقا شىعارا بەرەتٸن ەل بولىپ قالامىز با, ەلدە شيكٸزاتتى ٶزٸمٸزدە ٶڭدەپ, قوسىلعان قۇنى جوعارى ٶنٸم شىعاراتىن ٶنەركەسٸپ قۇرامىز با? نەگٸزگٸ تاڭداۋ – وسى", – دەيدٸ ايبار ولجاي.
شيكٸزاتپەن بٸرگە ينۆەستيتسييا مەن جۇمىس ورىندارى دا كەتەدٸ
ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا, ەلەمدٸك نارىق مىس كونتسەنتراتىنىڭ باعاسىن قالىپتاستىرا الادى, بٸراق قازاقستاننىڭ ٶنەركەسٸبٸن دامىتۋ مٸندەتٸن شەشۋگە مٷددەلٸ ەمەس. ەگەر ەل ٸشٸندە شيكٸزاتتى ٶڭدەۋ ەكونوميكالىق تۇرعىدان تيٸمسٸز بولسا, كونتسەنترات دايىن ەرٸ بەسەكەگە قابٸلەتتٸ قۋاتى بار مەملەكەتتەرگە جٶنەلتٸلەدٸ.
جەكە كومپانييا ٷشٸن بۇل تيٸمدٸ شەشٸم بولۋى مٷمكٸن. الايدا مەملەكەت ٷشٸن ونىڭ سالدارى باسقا: شيكٸزاتپەن بٸرگە ٶندٸرٸستٸڭ كەلەسٸ كەزەڭٸ, ينۆەستيتسييالار, جۇمىس ورىندارى, سالىق تٷسٸمدەرٸ مەن تەحنولوگييالىق قۇزىرەتتەر دە شەتەلگە كەتەدٸ.
"مەملەكەتتٸڭ مٸندەتٸ – كەن ٶندٸرۋشٸلەر مەن ٶڭدەۋشٸلەردٸڭ اراسىنان بٸر جەڭٸمپازدى ەكٸمشٸلٸك جولمەن تاڭداۋ ەمەس. ٶندٸرۋشٸلەر بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸگٸن ساقتاپ, ال ٸشكٸ ٶڭدەۋ كەسٸپورىندارى جۇمىس ٸستەپ, ەرٸ قاراي دامي الاتىنداي تٷسٸنٸكتٸ ەكونوميكالىق جاعداي قالىپتاستىرۋ قاجەت", – دەدٸ ساراپشى.
ونىڭ پٸكٸرٸنشە, ٶنەركەسٸپ جەنە قۇرىلىس مينيسترلٸگٸ ەزٸرلەپ جاتقان ەدٸستەمەگە دەل وسى تۇرعىدان قاراعان جٶن. قۇجاتتىڭ ماقساتى بٸر عانا تاريفتٸك مٶلشەرلەمەنٸ بەلگٸلەۋمەن شەكتەلمەيدٸ. ول نارىق قاتىسۋشىلارىنا ٶڭدەۋ ەكونوميكاسىن الدىن الا ەسەپتەۋگە مٷمكٸندٸك بەرەتٸن بٸرىڭعاي ەرٸ اشىق ەرەجەلەردٸ قالىپتاستىرۋى كەرەك.
زاۋىتتى تەك اعىمداعى شىعىننىڭ ەسەبٸنەن جاڭارتۋ مٷمكٸن ەمەس
تالقىلانىپ جاتقان نەگٸزگٸ مەسەلەلەردٸڭ بٸرٸ – تاريف قۇرامىنا ينۆەستيتسييالىق شىعىنداردى ەنگٸزۋ. مىس كونتسەنتراتىن ٶندٸرۋشٸلەر كەز كەلگەن قوسىمشا تٶلەم ولاردىڭ شىعىنىن ارتتىراتىنىن ايتىپ وتىر. ايبار ولجاي بۇل الاڭداۋشىلىقتىڭ ورىندى ەكەنٸن, سوندىقتان ينۆەستيتسييالىق بٶلٸك ناقتى جوبالارمەن بايلانىستىرىلىپ, ەكونوميكالىق تۇرعىدان نەگٸزدەلۋٸ كەرەكتٸگٸن جەتكٸزدٸ.
سونىمەن بٸرگە ساراپشى مەتاللۋرگييالىق زاۋىتتاردى تەك كٷندەلٸكتٸ جۇمىسىنا ارنالعان قاراجات ەسەبٸنەن ۇزاق ۋاقىت بويى دامىتۋ مٷمكٸن ەمەس ەكەنٸن ەسكەرتتٸ. جابدىقتاردى جاڭارتۋ, ەكولوگييالىق تالاپتارعا بەيٸمدەۋ, ەنەرگييا تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋ جەنە جاڭا ٶندٸرٸستٸك قۋات سالۋ قوماقتى ينۆەستيتسييانى قاجەت ەتەدٸ.
"ەگەر مەملەكەت تەرەڭ ٶڭدەۋدٸ دامىتۋدى ماقسات ەتسە, ينۆەستيتسييانىڭ قانداي قاراجات ەسەبٸنەن قايتارىلاتىنىنا جاۋاپ بەرۋٸ تيٸس. بۇل سۇراقتى ەلەمەۋ جاڭعىرتۋدى ارزانداتپايدى. ول تەك قاجەتتٸ جۇمىستىڭ كەيٸنگە شەگەرٸلۋٸنە ەكەلەدٸ", – دەيدٸ ايبار ولجاي.
ونىڭ ايتۋىنشا, مودەرنيزاتسييانىڭ سوزىلۋى قازاقستاننىڭ قولدانىستاعى ٶڭدەۋ قۋاتىنان بٸرتٸندەپ ايىرىلۋ قاۋپٸن كٷشەيتەدٸ. مۇنداي جاعداي ەلەمدٸك نارىقتا قازٸردٸڭ ٶزٸندە بايقالىپ وتىر. TC/RC, ياعني مىس كونتسەنتراتىن ٶڭدەۋ مەن تازارتۋ اقىسىنىڭ تٶمەندەۋٸنە بايلانىستى جاپونييا مەن فيليپپيندەگٸ كەيبٸر كەسٸپورىندار ٶندٸرٸس كٶلەمٸن قىسقارتقان نەمەسە جۇمىسىن توقتاتقان. ال ناميبيياداعى زاۋىت كونسەرۆاتسييا رەجيمٸنە كٶشٸرٸلگەن.
سوندىقتان پٸكٸرتالاستىڭ نەگٸزگٸ تاقىرىبى ينۆەستيتسييانىڭ تاريفكە ەنگٸزٸلۋ-ەنگٸزٸلمەۋٸ عانا بولماۋى كەرەك. قاراجاتتى ەسەپتەۋدٸڭ اشىقتىعى, ونىڭ نەگٸزدٸلٸگٸ جەنە اقشانىڭ ٶندٸرٸستٸك قۋاتتى دامىتۋعا جۇمسالۋىن باقىلاۋ تەتٸگٸ دە ماڭىزدى.
ەلەمدٸك تاريف قازاقستانداعى ناقتى شىعىندى كٶرسەتپەۋٸ مٷمكٸن
جاڭا ەدٸستەمە تٶڭٸرەگٸندەگٸ تاعى بٸر داۋ ەلەمدٸك Treatment Charge كٶرسەتكٸشتەرٸنە بايلانىستى. بۇل مٶلشەرلەمەلەر حالىقارالىق نارىقتاعى كونتسەنترات كٶلەمٸ مەن مىس بالقىتۋ قۋاتتارىنىڭ اراقاتىناسىن كٶرسەتەدٸ. الايدا ولار قازاقستانداعى ناقتى ٶندٸرٸستٸك شىعىنداردى تولىق ەسكەرمەۋٸ مٷمكٸن.
ساراپشى قىتايداعى مىس بالقىتۋ سالاسىنىڭ مەملەكەتتٸك قولداۋدىڭ ارقاسىندا قارقىندى كەڭەيگەنٸنە نازار اۋداردى. حالىقارالىق ەنەرگەتيكالىق اگەنتتٸكتٸڭ مەلٸمەتٸنشە, 2005 جىلدان بەرٸ ەلەمدە ٸسكە قوسىلعان جاڭا مىس بالقىتۋ قۋاتىنىڭ 90 پايىزدان استامى قىتايعا تيەسٸلٸ. 2025 جىلعا قاراي بۇل ەلدٸڭ ەلەمدٸك ٶڭدەۋ كٶلەمٸندەگٸ ٷلەسٸ شامامەن 50 پايىزعا جەتكەن.
ٶڭدەۋ قۋاتى مىس كونتسەنتراتىنىڭ ۇسىنىسىنان جىلدام ٶسكەندٸكتەن, زاۋىتتار اراسىندا شيكٸزاتقا بەسەكە كٷشەيٸپ, TC/RC مٶلشەرلەمەلەرٸنە قىسىم تٷسكەن.
"ەلەمدٸك مٶلشەرلەمەنٸڭ تٶمەندەۋٸ مەتاللۋرگييالىق زاۋىتتىڭ ناقتى شىعىنى جوعالدى دەگەندٸ بٸلدٸرمەيدٸ. ەلەكتر ەنەرگيياسى, جابدىق جٶندەۋ, قىزمەتكەرلەردٸڭ ەڭبەكاقىسى مەن ەكولوگييالىق ينفراقۇرىلىم نارىقتاعى جاعدايعا قاراماستان قارجىلاندىرۋدى قاجەت ەتەدٸ. سوندىقتان حالىقارالىق كٶرسەتكٸشتەردٸ ەسكەرۋ كەرەك, بٸراق ولاردى قازاقستانداعى ناقتى كەسٸپورىننىڭ ەكونوميكاسىنا سول كٷيٸندە كٶشٸرۋ دۇرىس ەمەس", - دەدٸ قارجى ساراپشىسى.
كەن ٶندٸرۋشٸلەردٸڭ مٷددەسٸ دە قورعالۋعا تيٸس
ايبار ولجاي مىس كونتسەنتراتىن ٶندٸرۋشٸلەردٸڭ دە مٷددەسٸن نازاردان تىس قالدىرۋعا بولمايتىنىن ايتتى. كەسٸپورىندار قانداي قىزمەت ٷشٸن اقى تٶلەيتٸنٸن ناقتى بٸلۋٸ, ٶڭدەۋ قۋاتىنا تەڭ ەرٸ اشىق قول جەتكٸزۋٸ جەنە شىعىنىن بٸرنەشە جىلعا الدىن الا جوسپارلاي الۋى كەرەك.
ونىڭ پٸكٸرٸنشە, ەدٸستەمەنٸ قابىلداماس بۇرىن نارىق ٶكٸلدەرٸنٸڭ ۇسىنىس-پٸكٸرلەرٸن تىڭداۋ ماڭىزدى. بۇل ۇسىنىلىپ وتىرعان تەتٸكتٸڭ بەرٸكتٸگٸن جەنە ەرتٷرلٸ نارىق جاعدايىندا قالاي جۇمىس ٸستەيتٸنٸن الدىن الا باعالاۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
"جەكەلەگەن پارامەترلەرگە قاتىستى پٸكٸرتالاستىڭ بولۋى ەدٸستەمەنٸڭ ٶزٸ قاتە دەگەندٸ بٸلدٸرمەيدٸ. كەرٸسٸنشە, قازٸر مينيسترلٸك ەكٸ ورىندى مٷددەنٸڭ اراسىنان تەپە-تەڭدٸك تابۋى كەرەك: كەن ٶندٸرٸسٸنٸڭ بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸگٸن ساقتاۋ جەنە ەل ٸشٸندە ٶڭدەۋ سالاسىن دامىتۋ", – دەدٸ ول.
مەسەلە – قازاقستاننىڭ ٶنەركەسٸپتٸك مودەلٸندە
قارجى ساراپشىسى بۇل باستاما پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ٶڭدەۋشٸ ٶنەركەسٸپتٸ قولداۋ جەنە جوعارى دەڭگەيدە ٶڭدەلگەن ٶنٸم ٶندٸرٸسٸن ارتتىرۋ جٶنٸندەگٸ تاپسىرمالارىمەن ساباقتاس ەكەنٸن ايتتى. مەملەكەت باسشىسى 2026 جىلعى اقپاندا باستاپقى ٶڭدەۋدەن ٶتكەن ٶنٸمدٸ ەكسپورتتاپ, جوعارى دەڭگەيدە ٶڭدەلگەن تاۋارلاردى سىرتتان ساتىپ الۋ تەجٸريبەسٸ توقتاتىلۋعا تيٸس ەكەنٸن مەلٸمدەگەن.
ايبار ولجايدىڭ سٶزٸنشە, بٸرىڭعاي ەدٸستەمەنٸڭ ەزٸرلەنۋٸ – وسى مٸندەتتٸ ناقتى ەكونوميكالىق تەتٸككە اينالدىرۋ جولىنداعى قيسىندى قادام. دەگەنمەن قۇجات جەكەلەگەن كەسٸپورىنداردى جاسىرىن سۋبسيدييالاۋ قۇرالىنا دا, ەل ٸشٸندە شيكٸزات ٶڭدەۋدٸ ەكونوميكالىق تۇرعىدان تيٸمسٸز ەتەتٸن مەحانيزمگە دە اينالماۋى قاجەت.
"قازاقستان شيكٸزات پەن باستاپقى ٶڭدەۋ ٶنٸمدەرٸنٸڭ ەكسپورتىنا تەۋەلدٸلٸكتٸ ازايتقىسى كەلسە, ٸشكٸ ٶڭدەۋدٸ تۇراقتى ەرٸ ينۆەستيتسييا ٷشٸن تارتىمدى ەتەتٸن ۇزاقمەرزٸمدٸ ەرەجەلەر قاجەت. ەدٸستەمەنٸڭ ستراتەگييالىق مەنٸ دە وسىندا", – دەپ قورىتىندىلادى ساراپشى.
ونىڭ پٸكٸرٸنشە, پەرمەندٸ ٶنەركەسٸپ ساياساتى مەملەكەت بەلگٸلٸ بٸر تاراپتى جەڭٸمپاز دەپ تاڭداعان كەزدە ەمەس, ٶندٸرٸستٸڭ كەلەسٸ تەحنولوگييالىق كەزەڭٸنە ەل ٸشٸندە ينۆەستيتسييا سالۋدى ەكونوميكالىق تۇرعىدان تيٸمدٸ ەتەتٸن ورتا قالىپتاستىرىلعاندا باستالادى.
