2026 جىلعى 23 تامىزدا قازاقستاندا قۇرىلتاي دەپۋتاتتارىنىڭ العاشقى سايلاۋى ٶتەدٸ. جاڭا كونستيتۋتسيياعا سەيكەس قۇرىلتاي ەلدەگٸ جوعارى ٶكٸلدٸ جەنە زاڭ شىعارۋشى ورگانعا اينالدى. بۇل اتاۋ كٶپشٸلٸككە تاريحي ۇعىم رەتٸندە تانىس بولعانىمەن, ەندٸ ول قازاقستاننىڭ ساياسي جٷيەسٸندەگٸ نەگٸزگٸ ينستيتۋتتاردىڭ بٸرٸنە اينالىپ وتىر. قۇرىلتايدىڭ مەنٸ نەدە? ونىڭ قوعامداعى رٶلٸ قانداي? نەلٸكتەن جاڭا پارلامەنتكە دەل وسى اتاۋ بەرٸلدٸ? Dalanews.kz وسى سۇراقتارعا جاۋاپ ٸزدەپ كٶردٸ.
مىڭجىلدىق تاريحى بار ۇعىم
«قۇرىلتاي» - قازاق حالقى ٷشٸن جاڭا سٶز ەمەس. تاريحشىلار مەن تٸل ماماندارى ونىڭ تٷپ-تٶركٸنٸ تۋرالى ەرتٷرلٸ پٸكٸر ايتادى. كەيبٸر زەرتتەۋشٸلەر بۇل سٶزدٸ ورتاعاسىرلىق موڭعولدىڭ «quriltai» ۇعىمىمەن بايلانىستىرسا, ەندٸ بٸرەۋلەرٸ كٶنە تٷركٸ تٸلٸندەگٸ «قۇر» – جيناۋ, بٸرٸكتٸرۋ, ۇيىمداستىرۋ دەگەن ماعىنادان شىققانىن ايتادى.
قالاي بولعاندا دا, ەكٸ تٷسٸنٸكتٸڭ دە تٷپكٸ مەنٸ بٸر: ماڭىزدى مەسەلەنٸ تالقىلاۋ ٷشٸن ادامداردىڭ باس قوسۋى.
قۇرىلتاي تۋرالى مەلٸمەتتەر كٶنە تاريحي جازبالاردا كەزدەسەدٸ. مىسالى, ورتاعاسىرلىق «وعىزناما» جىرىندا وعىز قاعان ەلدٸڭ يگٸ جاقسىلارىن جيناپ, ٷلكەن قۇرىلتاي ٶتكٸزگەنٸ ايتىلادى. مۇنداي جيىنداردا مەملەكەت تاعدىرىنا قاتىستى ماڭىزدى شەشٸمدەر قابىلدانعان.
قازاق تاريحىنداعى قۇرىلتايلار
قازاق حالقىنىڭ تاريحىندا دا قۇرىلتايلار ەرەكشە ورىن الادى.
مىسالى, XVIII عاسىرداعى قاراقۇم جەنە ورداباسى قۇرىلتايلارى قازاق جٷزدەرٸنٸڭ بٸرلٸگٸن نىعايتىپ, سىرتقى قاۋٸپ-قاتەرگە قارسى كٷش بٸرٸكتٸرۋگە مٷمكٸندٸك بەردٸ.
بۇل جيىنداردا ەلدٸڭ تاعدىرىنا قاتىستى شەشٸمدەر قابىلدانىپ, حالىقتىڭ بولاشاعىن ايقىندايتىن مەسەلەلەر تالقىلاندى.
قۇرىلتاي دەستٷرٸ XIX عاسىردىڭ سوڭىندا دا جالعاسىن تاپتى. 1885 جىلى قازٸرگٸ اباي وبلىسىنىڭ اۋماعىنداعى قارامولا جەرٸندە ٶتكەن تاريحي قۇرىلتايعا ۇلى اقىن اباي قۇنانبايۇلى قاتىسىپ, تٶبە بي رەتٸندە تانىلدى.
وسى جيىندا قازاق دالاسىنا ارنالعان جاڭا قۇقىقتىق ەرەجەلەر قابىلدانىپ, ەيەلدەردٸڭ قۇقىقتارىن قورعاۋ, ەدٸل سوت جٷرگٸزۋ جەنە بيلٸك ٶكٸلدەرٸنٸڭ وزبىرلىعىن شەكتەۋ مەسەلەلەرٸ كٶتەرٸلگەن بولاتىن.
الاش قايراتكەرلەرٸ جەنە قۇرىلتاي يدەياسى
XX عاسىردىڭ باسىندا الاش قوزعالىسىنىڭ قايراتكەرلەرٸ دە قۇرىلتاي ۇعىمىنا ەرەكشە مەن بەردٸ.
ەليحان بٶكەيحان, احمەت بايتۇرسىنۇلى, مٸرجاقىپ دۋلاتۇلى جەنە باسقا دا قازاق زييالىلارى «قۇرىلتاي جينالىسى» تەرمينٸن قولداندى. ولار بۇل ۇعىمدى حالىقتىڭ ەركٸن بٸلدٸرەتٸن دەموكراتييالىق ينستيتۋت رەتٸندە قاراستىردى.
1917 جىلى ٶتكەن جالپىقازاق سەزدەرٸندە ۇلتتىق اۆتونومييا مەسەلەلەرٸ تالقىلانىپ, كەيٸن الاش اۆتونوميياسى جارييالاندى.
سوندىقتان بٷگٸنگٸ قۇرىلتاي اتاۋى تەك حاندىق دەۋٸرمەن عانا ەمەس, قازاق زييالىلارىنىڭ زاماناۋي ۇلتتىق مەملەكەت قۇرۋ يدەيالارىمەن دە ساباقتاسىپ جاتىر.
بٷگٸنگٸ قۇرىلتاي قانداي ورگان?
جاڭا كونستيتۋتسيياعا سەيكەس قۇرىلتاي قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جوعارى ٶكٸلدٸ ورگانى بولىپ سانالادى جەنە زاڭ شىعارۋ بيلٸگٸن جٷزەگە اسىرادى.
قۇرىلتاي 145 دەپۋتاتتان تۇرادى. ولار جالپىۇلتتىق سايلاۋ وكرۋگٸ بويىنشا بەس جىل مەرزٸمگە سايلانادى.
قۇرىلتايدىڭ نەگٸزگٸ مٸندەتتەرٸ:
- كونستيتۋتسييالىق زاڭدار مەن زاڭداردى قابىلداۋ;
- مەملەكەتتٸك ساياساتتىڭ نەگٸزگٸ باعىتتارىن ايقىنداۋعا قاتىسۋ;
- رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتٸ قاراۋ جەنە بەكٸتۋ;
- ٷكٸمەتتٸڭ قىزمەتٸنە پارلامەنتتٸك باقىلاۋ جٷرگٸزۋ;
- جوعارى لاۋازىمدى تۇلعالاردى تاعايىنداۋعا كەلٸسٸم بەرۋ;
- ەلدٸڭ ٸشكٸ جەنە سىرتقى ساياساتىنا قاتىستى ماڭىزدى شەشٸمدەردٸ قابىلداۋ.
ياعني قۇرىلتاي قازٸرگٸ زامانعى زاڭ شىعارۋشى ورگان رەتٸندە جۇمىس ٸستەيدٸ.
قوعامداعى رٶلٸ قانداي?
كەز كەلگەن دەموكراتييالىق مەملەكەتتە پارلامەنت حالىق پەن بيلٸكتٸڭ اراسىنداعى نەگٸزگٸ كٶپٸر سانالادى. قازاقستانداعى قۇرىلتاي دا دەل وسىنداي مٸندەت اتقارۋى تيٸس.
بٸرٸنشٸدەن, قۇرىلتاي ازاماتتاردىڭ مٷددەسٸن بٸلدٸرەدٸ. دەپۋتاتتار ٶز سايلاۋشىلارىنىڭ مەسەلەلەرٸن كٶتەرٸپ, مەملەكەتتٸك دەڭگەيدە شەشٸم قابىلداۋ پروتسەسٸنە قاتىسادى.
ەكٸنشٸدەن, قۇرىلتاي زاڭ شىعارادى. قابىلداناتىن زاڭدار ەكونوميكانىڭ, بٸلٸم بەرۋدٸڭ, دەنساۋلىق ساقتاۋدىڭ, ەلەۋمەتتٸك ساياساتتىڭ جەنە باسقا دا ماڭىزدى سالالاردىڭ دامۋىنا ەسەر ەتەدٸ.
ٷشٸنشٸدەن, قۇرىلتاي مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ جۇمىسىنا باقىلاۋ جٷرگٸزەدٸ. بۇل بيلٸكتٸڭ اشىقتىعى مەن جاۋاپكەرشٸلٸگٸن ارتتىرۋعا ىقپال ەتەدٸ.
تٶرتٸنشٸدەن, قۇرىلتاي قوعامدىق پٸكٸردٸڭ كٶرٸنٸسٸ بولۋى تيٸس. وندا ەرتٷرلٸ ساياسي كٶزقاراستار مەن قوعامدىق مٷددەلەر ۇسىنىلۋى قاجەت.
تاريحي اتاۋ – ٷلكەن جاۋاپكەرشٸلٸك
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆ جاڭا پارلامەنتكە قۇرىلتاي اتاۋىن بەرۋ تۋرالى ۇسىنىس جاساعاندا ونىڭ تاريحي مەنٸنە ەرەكشە توقتالعان بولاتىن.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, بۇل اتاۋ حالقىمىزدىڭ تاريحي جادىندا ەرەكشە ورىن الادى جەنە ەلدٸڭ ۇلتتىق بولمىسىمەن تىعىز بايلانىستى.
الايدا ساراپشىلار اتاپ ٶتكەندەي, كەز كەلگەن اتاۋدىڭ قۇندىلىعى ونىڭ مازمۇنىمەن ٶلشەنەدٸ.
سوندىقتان بٷگٸنگٸ قۇرىلتايدىڭ باستى مٸندەتٸ – كٶنە دەستٷردٸڭ رۋحىن ساقتاي وتىرىپ, زاماناۋي پارلامەنتتٸك ينستيتۋت رەتٸندە تيٸمدٸ جۇمىس ٸستەۋ. ياعني حالىقتىڭ سەنٸمٸن اقتاپ, اشىقتىقتى قامتاماسىز ەتٸپ, ەل دامۋىنا ىقپال ەتەتٸن ساپالى زاڭدار قابىلداۋ.
23 تامىزدا ٶتەتٸن سايلاۋ ازاماتتارعا وسى جاڭا ينستيتۋتتىڭ قۇرامىن قالىپتاستىرۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. سوندىقتان ەربٸر سايلاۋشىنىڭ تاڭداۋى قۇرىلتايدىڭ عانا ەمەس, ەلدٸڭ بولاشاق دامۋ باعىتىنا دا ەسەر ەتەدٸ.
