Únsizdiktiń qushaǵynda qynjyla júrip, syrlas izdedim. Ol- qiial kógindegi qyran qus. Ol-sizsiz. Asaý aǵa, men sizdiń esimdi alǵash estigen shaǵymda-aq, saq patshaiymy -Zarina hanshanyń "Asaý júrek bolmasa, jarqyn bolmas ómir, asaý sezim bolmasa, muzǵa oranar kóńil, asaý jigit bolmasa, balqymaidy ózdiginen temir"degen sóz jadyma oraldy. Oraldy. Oilantty. Asaýbek aǵa, sizdiń jazbalaryńyzben qaýyshqan sətterde qolyma qalam alǵym kele beretin. Biraq... Sizdiń oidy jalǵaýǵa əzirligim kem boldy. Endi əzirmin. Sizdi men dalanyń ańǵal uly dep sanaimyn. Sondyqtan, dalanyń perzenti ańǵal, talǵampaz, tekti, tunyq. Tunyqtyq- jan qalybynyń kirshiksizdigi. Tunyqtyq-armannyń beinesin adal júrekpen sala alý. Tunyqtyq - dala balasynyń ǵasyrlar boiy airylmaǵan kelbeti. Sizdiń janyńyzǵa úńilgen saiyn, úmittiń úzik syrlaryn tanimyn. Únsiz oi keshem. Oidan -oiǵa urynyp, keide sizdiń birqatar jazbańyzdan, bir aýyz sózińizden búgingi ómirdiń jaiyn túisingendei bolamyn.
Jazyńdy urlap ketkenge,
Kóktemmen jaýap bere bil. (Qytai halqynyń naqyly bar).
Jan əlemi - jazdy ǵana qalaityn jandar kóp. Qalaý men oryndai bilý - eki basqa nərse. Ainalamyzǵa kóz salsaq, bar adam jan əlemin jaz qylyp jurtqa kórsetkisi keledi. Kezinde bir ataqty frantsýz sýretshisinen bir sýretti jańa salyp júrgen sýretshi surapty. "Ustazym, kúlip turǵan adamdy salǵym keledi. Salyp ta júrmin. Qyl qalamym salǵan sýretterden ózimniń júregime jaqyn erekshe shyn kúlkini tappadym. Nege bulai?" - degen saýalyna jaýap berýin ótine suranǵan kórinedi. Sýretshi sonda: "Jan əleminiń jazy men kúzi - janar men úninen aian. Qaraǵym, betti opalap boiap, jurttan jyl salǵan əjimdi jasyramyz. Shyn bolmysymyzdy jasyrǵymyz keledi. Adam - eń myqty sýretshi. Bərin boiap, óńin aýdara alady. Sen kórgen boiaýly júzder. Iá. Olardyn ezýlerinde kúlki bar. Iá. Bar adam ezýine kúlki úiire alady. Ezý men janar bir kúlý kerek ejelden. Qazir, tek ezýde ǵana kúlki. Janarlar kúlmeidi. Janary kúlmegen jan - bolmysty boiap sharshaǵan adam. Bolmysty boiaý – ýaqytsha ǵana múmkin. Boiamasyz bolmys – məńgilik. Ol - sýrettiń məni. Bolmysy boialǵan olardyń eshbiri jan əlemine jazdy turaqtata almaidy. Jazdy turaqtatý – qiyn. Kóbi kóktem men kúzdiń arasynda júredi" degen eken.
Asaýbek aǵa, sizdei jan əlemi jaz jandar tym sirek. Túrik halqynda, "Kóz kúlgeni – kóńildiń kúlgeni" dep tegin aitpasa kerek.
Sarqylmas sezim teńizdei,
Úmit bop júrse kóz ilmei. (Aiper haným)
Pendemiz ǵoi. Bul sóz - sizge etene jaqyn. "Pendelik - qateni taǵdyr túzesin degen tilek" degen eken kəristiń bir danyshpany.
Siz únemi jan qadiri men sóz qadirin biik ustaýǵa tyrysatynyńyzdy ańǵaram. Asaýbek aǵa, sol sizdiń qasiettiń baǵasyn uǵa túsý úshin... Men búgin bir dastandy sóilete bastaimyn. Ol dastan - túrkimen dastany. Ataýy - "Qar jaýmai ketpes, Qarjaýbai" atty dastannan kóńilime qonaqtaǵandaryn syr etip usynbaqpyn. Aiper haným - sol dastannyń bas keiipkeri. "Bek pen begimniń ulylyǵyn ańdaý úshin - olardyń jan qadiri men sóz qadirin qalai biletin bilmek kerek. Tanymaq kerek. Jan men sóz qadirin uǵý - essizge kúlki, estige maqsat. Adam quny arzandap, senimnen bir túiir sarqynshaq qalmaityn kez neden týady?! Sózdiń qadiri qashsa, adamnyń qadiri ózinen-ózi kemidi. Adam qadiri kemigeni – jannyń qadiri, júrektiń qadiriniń joiylýy. Sózge qadir dep qaraý – adamdyq kelbetpen uly muratqa jaraý.
Adamnyń qadiri – jan qadirin qashyrmaý dep túisingen jannan maidalyq baiqalmaidy. Maidalyq – sóz ben istiń alshaqtyǵynan bastaý alady" degen eken Aiper haným.
Men sizdiń sóz qadirin jetik túsinýińizdi qazaqi qalyptan bilemin. "Sózden –syr, sózden – nur tamdyra bilmek, adam bop ómirdi súrmek" degen túrkimen halqynyń naqylyna eriksiz júgindim. Siz – bir aýyz sózdi syrǵa, jan júrekke quiylar alaý nurǵa ainaldyra alatyn azamatsyz!!!
Jetistik - júrekke təýeldi.
Jeńis - bilekke təýeldi. (Parsy halqynyń halyq əninen)
Asaý aǵa, alǵys aita bilý - keibireý úshin qiyndaý jəi eken-aý.
Aldyńǵy jazbamda sóz etken - Aiper hanýmnan qalǵan esti sóz. "Alǵys jaýdyrý - júrekti jyly sózben jandyrý. Jyly sózben janǵan júrek -tirshilikke ǵashyq. Jaqsylyq jasaýǵa qushtar, óz kəsibine usta bolar. Alǵystyń qadirin - qarǵys arqalaǵan biler. Kezinde Baǵdattyq bir zerger, "saýsaqtyń qadirin bilgen - sheberge, sózdiń qadirin bilgen - aqynǵa alǵys aitary haq. Sheberdiń qoly, aqynnyń kóńili - alǵys sózge laiyqty" degen eken. Qazir alǵys aitqysy kelmeitinder kóbeidi. Alǵys aitsa, jolynan adasatyndai sezinedi shamasy. Raqmet - razylyq. Raqmet - adamdyqqa dəneker. Ras, Adamdar anasyna alǵys aitýdy bir minýt jadynan shyǵarmasa, ər iste alǵys aitýdy umytpas edi".
Siz - alǵys aita bilesiz! Barsha kórermen həm tilekshi dosty birdei qabyldap, birdei baǵalai alasyz. Sizdiń artyqshylyǵyńyz - jyly nietti jaýapsyz tastaý bolmysyńyzda joq.
Únsizdiktiń qushaǵynda qynjyla júrip, syrlas izdedim. Ol – qiial kógindegi qyran qus. Ol - sizsiz. Asaý aǵa, men sizdiń esimdi alǵash estigen shaǵymda-aq, saq patshaiymy -Zarina hanshanyń "Asaý júrek bolmasa, jarqyn bolmas ómir, asaý sezim bolmasa, muzǵa oranar kóńil, asaý jigit bolmasa, balqymaidy ózdiginen temir" degen sóz jadyma oraldy. Oraldy. Oilantty. Asaýbek aǵa, sizdiń jazbalaryńyzben qaýyshqan sətterde qolyma qalam alǵym kele beretin. Biraq... Sizdiń oidy jalǵaýǵa əzirligim kem boldy. Endi əzirmin. Sizdi men dalanyń ańǵal uly dep sanaimyn. Sondyqtan, dalanyń perzenti ańǵal, talǵampaz, tekti, tunyq. Tunyqtyq – jan qalybynyń kirshiksizdigi. Tunyqtyq – armannyń beinesin adal júrekpen sala alý. Tunyqtyq - dala balasynyń ǵasyrlar boiy airylmaǵan kelbeti. Sizdiń janyńyzǵa úńilgen saiyn, úmittiń úzik syrlaryn tanimyn. Únsiz oi keshem. Oidan - oiǵa urynyp, keide sizdiń birqatar jazbańyzdan, bir aýyz sózińizden búgingi ómirdiń jaiyn túisingendei bolamyn.
Asaýlyq – ardyń qalqany. Onsyz ilengen teridei bolmysta toqyraý bolady. Kəristerdiń mifologiiasynda «Asaýlyq degen aqyl-parasatpen bir bolsa biiktik, olarsyz asaýlyq jai ǵana órkókirektik» degen eken. Sizdegi aqyl-parasat – jańa búrshik jarǵan kóktemniń qaraǵash taly siiaqty ma, qalai?!
Iaki, Emen aǵashy bolarsyz?! Emendei eńseli bolýyńyz úshin san joldan ótken de bolarsyz?.. Aǵa, asaýlaý bolmys bolmasa, jigerdiń bordai úgilýi jiileidi. Asaýlyq kerek, janyńdy jaralap, jazyńdy urlap ketpeýi úshin. Keide osy adamdar jazdai jadyrap júrgenderge kóńildiń kúz keipin sezindirýge talpynatyny qalai? Kóńil kúzi – jan qarityn qysqa ainalyp ketedi ǵoi. Qys... Kóktemine jetý de arman... Asaý aǵa! Kóńildiń jazyn qys etýge qushtarlardy kórýden qaljyrap júrsiz-aý. Men de. Dəl sol sətte jərdemshi – asaý bolmys qana.
Biikke órleý - órshildik. (Ispan halqynyń naqyly)
Órshildik - taǵdyrdyń ər synynan jasqanbaý. Dəl qyran sekildi. Órlik -erdiń beinesi həm úmitterine ómir syilai bilý dep uǵam. Ertede, bir japon ǵulamasy bar shəkirtterin jinap, bir keleli keńes ótkizgen kórinedi.
Sol keńeste bir ǵana saýal bergen kórinedi. "Er bolmysynyń núktesi qai qasiet" degen. Shəkirtter adam bolmysyn ər qyrynan zerttep, ər qily jaýaptar usynypty. Ǵulama saýal jaýabyn sońynda ózi shəkirtterine baiandaǵan kórinedi.
«Er bolmysynyń núktesi - órshildik. Órshil bolmasa, ómirdiń syndary súrindiredi. Tirshilikten kóńil sýytyp, túńildiredi. Órshildik - eńseniń tik bolýy. Eńse eńkish tartqan saiyn, erdiń er aty kemi túsedi. Sony kemitpeitin qasiet – órshildik. Órshildik – ór minezdilik. Er bolmysyn kirletpeitin qasiettiń biri – osy" degen eken.
Asaý aǵa, eńseńiz laiym tik bolsyn!!! Er bolmystyń núktesi – ór minezińiz sizdi tek alǵa súirei bergei!!!
****
Asaý aǵa, "Qiial kógindegi qyran qus" - Aiper hanýmnyń jyry.
Jazbalar legin jyrmen kómkergim keldi. Sizdiń de qalam terbeitinińizdi bilemin. "Aqyn kóńil - adaspas dos tabýda" degendi Nazym Hikmet netken sheberlikpen həm durys oi qoryta bilgen?!
Biik taýlardan, sirə,
Kem emes ar shyńy.
Janarǵa jas tuna,
Uqqandaimyn muny.
Kóńilde keide bir shyny,
Baǵaly jaqquttai quddy.
Shaqqan soń jamaǵannan,
Baǵzydai bolmas quny.
Qiial kógin bult japsa,
Jaryq kúniń de nursyz.
Qiial kógin kún shalsa,
Jasamassyz jyrsyz.
Aiper hanýmnan birde aqylyna kórki sai qumasy suraǵan desedi. "Qiial kógine qalai qyran qonaqtaidy" dep. Sondaǵy Aiper hanýmnyń jaýaby: "Qiial kógine qyran da, qarǵa da qonaqtai alady.
Qarǵa - ósek pen bos sóziń. Sen ylǵi tek jaqsy oilai bermeisiń ǵoi. Qarǵany biraq uzaq qondyrýǵa bolmas. Qyran qonaqtar degenim - bir adam jaily ylǵi jaqsy oi ǵana oilanasyń. Ol - qiialyńdaǵy ǵaziz jan. Ony da ərkez oilana bermeitiniń anyq. Tek, oilaǵan mezet - jan dúnieniń jańa tynysy ashylǵandai sezimde bolasyz. Qiialdyń tórin – qyranǵa uia qylýdan jalyqqan emespin. Qiialdyń kógi – tirliktiń bir shýaqty sətin jaqyndatady jəne jaqsylyqty sezinýge múmkindik beredi".
Men úshin de solai. Siz jaily týyndy jazam dep oilanǵam. Biraq, siz jaily jazyp júrgen burymdylardan habar alǵan soń týyndymdy jazýymdy doǵardym. Siz – meniń ǵana qiial kógimde emes, talai jannyń qiial kóginde tirligin shýaqqa toltyryp júrsiz, Asaýbek aǵa!!!
(Jalǵasy bar)
Meiirhan MEIRAMBEKULY.
