2026 jylǵy 23 tamyzda Qazaqstanda Quryltai depýtattarynyń alǵashqy sailaýy ótedi. Jańa Konstitýtsiiaǵa sáikes Quryltai eldegi joǵary ókildi jáne zań shyǵarýshy organǵa ainaldy. Bul ataý kópshilikke tarihi uǵym retinde tanys bolǵanymen, endi ol Qazaqstannyń saiasi júiesindegi negizgi institýttardyń birine ainalyp otyr. Quryltaidyń máni nede? Onyń qoǵamdaǵy róli qandai? Nelikten jańa parlamentke dál osy ataý berildi? Dalanews.kz osy suraqtarǵa jaýap izdep kórdi.
Myńjyldyq tarihy bar uǵym
«Quryltai» - qazaq halqy úshin jańa sóz emes. Tarihshylar men til mamandary onyń túp-tórkini týraly ártúrli pikir aitady. Keibir zertteýshiler bul sózdi ortaǵasyrlyq mońǵoldyń «quriltai» uǵymymen bailanystyrsa, endi bireýleri kóne túrki tilindegi «qur» – jinaý, biriktirý, uiymdastyrý degen maǵynadan shyqqanyn aitady.
Qalai bolǵanda da, eki túsiniktiń de túpki máni bir: mańyzdy máseleni talqylaý úshin adamdardyń bas qosýy.
Quryltai týraly málimetter kóne tarihi jazbalarda kezdesedi. Mysaly, ortaǵasyrlyq «Oǵyznama» jyrynda Oǵyz qaǵan eldiń igi jaqsylaryn jinap, úlken quryltai ótkizgeni aitylady. Mundai jiyndarda memleket taǵdyryna qatysty mańyzdy sheshimder qabyldanǵan.
Qazaq tarihyndaǵy quryltailar
Qazaq halqynyń tarihynda da quryltailar erekshe oryn alady.
Mysaly, XVIII ǵasyrdaǵy Qaraqum jáne Ordabasy quryltailary qazaq júzderiniń birligin nyǵaityp, syrtqy qaýip-qaterge qarsy kúsh biriktirýge múmkindik berdi.
Bul jiyndarda eldiń taǵdyryna qatysty sheshimder qabyldanyp, halyqtyń bolashaǵyn aiqyndaityn máseleler talqylandy.
Quryltai dástúri XIX ǵasyrdyń sońynda da jalǵasyn tapty. 1885 jyly qazirgi Abai oblysynyń aýmaǵyndaǵy Qaramola jerinde ótken tarihi quryltaiǵa uly aqyn Abai Qunanbaiuly qatysyp, tóbe bi retinde tanyldy.
Osy jiynda qazaq dalasyna arnalǵan jańa quqyqtyq erejeler qabyldanyp, áielderdiń quqyqtaryn qorǵaý, ádil sot júrgizý jáne bilik ókilderiniń ozbyrlyǵyn shekteý máseleleri kóterilgen bolatyn.
Alash qairatkerleri jáne Quryltai ideiasy
XX ǵasyrdyń basynda Alash qozǵalysynyń qairatkerleri de quryltai uǵymyna erekshe mán berdi.
Álihan Bókeihan, Ahmet Baitursynuly, Mirjaqyp Dýlatuly jáne basqa da qazaq ziialylary «Quryltai jinalysy» terminin qoldandy. Olar bul uǵymdy halyqtyń erkin bildiretin demokratiialyq institýt retinde qarastyrdy.
1917 jyly ótken Jalpyqazaq sezderinde ulttyq avtonomiia máseleleri talqylanyp, keiin Alash avtonomiiasy jariialandy.
Sondyqtan búgingi Quryltai ataýy tek handyq dáýirmen ǵana emes, qazaq ziialylarynyń zamanaýi ulttyq memleket qurý ideialarymen de sabaqtasyp jatyr.
Búgingi Quryltai qandai organ?
Jańa Konstitýtsiiaǵa sáikes Quryltai Qazaqstan Respýblikasynyń joǵary ókildi organy bolyp sanalady jáne zań shyǵarý biligin júzege asyrady.
Quryltai 145 depýtattan turady. Olar jalpyulttyq sailaý okrýgi boiynsha bes jyl merzimge sailanady.
Quryltaidyń negizgi mindetteri:
- konstitýtsiialyq zańdar men zańdardy qabyldaý;
- memlekettik saiasattyń negizgi baǵyttaryn aiqyndaýǵa qatysý;
- respýblikalyq biýdjetti qaraý jáne bekitý;
- Úkimettiń qyzmetine parlamenttik baqylaý júrgizý;
- joǵary laýazymdy tulǵalardy taǵaiyndaýǵa kelisim berý;
- eldiń ishki jáne syrtqy saiasatyna qatysty mańyzdy sheshimderdi qabyldaý.
Iaǵni Quryltai qazirgi zamanǵy zań shyǵarýshy organ retinde jumys isteidi.
Qoǵamdaǵy róli qandai?
Kez kelgen demokratiialyq memlekette parlament halyq pen biliktiń arasyndaǵy negizgi kópir sanalady. Qazaqstandaǵy Quryltai da dál osyndai mindet atqarýy tiis.
Birinshiden, Quryltai azamattardyń múddesin bildiredi. Depýtattar óz sailaýshylarynyń máselelerin kóterip, memlekettik deńgeide sheshim qabyldaý protsesine qatysady.
Ekinshiden, Quryltai zań shyǵarady. Qabyldanatyn zańdar ekonomikanyń, bilim berýdiń, densaýlyq saqtaýdyń, áleýmettik saiasattyń jáne basqa da mańyzdy salalardyń damýyna áser etedi.
Úshinshiden, Quryltai memlekettik organdardyń jumysyna baqylaý júrgizedi. Bul biliktiń ashyqtyǵy men jaýapkershiligin arttyrýǵa yqpal etedi.
Tórtinshiden, Quryltai qoǵamdyq pikirdiń kórinisi bolýy tiis. Onda ártúrli saiasi kózqarastar men qoǵamdyq múddeler usynylýy qajet.
Tarihi ataý – úlken jaýapkershilik
Prezident Qasym-Jomart Toqaev jańa parlamentke Quryltai ataýyn berý týraly usynys jasaǵanda onyń tarihi mánine erekshe toqtalǵan bolatyn.
Memleket basshysynyń aitýynsha, bul ataý halqymyzdyń tarihi jadynda erekshe oryn alady jáne eldiń ulttyq bolmysymen tyǵyz bailanysty.
Alaida sarapshylar atap ótkendei, kez kelgen ataýdyń qundylyǵy onyń mazmunymen ólshenedi.
Sondyqtan búgingi Quryltaidyń basty mindeti – kóne dástúrdiń rýhyn saqtai otyryp, zamanaýi parlamenttik institýt retinde tiimdi jumys isteý. Iaǵni halyqtyń senimin aqtap, ashyqtyqty qamtamasyz etip, el damýyna yqpal etetin sapaly zańdar qabyldaý.
23 tamyzda ótetin sailaý azamattarǵa osy jańa institýttyń quramyn qalyptastyrýǵa múmkindik beredi. Sondyqtan árbir sailaýshynyń tańdaýy Quryltaidyń ǵana emes, eldiń bolashaq damý baǵytyna da áser etedi.
