ٷنسٸزدٸكتٸڭ قۇشاعىندا قىنجىلا جٷرٸپ, سىرلاس ٸزدەدٸم. ول- قييال كٶگٸندەگٸ قىران قۇس. ول-سٸزسٸز. اساۋ اعا, مەن سٸزدٸڭ ەسٸمدٸ العاش ەستٸگەن شاعىمدا-اق, ساق پاتشايىمى -زارينا حانشانىڭ "اساۋ جٷرەك بولماسا, جارقىن بولماس ٶمٸر, اساۋ سەزٸم بولماسا, مۇزعا ورانار كٶڭٸل, اساۋ جٸگٸت بولماسا, بالقىمايدى ٶزدٸگٸنەن تەمٸر"دەگەن سٶز جادىما ورالدى. ورالدى. ويلانتتى. اساۋبەك اعا, سٸزدٸڭ جازبالارىڭىزبەن قاۋىشقان سəتتەردە قولىما قالام العىم كەلە بەرەتٸن. بٸراق... سٸزدٸڭ ويدى جالعاۋعا əزٸرلٸگٸم كەم بولدى. ەندٸ əزٸرمٸن. سٸزدٸ مەن دالانىڭ اڭعال ۇلى دەپ سانايمىن. سوندىقتان, دالانىڭ پەرزەنتٸ اڭعال, تالعامپاز, تەكتٸ, تۇنىق. تۇنىقتىق- جان قالىبىنىڭ كٸرشٸكسٸزدٸگٸ. تۇنىقتىق-ارماننىڭ بەينەسٸن ادال جٷرەكپەن سالا الۋ. تۇنىقتىق - دالا بالاسىنىڭ عاسىرلار بويى ايرىلماعان كەلبەتٸ. سٸزدٸڭ جانىڭىزعا ٷڭٸلگەن سايىن, ٷمٸتتٸڭ ٷزٸك سىرلارىن تانيمىن. ٷنسٸز وي كەشەم. ويدان -ويعا ۇرىنىپ, كەيدە سٸزدٸڭ بٸرقاتار جازباڭىزدان, بٸر اۋىز سٶزٸڭٸزدەن بٷگٸنگٸ ٶمٸردٸڭ جايىن تٷيسٸنگەندەي بولامىن.
جازىڭدى ۇرلاپ كەتكەنگە,
كٶكتەممەن جاۋاپ بەرە بٸل. (قىتاي حالقىنىڭ ناقىلى بار).
جان əلەمٸ - جازدى عانا قالايتىن جاندار كٶپ. قالاۋ مەن ورىنداي بٸلۋ - ەكٸ باسقا نəرسە. اينالامىزعا كٶز سالساق, بار ادام جان əلەمٸن جاز قىلىپ جۇرتقا كٶرسەتكٸسٸ كەلەدٸ. كەزٸندە بٸر اتاقتى فرانتسۋز سۋرەتشٸسٸنەن بٸر سۋرەتتٸ جاڭا سالىپ جٷرگەن سۋرەتشٸ سۇراپتى. "ۇستازىم, كٷلٸپ تۇرعان ادامدى سالعىم كەلەدٸ. سالىپ تا جٷرمٸن. قىل قالامىم سالعان سۋرەتتەردەن ٶزٸمنٸڭ جٷرەگٸمە جاقىن ەرەكشە شىن كٷلكٸنٸ تاپپادىم. نەگە بۇلاي?" - دەگەن ساۋالىنا جاۋاپ بەرۋٸن ٶتٸنە سۇرانعان كٶرٸنەدٸ. سۋرەتشٸ سوندا: "جان əلەمٸنٸڭ جازى مەن كٷزٸ - جانار مەن ٷنٸنەن ايان. قاراعىم, بەتتٸ وپالاپ بوياپ, جۇرتتان جىل سالعان əجٸمدٸ جاسىرامىز. شىن بولمىسىمىزدى جاسىرعىمىز كەلەدٸ. ادام - ەڭ مىقتى سۋرەتشٸ. بəرٸن بوياپ, ٶڭٸن اۋدارا الادى. سەن كٶرگەن بوياۋلى جٷزدەر. يە. ولاردىن ەزۋلەرٸندە كٷلكٸ بار. يە. بار ادام ەزۋٸنە كٷلكٸ ٷيٸرە الادى. ەزۋ مەن جانار بٸر كٷلۋ كەرەك ەجەلدەن. قازٸر, تەك ەزۋدە عانا كٷلكٸ. جانارلار كٷلمەيدٸ. جانارى كٷلمەگەن جان - بولمىستى بوياپ شارشاعان ادام. بولمىستى بوياۋ – ۋاقىتشا عانا مٷمكٸن. بوياماسىز بولمىس – مəڭگٸلٸك. ول - سۋرەتتٸڭ مəنٸ. بولمىسى بويالعان ولاردىڭ ەشبٸرٸ جان əلەمٸنە جازدى تۇراقتاتا المايدى. جازدى تۇراقتاتۋ – قيىن. كٶبٸ كٶكتەم مەن كٷزدٸڭ اراسىندا جٷرەدٸ" دەگەن ەكەن.
اساۋبەك اعا, سٸزدەي جان əلەمٸ جاز جاندار تىم سيرەك. تٷرٸك حالقىندا, "كٶز كٷلگەنٸ – كٶڭٸلدٸڭ كٷلگەنٸ" دەپ تەگٸن ايتپاسا كەرەك.
سارقىلماس سەزٸم تەڭٸزدەي,
ٷمٸت بوپ جٷرسە كٶز ٸلمەي. (ايپەر حانۋم)
پەندەمٸز عوي. بۇل سٶز - سٸزگە ەتەنە جاقىن. "پەندەلٸك - قاتەنٸ تاعدىر تٷزەسٸن دەگەن تٸلەك" دەگەن ەكەن كəرٸستٸڭ بٸر دانىشپانى.
سٸز ٷنەمٸ جان قادٸرٸ مەن سٶز قادٸرٸن بيٸك ۇستاۋعا تىرىساتىنىڭىزدى اڭعارام. اساۋبەك اعا, سول سٸزدٸڭ قاسيەتتٸڭ باعاسىن ۇعا تٷسۋ ٷشٸن... مەن بٷگٸن بٸر داستاندى سٶيلەتە باستايمىن. ول داستان - تٷركٸمەن داستانى. اتاۋى - "قار جاۋماي كەتپەس, قارجاۋباي" اتتى داستاننان كٶڭٸلٸمە قوناقتاعاندارىن سىر ەتٸپ ۇسىنباقپىن. ايپەر حانۋم - سول داستاننىڭ باس كەيٸپكەرٸ. "بەك پەن بەگٸمنٸڭ ۇلىلىعىن اڭداۋ ٷشٸن - ولاردىڭ جان قادٸرٸ مەن سٶز قادٸرٸن قالاي بٸلەتٸن بٸلمەك كەرەك. تانىماق كەرەك. جان مەن سٶز قادٸرٸن ۇعۋ - ەسسٸزگە كٷلكٸ, ەستٸگە ماقسات. ادام قۇنى ارزانداپ, سەنٸمنەن بٸر تٷيٸر سارقىنشاق قالمايتىن كەز نەدەن تۋادى?! سٶزدٸڭ قادٸرٸ قاشسا, ادامنىڭ قادٸرٸ ٶزٸنەن-ٶزٸ كەميدٸ. ادام قادٸرٸ كەمٸگەنٸ – جاننىڭ قادٸرٸ, جٷرەكتٸڭ قادٸرٸنٸڭ جويىلۋى. سٶزگە قادٸر دەپ قاراۋ – ادامدىق كەلبەتپەن ۇلى مۇراتقا جاراۋ.
ادامنىڭ قادٸرٸ – جان قادٸرٸن قاشىرماۋ دەپ تٷيسٸنگەن جاننان مايدالىق بايقالمايدى. مايدالىق – سٶز بەن ٸستٸڭ الشاقتىعىنان باستاۋ الادى" دەگەن ەكەن ايپەر حانۋم.
مەن سٸزدٸڭ سٶز قادٸرٸن جەتٸك تٷسٸنۋٸڭٸزدٸ قازاقي قالىپتان بٸلەمٸن. "سٶزدەن –سىر, سٶزدەن – نۇر تامدىرا بٸلمەك, ادام بوپ ٶمٸردٸ سٷرمەك" دەگەن تٷركٸمەن حالقىنىڭ ناقىلىنا ەرٸكسٸز جٷگٸندٸم. سٸز – بٸر اۋىز سٶزدٸ سىرعا, جان جٷرەككە قۇيىلار الاۋ نۇرعا اينالدىرا الاتىن ازاماتسىز!!!
جەتٸستٸك - جٷرەككە تəۋەلدٸ.
جەڭٸس - بٸلەككە تəۋەلدٸ. (پارسى حالقىنىڭ حالىق əنٸنەن)
اساۋ اعا, العىس ايتا بٸلۋ - كەيبٸرەۋ ٷشٸن قيىنداۋ جəي ەكەن-اۋ.
الدىڭعى جازبامدا سٶز ەتكەن - ايپەر حانۋمنان قالعان ەستٸ سٶز. "العىس جاۋدىرۋ - جٷرەكتٸ جىلى سٶزبەن جاندىرۋ. جىلى سٶزبەن جانعان جٷرەك -تٸرشٸلٸككە عاشىق. جاقسىلىق جاساۋعا قۇشتار, ٶز كəسٸبٸنە ۇستا بولار. العىستىڭ قادٸرٸن - قارعىس ارقالاعان بٸلەر. كەزٸندە باعداتتىق بٸر زەرگەر, "ساۋساقتىڭ قادٸرٸن بٸلگەن - شەبەرگە, سٶزدٸڭ قادٸرٸن بٸلگەن - اقىنعا العىس ايتارى حاق. شەبەردٸڭ قولى, اقىننىڭ كٶڭٸلٸ - العىس سٶزگە لايىقتى" دەگەن ەكەن. قازٸر العىس ايتقىسى كەلمەيتٸندەر كٶبەيدٸ. العىس ايتسا, جولىنان اداساتىنداي سەزٸنەدٸ شاماسى. راقمەت - رازىلىق. راقمەت - ادامدىققا دəنەكەر. راس, ادامدار اناسىنا العىس ايتۋدى بٸر مينۋت جادىنان شىعارماسا, əر ٸستە العىس ايتۋدى ۇمىتپاس ەدٸ".
سٸز - العىس ايتا بٸلەسٸز! بارشا كٶرەرمەن حəم تٸلەكشٸ دوستى بٸردەي قابىلداپ, بٸردەي باعالاي الاسىز. سٸزدٸڭ ارتىقشىلىعىڭىز - جىلى نيەتتٸ جاۋاپسىز تاستاۋ بولمىسىڭىزدا جوق.
ٷنسٸزدٸكتٸڭ قۇشاعىندا قىنجىلا جٷرٸپ, سىرلاس ٸزدەدٸم. ول – قييال كٶگٸندەگٸ قىران قۇس. ول - سٸزسٸز. اساۋ اعا, مەن سٸزدٸڭ ەسٸمدٸ العاش ەستٸگەن شاعىمدا-اق, ساق پاتشايىمى -زارينا حانشانىڭ "اساۋ جٷرەك بولماسا, جارقىن بولماس ٶمٸر, اساۋ سەزٸم بولماسا, مۇزعا ورانار كٶڭٸل, اساۋ جٸگٸت بولماسا, بالقىمايدى ٶزدٸگٸنەن تەمٸر" دەگەن سٶز جادىما ورالدى. ورالدى. ويلانتتى. اساۋبەك اعا, سٸزدٸڭ جازبالارىڭىزبەن قاۋىشقان سəتتەردە قولىما قالام العىم كەلە بەرەتٸن. بٸراق... سٸزدٸڭ ويدى جالعاۋعا əزٸرلٸگٸم كەم بولدى. ەندٸ əزٸرمٸن. سٸزدٸ مەن دالانىڭ اڭعال ۇلى دەپ سانايمىن. سوندىقتان, دالانىڭ پەرزەنتٸ اڭعال, تالعامپاز, تەكتٸ, تۇنىق. تۇنىقتىق – جان قالىبىنىڭ كٸرشٸكسٸزدٸگٸ. تۇنىقتىق – ارماننىڭ بەينەسٸن ادال جٷرەكپەن سالا الۋ. تۇنىقتىق - دالا بالاسىنىڭ عاسىرلار بويى ايرىلماعان كەلبەتٸ. سٸزدٸڭ جانىڭىزعا ٷڭٸلگەن سايىن, ٷمٸتتٸڭ ٷزٸك سىرلارىن تانيمىن. ٷنسٸز وي كەشەم. ويدان - ويعا ۇرىنىپ, كەيدە سٸزدٸڭ بٸرقاتار جازباڭىزدان, بٸر اۋىز سٶزٸڭٸزدەن بٷگٸنگٸ ٶمٸردٸڭ جايىن تٷيسٸنگەندەي بولامىن.
اساۋلىق – اردىڭ قالقانى. ونسىز يلەنگەن تەرٸدەي بولمىستا توقىراۋ بولادى. كəرٸستەردٸڭ ميفولوگيياسىندا «اساۋلىق دەگەن اقىل-پاراساتپەن بٸر بولسا بيٸكتٸك, ولارسىز اساۋلىق جاي عانا ٶركٶكٸرەكتٸك» دەگەن ەكەن. سٸزدەگٸ اقىل-پاراسات – جاڭا بٷرشٸك جارعان كٶكتەمنٸڭ قاراعاش تالى سيياقتى ما, قالاي?!
ياكي, ەمەن اعاشى بولارسىز?! ەمەندەي ەڭسەلٸ بولۋىڭىز ٷشٸن سان جولدان ٶتكەن دە بولارسىز?.. اعا, اساۋلاۋ بولمىس بولماسا, جٸگەردٸڭ بورداي ٷگٸلۋٸ جيٸلەيدٸ. اساۋلىق كەرەك, جانىڭدى جارالاپ, جازىڭدى ۇرلاپ كەتپەۋٸ ٷشٸن. كەيدە وسى ادامدار جازداي جادىراپ جٷرگەندەرگە كٶڭٸلدٸڭ كٷز كەيپٸن سەزٸندٸرۋگە تالپىناتىنى قالاي? كٶڭٸل كٷزٸ – جان قاريتىن قىسقا اينالىپ كەتەدٸ عوي. قىس... كٶكتەمٸنە جەتۋ دە ارمان... اساۋ اعا! كٶڭٸلدٸڭ جازىن قىس ەتۋگە قۇشتارلاردى كٶرۋدەن قالجىراپ جٷرسٸز-اۋ. مەن دە. دəل سول سəتتە جəردەمشٸ – اساۋ بولمىس قانا.
بيٸككە ٶرلەۋ - ٶرشٸلدٸك. (يسپان حالقىنىڭ ناقىلى)
ٶرشٸلدٸك - تاعدىردىڭ əر سىنىنان جاسقانباۋ. دəل قىران سەكٸلدٸ. ٶرلٸك -ەردٸڭ بەينەسٸ حəم ٷمٸتتەرٸنە ٶمٸر سىيلاي بٸلۋ دەپ ۇعام. ەرتەدە, بٸر جاپون عۇلاماسى بار شəكٸرتتەرٸن جيناپ, بٸر كەلەلٸ كەڭەس ٶتكٸزگەن كٶرٸنەدٸ.
سول كەڭەستە بٸر عانا ساۋال بەرگەن كٶرٸنەدٸ. "ەر بولمىسىنىڭ نٷكتەسٸ قاي قاسيەت" دەگەن. شəكٸرتتەر ادام بولمىسىن əر قىرىنان زەرتتەپ, əر قيلى جاۋاپتار ۇسىنىپتى. عۇلاما ساۋال جاۋابىن سوڭىندا ٶزٸ شəكٸرتتەرٸنە بايانداعان كٶرٸنەدٸ.
«ەر بولمىسىنىڭ نٷكتەسٸ - ٶرشٸلدٸك. ٶرشٸل بولماسا, ٶمٸردٸڭ سىندارى سٷرٸندٸرەدٸ. تٸرشٸلٸكتەن كٶڭٸل سۋىتىپ, تٷڭٸلدٸرەدٸ. ٶرشٸلدٸك - ەڭسەنٸڭ تٸك بولۋى. ەڭسە ەڭكٸش تارتقان سايىن, ەردٸڭ ەر اتى كەمي تٷسەدٸ. سونى كەمٸتپەيتٸن قاسيەت – ٶرشٸلدٸك. ٶرشٸلدٸك – ٶر مٸنەزدٸلٸك. ەر بولمىسىن كٸرلەتپەيتٸن قاسيەتتٸڭ بٸرٸ – وسى" دەگەن ەكەن.
اساۋ اعا, ەڭسەڭٸز لايىم تٸك بولسىن!!! ەر بولمىستىڭ نٷكتەسٸ – ٶر مٸنەزٸڭٸز سٸزدٸ تەك العا سٷيرەي بەرگەي!!!
****
اساۋ اعا, "قييال كٶگٸندەگٸ قىران قۇس" - ايپەر حانۋمنىڭ جىرى.
جازبالار لەگٸن جىرمەن كٶمكەرگٸم كەلدٸ. سٸزدٸڭ دە قالام تەربەيتٸنٸڭٸزدٸ بٸلەمٸن. "اقىن كٶڭٸل - اداسپاس دوس تابۋدا" دەگەندٸ نازىم حيكمەت نەتكەن شەبەرلٸكپەن حəم دۇرىس وي قورىتا بٸلگەن?!
بيٸك تاۋلاردان, سٸرə,
كەم ەمەس ار شىڭى.
جانارعا جاس تۇنا,
ۇققاندايمىن مۇنى.
كٶڭٸلدە كەيدە بٸر شىنى,
باعالى جاققۇتتاي قۇددى.
شاققان سوڭ جاماعاننان,
باعزىداي بولماس قۇنى.
قييال كٶگٸن بۇلت جاپسا,
جارىق كٷنٸڭ دە نۇرسىز.
قييال كٶگٸن كٷن شالسا,
جاساماسسىز جىرسىز.
ايپەر حانۋمنان بٸردە اقىلىنا كٶركٸ ساي قۇماسى سۇراعان دەسەدٸ. "قييال كٶگٸنە قالاي قىران قوناقتايدى" دەپ. سونداعى ايپەر حانۋمنىڭ جاۋابى: "قييال كٶگٸنە قىران دا, قارعا دا قوناقتاي الادى.
قارعا - ٶسەك پەن بوس سٶزٸڭ. سەن ىلعي تەك جاقسى ويلاي بەرمەيسٸڭ عوي. قارعانى بٸراق ۇزاق قوندىرۋعا بولماس. قىران قوناقتار دەگەنٸم - بٸر ادام جايلى ىلعي جاقسى وي عانا ويلاناسىڭ. ول - قييالىڭداعى عازيز جان. ونى دا əركەز ويلانا بەرمەيتٸنٸڭ انىق. تەك, ويلاعان مەزەت - جان دٷنيەنٸڭ جاڭا تىنىسى اشىلعانداي سەزٸمدە بولاسىز. قييالدىڭ تٶرٸن – قىرانعا ۇيا قىلۋدان جالىققان ەمەسپٸن. قييالدىڭ كٶگٸ – تٸرلٸكتٸڭ بٸر شۋاقتى سəتٸن جاقىنداتادى جəنە جاقسىلىقتى سەزٸنۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ".
مەن ٷشٸن دە سولاي. سٸز جايلى تۋىندى جازام دەپ ويلانعام. بٸراق, سٸز جايلى جازىپ جٷرگەن بۇرىمدىلاردان حابار العان سوڭ تۋىندىمدى جازۋىمدى دوعاردىم. سٸز – مەنٸڭ عانا قييال كٶگٸمدە ەمەس, تالاي جاننىڭ قييال كٶگٸندە تٸرلٸگٸن شۋاققا تولتىرىپ جٷرسٸز, اساۋبەك اعا!!!
(جالعاسى بار)
مەيٸرحان مەيرامبەكۇلى.
