2026 jylǵy 1 shildeden bastap Qazaqstanda jańa Konstitýtsiia kúshine endi, dep habarlaidy dalanews.kz.
Búkilhalyqtyq referendýmda qabyldanǵan Negizgi zań memlekettik basqarý júiesin jańǵyrtyp, azamattardyń quqyqtaryn qorǵaýdyń jańa tetikterin engizdi, tsifrlyq quqyqtardy konstitýtsiialyq deńgeide bekitti jáne eki palataly Parlamenttiń ornyna Quryltai institýtyn qalyptastyrdy.
Dala News tilshisine bergen suhbatynda Konstitýtsiialyq Sot janyndaǵy Ǵylymi-konsýltativtik keńestiń múshesi Miras Dáýlenov jańa Konstitýtsiianyń nege «Halyqtyq Konstitýtsiia» dep atalatynyn, onyń burynǵy reformalardan qandai aiyrmashylyǵy baryn jáne jańa ózgeristerdiń qazaqstandyqtardyń kúndelikti ómirine qalai áser etetinin aityp berdi.
Jańa Konstitýtsiianyń «Halyqtyq Konstitýtsiia» dep atalýyna qandai naqty negizder bar? Onyń qabyldaný protsesi burynǵy konstitýtsiialyq ózgeristerden nesimen erekshelendi?
Jańa Konstitýtsiiany «Halyqtyq Konstitýtsiia» dep ataýǵa tolyq negiz bar. Munyń eki basty sebebi bar. Birinshiden, Konstitýtsiia jobasy ony ázirleý úderisin burynǵyǵa qaraǵanda barynsha ókildi etý maqsatynda qurylǵan Konstitýtsiialyq komissiianyń qatysýymen daiyndaldy. Bul neni bildiredi? Konstitýtsiiany ázirleýge qoǵamnyń ártúrli toptarynyń ókilderi sanalatyn 129 adam tartyldy. Olardyń qatarynda tek ókildi bilik organdarynyń músheleri, iaǵni depýtattar ǵana emes, sondai-aq atqarýshy bilik organdarynyń basshylary, kásipkerler, buqaralyq aqparat quraldarynyń ókilderi, qoǵam qairatkerleri jáne Konstitýtsiianyń kúndelikti ómirdegi yqpalyn tikelei sezinetin ózge de azamattar boldy. Sondyqtan Konstitýtsiiany ázirlegen komissiianyń osyndai keń ári jan-jaqty quramynyń arqasynda bul Negizgi Zańdy tolyq negizde «Halyqtyq Konstitýtsiia» dep ataýǵa bolady. Ekinshiden, bul Konstitýtsiiany qabyldaý úderisiniń ózindik ereksheligi boldy. Atap aitqanda, ol respýblikalyq referendým arqyly qabyldandy. Buǵan deiingi konstitýtsiialyq reformalardyń barlyǵy birdei referendým arqyly júzege asqan joq. Alaida memlekettiń negizgi Konstitýtsiiasy árdaiym búkilhalyqtyq referendýmda qabyldanyp kelgen. Osy turǵydan alǵanda, azamattardyń basym kópshiliginiń jańa Konstitýtsiiany qoldap daýys berýi Qazaqstan halqynyń, iaǵni belsendi sailaý quqyǵyna ie azamattardyń basym bóliginiń bul Konstitýtsiiany qoldaǵanyn aiqyn kórsetedi.
Jańa Konstitýtsiiada alǵash ret «Ádil Qazaqstan», «Zań jáne tártip» qaǵidattary men adam kapitaly uǵymy konstitýtsiialyq deńgeide bekitildi. Bul normalar memlekettik saiasat pen zań shyǵarý isine naqty qalai áser etedi?
Konstitýtsiiada ádilettilik, zań men tártip qaǵidattary, sondai-aq adam kapitalyn damytý uǵymy konstitýtsiialyq deńgeide bekitildi. Bul qaǵidattardy eń aldymen Memleket basshysy Qazaqstannyń jańa dáýirdegi damýynyń negizgi baǵyty retinde aiqyndady. Menińshe, olardyń ishinde adam kapitalyn damytýdy basymdyq retinde bekitýdiń mańyzy erekshe. Adam kapitaly – bul el halqynyń jai ǵana jiyntyǵy emes, halqymyzdyń áleýeti men múmkindikterin tereń túsinýdi bildiredi. Árbir azamattyń laiyqty ári sapaly bilim alýǵa, oǵan qol jetkizýge, óziniń kásibi jáne adami qabiletterin tolyq júzege asyrýǵa quqyǵy bar. Sondyqtan bul qaǵidattar memlekettik organdar úshin salalyq saiasatty aiqyndaýda, zańdar men zańǵa táýeldi normativtik quqyqtyq aktilerdi qabyldaýda negizgi baǵdar bolýy tiis. Olardyń barlyǵy ádilettilik qaǵidatyna, zańdylyqty qamtamasyz etýge jáne memlekettiń irgeli qaǵidattaryn damytýǵa negizdelýi qajet. Sonymen qatar Konstitýtsiiada adam quqyqtary men zańdy múddelerin qorǵaýǵa erekshe nazar aýdarylǵan. Osyǵan bailanysty bolashaqta Parlament qabyldaityn árbir zań jobasy osy konstitýtsiialyq qaǵidattarǵa sáikestigi turǵysynan baǵalanýy tiis.
Qujatta tsifrlyq quqyqtardy qorǵaý, jeke derekterdiń qaýipsizdigi jáne ziiatkerlik menshikke erekshe nazar aýdarylǵan. Bul azamattardyń kúndelikti ómirinde qandai ózgerister ákeledi?
Konstitýtsiiada tsifrlyq quqyqtardy, kiberqaýipsizdikti, derbes derekterdi jáne ziiatkerlik menshikti qorǵaýǵa erekshe nazar aýdarylǵan. Bul, eń aldymen, jasandy intellekt qarqyndy damyp jatqan jańa dáýir jaǵdaiynda azamattardyń derbes derekterin, quqyqtary men zańdy múddelerin qorǵaýǵa, sondai-aq tsifrlyq resýrstarǵa ádil negizde qoljetimdilikti qamtamasyz etýge baǵyttalǵan. Osy maqsatta Qazaqstanda Tsifrlyq kodeks qabyldandy jáne jasandy intellekt týraly álemdegi alǵashqy zańdardyń biri kúshine endi. Bir jaǵynan, memleket tsifrlyq tehnologiialar men jasandy intellekttiń damýyn qoldaidy, ekinshi jaǵynan, derekterdi berý, saqtaý jáne óńdeý kezinde týyndaýy múmkin kiberqaýipsizdik qaterlerinen qorǵaý sharalaryn kúsheitýde. Sondyqtan bul normalardyń árbir Qazaqstan azamaty úshin mańyzy zor. Bul tsifrlyq dáýirde adam quqyqtarynyń jańa býyny qalyptasqanyn kórsetedi. Buryn tsifrlyq ekonomika aiasynda qarastyrylǵan bul quqyqtar endi Konstitýtsiia deńgeiinde adamnyń negizgi ári irgeli quqyqtarynyń quramdas bóligine ainalyp otyr.
Jańa Konstitýtsiiaǵa sáikes eki palataly Parlamenttiń ornyna bir palataly Quryltai quryldy. Bul sheshim qandai qajettilikten týyndady?
Bir palataly Parlamentke kóshý týraly sheshim, eń aldymen, zań shyǵarý protsesiniń tiimdiligin arttyrý qajettiliginen týyndady. Sebebi vitse-ministr retinde jumys istegen tájiribeme súiene otyryp aitar bolsam, zań jobalary boiynsha negizgi pikirtalastar Parlamenttiń tómengi palatasynda ótetin. Al joǵarǵy palata zań jobasyn keri qaitarýǵa nemese óz túzetýlerin engizýge quqyly bolǵanymen, bul túzetýler kóp jaǵdaida zań jobasynyń tujyrymdamalyq mazmunyn túbegeili ózgertpeitin. Senat bilik tarmaqtary arasyndaǵy tejemelik ári tepe-teńdik júiesinde mańyzdy ról atqarǵanymen, bir palataly Parlament qabyldanatyn zańdar úshin tolyq jaýapkershilikti óz moinyna alady dep esepteimin. Buǵan deiin bul jaýapkershilik Senatpen birge bólinetin. Sonymen qatar Senattyń zań jobalaryn jan-jaqty talqylaýyna ýaqyt jaǵynan belgili bir shekteýler boldy. Al Májilis bul turǵyda keńirek múmkindikterge ie edi. Máselen, Májilis Tóraǵasynyń Parlament palatalarynyń birlesken otyrysyn shaqyrý quqyǵy boldy. Sondyqtan Májilis zań shyǵarý qyzmetiniń negizgi alańy ári basty súzgisi qyzmetin atqardy. Jańa Konstitýtsiiada osynyń bárin eskere otyryp, zańdardy qabyldaý máselesin tolyqtai bir palataly Parlament – Quryltai júzege asyrady jáne qabyldanǵan zańdar úshin tolyq jaýapkershilikti ózi kóteredi degen sheshim qabyldandy.
Halyq keńesine zań shyǵarý bastamasy quqyǵynyń berilýi azamattardyń memlekettik sheshimder qabyldaý protsesine qatysýyn qalai ózgertedi?
Halyq keńesine qatysty aitatyn bolsaq, bul organdy qurý jáne oǵan zań shyǵarý bastamasy quqyǵyn berý óte oryndy sheshim. Sebebi halyqtyń zań shyǵarý bastamasyn kóterýge tikelei múmkindigi bolýy tiis jáne bul quqyq tek Parlament depýtattary arqyly ǵana júzege aspaýy kerek. Buǵan deiin mundai quqyq negizinen Parlament depýtattary men Úkimetke ǵana berilgen bolatyn. Al endi Halyq keńesine de zań shyǵarý bastamasy quqyǵy berilse, bul azamattardyń zań shyǵarý protsesine tikelei qatysýyna múmkindik beredi. Mundai bastamalar keiin Quryltaidyń qaraýyna usynylǵan kúnniń ózinde, halyqtyń zań shyǵarý isine qatysý deńgeii edáýir artyp, azamattardyń memlekettik basqarýǵa aralasýy kúsheie túsedi.
Konstitýtsiiada ulttyq qundylyqtar men ekologiialyq mádeniettiń bekitilýi zań shyǵarý júiesine jáne qoǵamnyń damýyna qalai yqpal etedi?
Qoǵamdyq qundylyqtarǵa qatysty aitatyn bolsaq, bul tek qoǵamdyq qana emes, sonymen qatar halyqtyń, memlekettiń negizgi qundylyqtary. Osy turǵydan alǵanda, qazaqstandyq ulttyń damýynyń irgeli qaǵidattary, ulttyq qundylyqtar men ekologiialyq mádeniet erekshe mańyzǵa ie. Bul qundylyqtardyń barlyǵy zań shyǵarý protsesiniń ajyramas bóligine ainalady. Eger olar Konstitýtsiiada bekitilse, onda zańdar men zańǵa táýeldi normativtik quqyqtyq aktiler de osy qaǵidattarǵa qaishy kelmeýge tiis. Sondai-aq mundai normalardyń Konstitýtsiiada kórinis tabýy halyqaralyq tájiribege de sáikes keledi. Álemniń kóptegen memleketteriniń konstitýtsiialarynda osyǵan uqsas qundylyqtar men qaǵidattar bekitilgen. Meniń oiymsha, bul bolashaqta zań shyǵarý qyzmetiniń naqty baǵdarlaryn aiqyndap, zań shyǵarýshy organdar úshin shekarasy aiqyn konstitýtsiialyq ustanymdardy qalyptastyrady. Sonyń nátijesinde belgili bir toptardyń nemese áleýmettik jelilerdegi yqpaldyń áserimen qoǵamnyń basym kópshiligi qoldamaityn bastamalardy zańnamalyq deńgeide ilgeriletýge jol berilmeidi. Óitkeni bul qaǵidattar Konstitýtsiiada bekitilgennen keiin Parlament olardan attap óte almaidy jáne osy konstitýtsiialyq shekter aiasynda ǵana zań shyǵarý qyzmetin júzege asyrady.
Jańa Konstitýtsiia kúshine engennen keiin zańnamany jańa normalarǵa sáikestendirý qalai júredi? Aldaǵy kezeńde qandai ózgerister kútiledi?
Jańa Konstitýtsiianyń 1 shildeden bastap kúshine enýine bailanysty kóptegen zańnamalyq aktiler, sonyń ishinde konstitýtsiialyq zańdar qabyldanyp úlgerdi. Degenmen qoldanystaǵy zańnamany, onyń ishinde kodeksterdi jańa Konstitýtsiianyń normalaryna sáikestendirý úshin aldaǵy ýaqytta taǵy da kóptegen ózgerister men tolyqtyrýlar engizý qajet bolady. Atap aitqanda, Konstitýtsiiaǵa alǵash ret engizilgen jańa normalar zańnamalyq deńgeide iske asyrylyp, burynǵy Konstitýtsiiada bolǵan, biraq jańa konstitýtsiialyq tártip aiasynda kúsheitilgen mazmunda kórinis tapqan erejeler de tolyq júzege asyrylady. Osyǵan bailanysty sottar Konstitýtsiia normalaryn túsindirý jáne qoldaný barysynda jańa Konstitýtsiianyń erejelerine burynǵydan da belsendirek súienetin bolady. Ásirese jańa Konstitýtsiiada bekitilgen onyń tikelei qoldanylý qaǵidatynyń mańyzy arta túsedi dep esepteimin. Sebebi jańa Konstitýtsiia azamattardyń quqyqtary men mindetterin anaǵurlym naqty aiqyndap, buryn jalpylama nemese abstraktili túrde rettelgen kóptegen máselelerge naqty jaýap beredi. Buryn quqyq qoldanýshy organdar Konstitýtsiiadaǵy jekelegen quqyqtyq normalardy túsindirý arqyly qoldanýǵa májbúr bolsa, endi bul quqyqtar neǵurlym naqty ári aiqyn bekitiledi. Bul óz kezeginde quqyqtyq aiqyndyqty kúsheitip, zańdardy birkelki qoldanýǵa múmkindik beredi. Sonymen qatar aldaǵy ýaqytta sottardyń Konstitýtsiiany qoldanýda ǵana emes, onyń erejelerin azamattardyń quqyqtary men zańdy múddelerin qorǵaý maqsatynda tiimdi iske asyrýda da belsendirek ustanym tanytady dep kútiledi.
Miras Dáýlenovtiń pikirinshe, jańa Konstitýtsiia memlekettik basqarý júiesin jańǵyrtyp qana qoimai, azamattardyń quqyqtaryn qorǵaýdyń jańa deńgeiin qalyptastyrady. Onyń aitýynsha, endigi negizgi mindet – Negizgi zańda bekitilgen qaǵidattardy zańnamalyq deńgeide tolyq iske asyryp, olardy quqyq qoldaný tájiribesinde tiimdi júzege asyrý. Bul óz kezeginde quqyqtyq memleket qaǵidattaryn nyǵaityp, azamattardyń memlekettik basqarýǵa qatysýyn jańa sapaly deńgeige kóterýge múmkindik beredi.
