2026 جىلعى 1 شٸلدەدەن باستاپ قازاقستاندا جاڭا كونستيتۋتسييا كٷشٸنە ەندٸ, دەپ حابارلايدى dalanews.kz.
بٷكٸلحالىقتىق رەفەرەندۋمدا قابىلدانعان نەگٸزگٸ زاڭ مەملەكەتتٸك باسقارۋ جٷيەسٸن جاڭعىرتىپ, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدىڭ جاڭا تەتٸكتەرٸن ەنگٸزدٸ, تسيفرلىق قۇقىقتاردى كونستيتۋتسييالىق دەڭگەيدە بەكٸتتٸ جەنە ەكٸ پالاتالى پارلامەنتتٸڭ ورنىنا قۇرىلتاي ينستيتۋتىن قالىپتاستىردى.
Dala News تٸلشٸسٸنە بەرگەن سۇحباتىندا كونستيتۋتسييالىق سوت جانىنداعى عىلىمي-كونسۋلتاتيۆتٸك كەڭەستٸڭ مٷشەسٸ ميراس دەۋلەنوۆ جاڭا كونستيتۋتسييانىڭ نەگە «حالىقتىق كونستيتۋتسييا» دەپ اتالاتىنىن, ونىڭ بۇرىنعى رەفورمالاردان قانداي ايىرماشىلىعى بارىن جەنە جاڭا ٶزگەرٸستەردٸڭ قازاقستاندىقتاردىڭ كٷندەلٸكتٸ ٶمٸرٸنە قالاي ەسەر ەتەتٸنٸن ايتىپ بەردٸ.
جاڭا كونستيتۋتسييانىڭ «حالىقتىق كونستيتۋتسييا» دەپ اتالۋىنا قانداي ناقتى نەگٸزدەر بار? ونىڭ قابىلدانۋ پروتسەسٸ بۇرىنعى كونستيتۋتسييالىق ٶزگەرٸستەردەن نەسٸمەن ەرەكشەلەندٸ?
جاڭا كونستيتۋتسييانى «حالىقتىق كونستيتۋتسييا» دەپ اتاۋعا تولىق نەگٸز بار. مۇنىڭ ەكٸ باستى سەبەبٸ بار. بٸرٸنشٸدەن, كونستيتۋتسييا جوباسى ونى ەزٸرلەۋ ٷدەرٸسٸن بۇرىنعىعا قاراعاندا بارىنشا ٶكٸلدٸ ەتۋ ماقساتىندا قۇرىلعان كونستيتۋتسييالىق كوميسسييانىڭ قاتىسۋىمەن دايىندالدى. بۇل نەنٸ بٸلدٸرەدٸ? كونستيتۋتسييانى ەزٸرلەۋگە قوعامنىڭ ەرتٷرلٸ توپتارىنىڭ ٶكٸلدەرٸ سانالاتىن 129 ادام تارتىلدى. ولاردىڭ قاتارىندا تەك ٶكٸلدٸ بيلٸك ورگاندارىنىڭ مٷشەلەرٸ, ياعني دەپۋتاتتار عانا ەمەس, سونداي-اق اتقارۋشى بيلٸك ورگاندارىنىڭ باسشىلارى, كەسٸپكەرلەر, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ ٶكٸلدەرٸ, قوعام قايراتكەرلەرٸ جەنە كونستيتۋتسييانىڭ كٷندەلٸكتٸ ٶمٸردەگٸ ىقپالىن تٸكەلەي سەزٸنەتٸن ٶزگە دە ازاماتتار بولدى. سوندىقتان كونستيتۋتسييانى ەزٸرلەگەن كوميسسييانىڭ وسىنداي كەڭ ەرٸ جان-جاقتى قۇرامىنىڭ ارقاسىندا بۇل نەگٸزگٸ زاڭدى تولىق نەگٸزدە «حالىقتىق كونستيتۋتسييا» دەپ اتاۋعا بولادى. ەكٸنشٸدەن, بۇل كونستيتۋتسييانى قابىلداۋ ٷدەرٸسٸنٸڭ ٶزٸندٸك ەرەكشەلٸگٸ بولدى. اتاپ ايتقاندا, ول رەسپۋبليكالىق رەفەرەندۋم ارقىلى قابىلداندى. بۇعان دەيٸنگٸ كونستيتۋتسييالىق رەفورمالاردىڭ بارلىعى بٸردەي رەفەرەندۋم ارقىلى جٷزەگە اسقان جوق. الايدا مەملەكەتتٸڭ نەگٸزگٸ كونستيتۋتسيياسى ەردايىم بٷكٸلحالىقتىق رەفەرەندۋمدا قابىلدانىپ كەلگەن. وسى تۇرعىدان العاندا, ازاماتتاردىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸنٸڭ جاڭا كونستيتۋتسييانى قولداپ داۋىس بەرۋٸ قازاقستان حالقىنىڭ, ياعني بەلسەندٸ سايلاۋ قۇقىعىنا يە ازاماتتاردىڭ باسىم بٶلٸگٸنٸڭ بۇل كونستيتۋتسييانى قولداعانىن ايقىن كٶرسەتەدٸ.
جاڭا كونستيتۋتسييادا العاش رەت «ەدٸل قازاقستان», «زاڭ جەنە تەرتٸپ» قاعيداتتارى مەن ادام كاپيتالى ۇعىمى كونستيتۋتسييالىق دەڭگەيدە بەكٸتٸلدٸ. بۇل نورمالار مەملەكەتتٸك ساياسات پەن زاڭ شىعارۋ ٸسٸنە ناقتى قالاي ەسەر ەتەدٸ?
كونستيتۋتسييادا ەدٸلەتتٸلٸك, زاڭ مەن تەرتٸپ قاعيداتتارى, سونداي-اق ادام كاپيتالىن دامىتۋ ۇعىمى كونستيتۋتسييالىق دەڭگەيدە بەكٸتٸلدٸ. بۇل قاعيداتتاردى ەڭ الدىمەن مەملەكەت باسشىسى قازاقستاننىڭ جاڭا دەۋٸردەگٸ دامۋىنىڭ نەگٸزگٸ باعىتى رەتٸندە ايقىندادى. مەنٸڭشە, ولاردىڭ ٸشٸندە ادام كاپيتالىن دامىتۋدى باسىمدىق رەتٸندە بەكٸتۋدٸڭ ماڭىزى ەرەكشە. ادام كاپيتالى – بۇل ەل حالقىنىڭ جاي عانا جيىنتىعى ەمەس, حالقىمىزدىڭ ەلەۋەتٸ مەن مٷمكٸندٸكتەرٸن تەرەڭ تٷسٸنۋدٸ بٸلدٸرەدٸ. ەربٸر ازاماتتىڭ لايىقتى ەرٸ ساپالى بٸلٸم الۋعا, وعان قول جەتكٸزۋگە, ٶزٸنٸڭ كەسٸبي جەنە ادامي قابٸلەتتەرٸن تولىق جٷزەگە اسىرۋعا قۇقىعى بار. سوندىقتان بۇل قاعيداتتار مەملەكەتتٸك ورگاندار ٷشٸن سالالىق ساياساتتى ايقىنداۋدا, زاڭدار مەن زاڭعا تەۋەلدٸ نورماتيۆتٸك قۇقىقتىق اكتٸلەردٸ قابىلداۋدا نەگٸزگٸ باعدار بولۋى تيٸس. ولاردىڭ بارلىعى ەدٸلەتتٸلٸك قاعيداتىنا, زاڭدىلىقتى قامتاماسىز ەتۋگە جەنە مەملەكەتتٸڭ ٸرگەلٸ قاعيداتتارىن دامىتۋعا نەگٸزدەلۋٸ قاجەت. سونىمەن قاتار كونستيتۋتسييادا ادام قۇقىقتارى مەن زاڭدى مٷددەلەرٸن قورعاۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىلعان. وسىعان بايلانىستى بولاشاقتا پارلامەنت قابىلدايتىن ەربٸر زاڭ جوباسى وسى كونستيتۋتسييالىق قاعيداتتارعا سەيكەستٸگٸ تۇرعىسىنان باعالانۋى تيٸس.
قۇجاتتا تسيفرلىق قۇقىقتاردى قورعاۋ, جەكە دەرەكتەردٸڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸ جەنە زيياتكەرلٸك مەنشٸككە ەرەكشە نازار اۋدارىلعان. بۇل ازاماتتاردىڭ كٷندەلٸكتٸ ٶمٸرٸندە قانداي ٶزگەرٸستەر ەكەلەدٸ?
كونستيتۋتسييادا تسيفرلىق قۇقىقتاردى, كيبەرقاۋٸپسٸزدٸكتٸ, دەربەس دەرەكتەردٸ جەنە زيياتكەرلٸك مەنشٸكتٸ قورعاۋعا ەرەكشە نازار اۋدارىلعان. بۇل, ەڭ الدىمەن, جاساندى ينتەللەكت قارقىندى دامىپ جاتقان جاڭا دەۋٸر جاعدايىندا ازاماتتاردىڭ دەربەس دەرەكتەرٸن, قۇقىقتارى مەن زاڭدى مٷددەلەرٸن قورعاۋعا, سونداي-اق تسيفرلىق رەسۋرستارعا ەدٸل نەگٸزدە قولجەتٸمدٸلٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان. وسى ماقساتتا قازاقستاندا تسيفرلىق كودەكس قابىلداندى جەنە جاساندى ينتەللەكت تۋرالى ەلەمدەگٸ العاشقى زاڭداردىڭ بٸرٸ كٷشٸنە ەندٸ. بٸر جاعىنان, مەملەكەت تسيفرلىق تەحنولوگييالار مەن جاساندى ينتەللەكتتٸڭ دامۋىن قولدايدى, ەكٸنشٸ جاعىنان, دەرەكتەردٸ بەرۋ, ساقتاۋ جەنە ٶڭدەۋ كەزٸندە تۋىنداۋى مٷمكٸن كيبەرقاۋٸپسٸزدٸك قاتەرلەرٸنەن قورعاۋ شارالارىن كٷشەيتۋدە. سوندىقتان بۇل نورمالاردىڭ ەربٸر قازاقستان ازاماتى ٷشٸن ماڭىزى زور. بۇل تسيفرلىق دەۋٸردە ادام قۇقىقتارىنىڭ جاڭا بۋىنى قالىپتاسقانىن كٶرسەتەدٸ. بۇرىن تسيفرلىق ەكونوميكا اياسىندا قاراستىرىلعان بۇل قۇقىقتار ەندٸ كونستيتۋتسييا دەڭگەيٸندە ادامنىڭ نەگٸزگٸ ەرٸ ٸرگەلٸ قۇقىقتارىنىڭ قۇرامداس بٶلٸگٸنە اينالىپ وتىر.
جاڭا كونستيتۋتسيياعا سەيكەس ەكٸ پالاتالى پارلامەنتتٸڭ ورنىنا بٸر پالاتالى قۇرىلتاي قۇرىلدى. بۇل شەشٸم قانداي قاجەتتٸلٸكتەن تۋىندادى?
بٸر پالاتالى پارلامەنتكە كٶشۋ تۋرالى شەشٸم, ەڭ الدىمەن, زاڭ شىعارۋ پروتسەسٸنٸڭ تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋ قاجەتتٸلٸگٸنەن تۋىندادى. سەبەبٸ ۆيتسە-مينيستر رەتٸندە جۇمىس ٸستەگەن تەجٸريبەمە سٷيەنە وتىرىپ ايتار بولسام, زاڭ جوبالارى بويىنشا نەگٸزگٸ پٸكٸرتالاستار پارلامەنتتٸڭ تٶمەنگٸ پالاتاسىندا ٶتەتٸن. ال جوعارعى پالاتا زاڭ جوباسىن كەرٸ قايتارۋعا نەمەسە ٶز تٷزەتۋلەرٸن ەنگٸزۋگە قۇقىلى بولعانىمەن, بۇل تٷزەتۋلەر كٶپ جاعدايدا زاڭ جوباسىنىڭ تۇجىرىمدامالىق مازمۇنىن تٷبەگەيلٸ ٶزگەرتپەيتٸن. سەنات بيلٸك تارماقتارى اراسىنداعى تەجەمەلٸك ەرٸ تەپە-تەڭدٸك جٷيەسٸندە ماڭىزدى رٶل اتقارعانىمەن, بٸر پالاتالى پارلامەنت قابىلداناتىن زاڭدار ٷشٸن تولىق جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ ٶز موينىنا الادى دەپ ەسەپتەيمٸن. بۇعان دەيٸن بۇل جاۋاپكەرشٸلٸك سەناتپەن بٸرگە بٶلٸنەتٸن. سونىمەن قاتار سەناتتىڭ زاڭ جوبالارىن جان-جاقتى تالقىلاۋىنا ۋاقىت جاعىنان بەلگٸلٸ بٸر شەكتەۋلەر بولدى. ال مەجٸلٸس بۇل تۇرعىدا كەڭٸرەك مٷمكٸندٸكتەرگە يە ەدٸ. مەسەلەن, مەجٸلٸس تٶراعاسىنىڭ پارلامەنت پالاتالارىنىڭ بٸرلەسكەن وتىرىسىن شاقىرۋ قۇقىعى بولدى. سوندىقتان مەجٸلٸس زاڭ شىعارۋ قىزمەتٸنٸڭ نەگٸزگٸ الاڭى ەرٸ باستى سٷزگٸسٸ قىزمەتٸن اتقاردى. جاڭا كونستيتۋتسييادا وسىنىڭ بەرٸن ەسكەرە وتىرىپ, زاڭداردى قابىلداۋ مەسەلەسٸن تولىقتاي بٸر پالاتالى پارلامەنت – قۇرىلتاي جٷزەگە اسىرادى جەنە قابىلدانعان زاڭدار ٷشٸن تولىق جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ ٶزٸ كٶتەرەدٸ دەگەن شەشٸم قابىلداندى.
حالىق كەڭەسٸنە زاڭ شىعارۋ باستاماسى قۇقىعىنىڭ بەرٸلۋٸ ازاماتتاردىڭ مەملەكەتتٸك شەشٸمدەر قابىلداۋ پروتسەسٸنە قاتىسۋىن قالاي ٶزگەرتەدٸ?
حالىق كەڭەسٸنە قاتىستى ايتاتىن بولساق, بۇل ورگاندى قۇرۋ جەنە وعان زاڭ شىعارۋ باستاماسى قۇقىعىن بەرۋ ٶتە ورىندى شەشٸم. سەبەبٸ حالىقتىڭ زاڭ شىعارۋ باستاماسىن كٶتەرۋگە تٸكەلەي مٷمكٸندٸگٸ بولۋى تيٸس جەنە بۇل قۇقىق تەك پارلامەنت دەپۋتاتتارى ارقىلى عانا جٷزەگە اسپاۋى كەرەك. بۇعان دەيٸن مۇنداي قۇقىق نەگٸزٸنەن پارلامەنت دەپۋتاتتارى مەن ٷكٸمەتكە عانا بەرٸلگەن بولاتىن. ال ەندٸ حالىق كەڭەسٸنە دە زاڭ شىعارۋ باستاماسى قۇقىعى بەرٸلسە, بۇل ازاماتتاردىڭ زاڭ شىعارۋ پروتسەسٸنە تٸكەلەي قاتىسۋىنا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. مۇنداي باستامالار كەيٸن قۇرىلتايدىڭ قاراۋىنا ۇسىنىلعان كٷننٸڭ ٶزٸندە, حالىقتىڭ زاڭ شىعارۋ ٸسٸنە قاتىسۋ دەڭگەيٸ ەدەۋٸر ارتىپ, ازاماتتاردىڭ مەملەكەتتٸك باسقارۋعا ارالاسۋى كٷشەيە تٷسەدٸ.
كونستيتۋتسييادا ۇلتتىق قۇندىلىقتار مەن ەكولوگييالىق مەدەنيەتتٸڭ بەكٸتٸلۋٸ زاڭ شىعارۋ جٷيەسٸنە جەنە قوعامنىڭ دامۋىنا قالاي ىقپال ەتەدٸ?
قوعامدىق قۇندىلىقتارعا قاتىستى ايتاتىن بولساق, بۇل تەك قوعامدىق قانا ەمەس, سونىمەن قاتار حالىقتىڭ, مەملەكەتتٸڭ نەگٸزگٸ قۇندىلىقتارى. وسى تۇرعىدان العاندا, قازاقستاندىق ۇلتتىڭ دامۋىنىڭ ٸرگەلٸ قاعيداتتارى, ۇلتتىق قۇندىلىقتار مەن ەكولوگييالىق مەدەنيەت ەرەكشە ماڭىزعا يە. بۇل قۇندىلىقتاردىڭ بارلىعى زاڭ شىعارۋ پروتسەسٸنٸڭ اجىراماس بٶلٸگٸنە اينالادى. ەگەر ولار كونستيتۋتسييادا بەكٸتٸلسە, وندا زاڭدار مەن زاڭعا تەۋەلدٸ نورماتيۆتٸك قۇقىقتىق اكتٸلەر دە وسى قاعيداتتارعا قايشى كەلمەۋگە تيٸس. سونداي-اق مۇنداي نورمالاردىڭ كونستيتۋتسييادا كٶرٸنٸس تابۋى حالىقارالىق تەجٸريبەگە دە سەيكەس كەلەدٸ. ەلەمنٸڭ كٶپتەگەن مەملەكەتتەرٸنٸڭ كونستيتۋتسييالارىندا وسىعان ۇقساس قۇندىلىقتار مەن قاعيداتتار بەكٸتٸلگەن. مەنٸڭ ويىمشا, بۇل بولاشاقتا زاڭ شىعارۋ قىزمەتٸنٸڭ ناقتى باعدارلارىن ايقىنداپ, زاڭ شىعارۋشى ورگاندار ٷشٸن شەكاراسى ايقىن كونستيتۋتسييالىق ۇستانىمداردى قالىپتاستىرادى. سونىڭ نەتيجەسٸندە بەلگٸلٸ بٸر توپتاردىڭ نەمەسە ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردەگٸ ىقپالدىڭ ەسەرٸمەن قوعامنىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ قولدامايتىن باستامالاردى زاڭنامالىق دەڭگەيدە ٸلگەرٸلەتۋگە جول بەرٸلمەيدٸ. ٶيتكەنٸ بۇل قاعيداتتار كونستيتۋتسييادا بەكٸتٸلگەننەن كەيٸن پارلامەنت ولاردان اتتاپ ٶتە المايدى جەنە وسى كونستيتۋتسييالىق شەكتەر اياسىندا عانا زاڭ شىعارۋ قىزمەتٸن جٷزەگە اسىرادى.
جاڭا كونستيتۋتسييا كٷشٸنە ەنگەننەن كەيٸن زاڭنامانى جاڭا نورمالارعا سەيكەستەندٸرۋ قالاي جٷرەدٸ? الداعى كەزەڭدە قانداي ٶزگەرٸستەر كٷتٸلەدٸ?
جاڭا كونستيتۋتسييانىڭ 1 شٸلدەدەن باستاپ كٷشٸنە ەنۋٸنە بايلانىستى كٶپتەگەن زاڭنامالىق اكتٸلەر, سونىڭ ٸشٸندە كونستيتۋتسييالىق زاڭدار قابىلدانىپ ٷلگەردٸ. دەگەنمەن قولدانىستاعى زاڭنامانى, ونىڭ ٸشٸندە كودەكستەردٸ جاڭا كونستيتۋتسييانىڭ نورمالارىنا سەيكەستەندٸرۋ ٷشٸن الداعى ۋاقىتتا تاعى دا كٶپتەگەن ٶزگەرٸستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگٸزۋ قاجەت بولادى. اتاپ ايتقاندا, كونستيتۋتسيياعا العاش رەت ەنگٸزٸلگەن جاڭا نورمالار زاڭنامالىق دەڭگەيدە ٸسكە اسىرىلىپ, بۇرىنعى كونستيتۋتسييادا بولعان, بٸراق جاڭا كونستيتۋتسييالىق تەرتٸپ اياسىندا كٷشەيتٸلگەن مازمۇندا كٶرٸنٸس تاپقان ەرەجەلەر دە تولىق جٷزەگە اسىرىلادى. وسىعان بايلانىستى سوتتار كونستيتۋتسييا نورمالارىن تٷسٸندٸرۋ جەنە قولدانۋ بارىسىندا جاڭا كونستيتۋتسييانىڭ ەرەجەلەرٸنە بۇرىنعىدان دا بەلسەندٸرەك سٷيەنەتٸن بولادى. ەسٸرەسە جاڭا كونستيتۋتسييادا بەكٸتٸلگەن ونىڭ تٸكەلەي قولدانىلۋ قاعيداتىنىڭ ماڭىزى ارتا تٷسەدٸ دەپ ەسەپتەيمٸن. سەبەبٸ جاڭا كونستيتۋتسييا ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن مٸندەتتەرٸن اناعۇرلىم ناقتى ايقىنداپ, بۇرىن جالپىلاما نەمەسە ابستراكتٸلٸ تٷردە رەتتەلگەن كٶپتەگەن مەسەلەلەرگە ناقتى جاۋاپ بەرەدٸ. بۇرىن قۇقىق قولدانۋشى ورگاندار كونستيتۋتسيياداعى جەكەلەگەن قۇقىقتىق نورمالاردى تٷسٸندٸرۋ ارقىلى قولدانۋعا مەجبٷر بولسا, ەندٸ بۇل قۇقىقتار نەعۇرلىم ناقتى ەرٸ ايقىن بەكٸتٸلەدٸ. بۇل ٶز كەزەگٸندە قۇقىقتىق ايقىندىقتى كٷشەيتٸپ, زاڭداردى بٸركەلكٸ قولدانۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. سونىمەن قاتار الداعى ۋاقىتتا سوتتاردىڭ كونستيتۋتسييانى قولدانۋدا عانا ەمەس, ونىڭ ەرەجەلەرٸن ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن زاڭدى مٷددەلەرٸن قورعاۋ ماقساتىندا تيٸمدٸ ٸسكە اسىرۋدا دا بەلسەندٸرەك ۇستانىم تانىتادى دەپ كٷتٸلەدٸ.
ميراس دەۋلەنوۆتٸڭ پٸكٸرٸنشە, جاڭا كونستيتۋتسييا مەملەكەتتٸك باسقارۋ جٷيەسٸن جاڭعىرتىپ قانا قويماي, ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋدىڭ جاڭا دەڭگەيٸن قالىپتاستىرادى. ونىڭ ايتۋىنشا, ەندٸگٸ نەگٸزگٸ مٸندەت – نەگٸزگٸ زاڭدا بەكٸتٸلگەن قاعيداتتاردى زاڭنامالىق دەڭگەيدە تولىق ٸسكە اسىرىپ, ولاردى قۇقىق قولدانۋ تەجٸريبەسٸندە تيٸمدٸ جٷزەگە اسىرۋ. بۇل ٶز كەزەگٸندە قۇقىقتىق مەملەكەت قاعيداتتارىن نىعايتىپ, ازاماتتاردىڭ مەملەكەتتٸك باسقارۋعا قاتىسۋىن جاڭا ساپالى دەڭگەيگە كٶتەرۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
