2026 жылғы 23 тамызда Қазақстанда Құрылтай депутаттарының алғашқы сайлауы өтеді. Жаңа Конституцияға сәйкес Құрылтай елдегі жоғары өкілді және заң шығарушы органға айналды. Бұл атау көпшілікке тарихи ұғым ретінде таныс болғанымен, енді ол Қазақстанның саяси жүйесіндегі негізгі институттардың біріне айналып отыр. Құрылтайдың мәні неде? Оның қоғамдағы рөлі қандай? Неліктен жаңа парламентке дәл осы атау берілді? Dalanews.kz осы сұрақтарға жауап іздеп көрді.
Мыңжылдық тарихы бар ұғым
«Құрылтай» - қазақ халқы үшін жаңа сөз емес. Тарихшылар мен тіл мамандары оның түп-төркіні туралы әртүрлі пікір айтады. Кейбір зерттеушілер бұл сөзді ортағасырлық моңғолдың «quriltai» ұғымымен байланыстырса, енді біреулері көне түркі тіліндегі «құр» – жинау, біріктіру, ұйымдастыру деген мағынадан шыққанын айтады.
Қалай болғанда да, екі түсініктің де түпкі мәні бір: маңызды мәселені талқылау үшін адамдардың бас қосуы.
Құрылтай туралы мәліметтер көне тарихи жазбаларда кездеседі. Мысалы, ортағасырлық «Оғызнама» жырында Оғыз қаған елдің игі жақсыларын жинап, үлкен құрылтай өткізгені айтылады. Мұндай жиындарда мемлекет тағдырына қатысты маңызды шешімдер қабылданған.
Қазақ тарихындағы құрылтайлар
Қазақ халқының тарихында да құрылтайлар ерекше орын алады.
Мысалы, XVIII ғасырдағы Қарақұм және Ордабасы құрылтайлары қазақ жүздерінің бірлігін нығайтып, сыртқы қауіп-қатерге қарсы күш біріктіруге мүмкіндік берді.
Бұл жиындарда елдің тағдырына қатысты шешімдер қабылданып, халықтың болашағын айқындайтын мәселелер талқыланды.
Құрылтай дәстүрі XIX ғасырдың соңында да жалғасын тапты. 1885 жылы қазіргі Абай облысының аумағындағы Қарамола жерінде өткен тарихи құрылтайға ұлы ақын Абай Құнанбайұлы қатысып, төбе би ретінде танылды.
Осы жиында қазақ даласына арналған жаңа құқықтық ережелер қабылданып, әйелдердің құқықтарын қорғау, әділ сот жүргізу және билік өкілдерінің озбырлығын шектеу мәселелері көтерілген болатын.
Алаш қайраткерлері және Құрылтай идеясы
XX ғасырдың басында Алаш қозғалысының қайраткерлері де құрылтай ұғымына ерекше мән берді.
Әлихан Бөкейхан, Ахмет Байтұрсынұлы, Міржақып Дулатұлы және басқа да қазақ зиялылары «Құрылтай жиналысы» терминін қолданды. Олар бұл ұғымды халықтың еркін білдіретін демократиялық институт ретінде қарастырды.
1917 жылы өткен Жалпықазақ съездерінде ұлттық автономия мәселелері талқыланып, кейін Алаш автономиясы жарияланды.
Сондықтан бүгінгі Құрылтай атауы тек хандық дәуірмен ғана емес, қазақ зиялыларының заманауи ұлттық мемлекет құру идеяларымен де сабақтасып жатыр.
Бүгінгі Құрылтай қандай орган?
Жаңа Конституцияға сәйкес Құрылтай Қазақстан Республикасының жоғары өкілді органы болып саналады және заң шығару билігін жүзеге асырады.
Құрылтай 145 депутаттан тұрады. Олар жалпыұлттық сайлау округі бойынша бес жыл мерзімге сайланады.
Құрылтайдың негізгі міндеттері:
- конституциялық заңдар мен заңдарды қабылдау;
- мемлекеттік саясаттың негізгі бағыттарын айқындауға қатысу;
- республикалық бюджетті қарау және бекіту;
- Үкіметтің қызметіне парламенттік бақылау жүргізу;
- жоғары лауазымды тұлғаларды тағайындауға келісім беру;
- елдің ішкі және сыртқы саясатына қатысты маңызды шешімдерді қабылдау.
Яғни Құрылтай қазіргі заманғы заң шығарушы орган ретінде жұмыс істейді.
Қоғамдағы рөлі қандай?
Кез келген демократиялық мемлекетте парламент халық пен биліктің арасындағы негізгі көпір саналады. Қазақстандағы Құрылтай да дәл осындай міндет атқаруы тиіс.
Біріншіден, Құрылтай азаматтардың мүддесін білдіреді. Депутаттар өз сайлаушыларының мәселелерін көтеріп, мемлекеттік деңгейде шешім қабылдау процесіне қатысады.
Екіншіден, Құрылтай заң шығарады. Қабылданатын заңдар экономиканың, білім берудің, денсаулық сақтаудың, әлеуметтік саясаттың және басқа да маңызды салалардың дамуына әсер етеді.
Үшіншіден, Құрылтай мемлекеттік органдардың жұмысына бақылау жүргізеді. Бұл биліктің ашықтығы мен жауапкершілігін арттыруға ықпал етеді.
Төртіншіден, Құрылтай қоғамдық пікірдің көрінісі болуы тиіс. Онда әртүрлі саяси көзқарастар мен қоғамдық мүдделер ұсынылуы қажет.
Тарихи атау – үлкен жауапкершілік
Президент Қасым-Жомарт Тоқаев жаңа парламентке Құрылтай атауын беру туралы ұсыныс жасағанда оның тарихи мәніне ерекше тоқталған болатын.
Мемлекет басшысының айтуынша, бұл атау халқымыздың тарихи жадында ерекше орын алады және елдің ұлттық болмысымен тығыз байланысты.
Алайда сарапшылар атап өткендей, кез келген атаудың құндылығы оның мазмұнымен өлшенеді.
Сондықтан бүгінгі Құрылтайдың басты міндеті – көне дәстүрдің рухын сақтай отырып, заманауи парламенттік институт ретінде тиімді жұмыс істеу. Яғни халықтың сенімін ақтап, ашықтықты қамтамасыз етіп, ел дамуына ықпал ететін сапалы заңдар қабылдау.
23 тамызда өтетін сайлау азаматтарға осы жаңа институттың құрамын қалыптастыруға мүмкіндік береді. Сондықтан әрбір сайлаушының таңдауы Құрылтайдың ғана емес, елдің болашақ даму бағытына да әсер етеді.
