2026 жылғы 1 шілдеден бастап Қазақстанда жаңа Конституция күшіне енді, деп хабарлайды dalanews.kz.
Бүкілхалықтық референдумда қабылданған Негізгі заң мемлекеттік басқару жүйесін жаңғыртып, азаматтардың құқықтарын қорғаудың жаңа тетіктерін енгізді, цифрлық құқықтарды конституциялық деңгейде бекітті және екі палаталы Парламенттің орнына Құрылтай институтын қалыптастырды.
Dala News тілшісіне берген сұхбатында Конституциялық Сот жанындағы Ғылыми-консультативтік кеңестің мүшесі Мирас Дәуленов жаңа Конституцияның неге «Халықтық Конституция» деп аталатынын, оның бұрынғы реформалардан қандай айырмашылығы барын және жаңа өзгерістердің қазақстандықтардың күнделікті өміріне қалай әсер ететінін айтып берді.
Жаңа Конституцияның «Халықтық Конституция» деп аталуына қандай нақты негіздер бар? Оның қабылдану процесі бұрынғы конституциялық өзгерістерден несімен ерекшеленді?
Жаңа Конституцияны «Халықтық Конституция» деп атауға толық негіз бар. Мұның екі басты себебі бар. Біріншіден, Конституция жобасы оны әзірлеу үдерісін бұрынғыға қарағанда барынша өкілді ету мақсатында құрылған Конституциялық комиссияның қатысуымен дайындалды. Бұл нені білдіреді? Конституцияны әзірлеуге қоғамның әртүрлі топтарының өкілдері саналатын 129 адам тартылды. Олардың қатарында тек өкілді билік органдарының мүшелері, яғни депутаттар ғана емес, сондай-ақ атқарушы билік органдарының басшылары, кәсіпкерлер, бұқаралық ақпарат құралдарының өкілдері, қоғам қайраткерлері және Конституцияның күнделікті өмірдегі ықпалын тікелей сезінетін өзге де азаматтар болды. Сондықтан Конституцияны әзірлеген комиссияның осындай кең әрі жан-жақты құрамының арқасында бұл Негізгі Заңды толық негізде «Халықтық Конституция» деп атауға болады. Екіншіден, бұл Конституцияны қабылдау үдерісінің өзіндік ерекшелігі болды. Атап айтқанда, ол республикалық референдум арқылы қабылданды. Бұған дейінгі конституциялық реформалардың барлығы бірдей референдум арқылы жүзеге асқан жоқ. Алайда мемлекеттің негізгі Конституциясы әрдайым бүкілхалықтық референдумда қабылданып келген. Осы тұрғыдан алғанда, азаматтардың басым көпшілігінің жаңа Конституцияны қолдап дауыс беруі Қазақстан халқының, яғни белсенді сайлау құқығына ие азаматтардың басым бөлігінің бұл Конституцияны қолдағанын айқын көрсетеді.
Жаңа Конституцияда алғаш рет «Әділ Қазақстан», «Заң және тәртіп» қағидаттары мен адам капиталы ұғымы конституциялық деңгейде бекітілді. Бұл нормалар мемлекеттік саясат пен заң шығару ісіне нақты қалай әсер етеді?
Конституцияда әділеттілік, заң мен тәртіп қағидаттары, сондай-ақ адам капиталын дамыту ұғымы конституциялық деңгейде бекітілді. Бұл қағидаттарды ең алдымен Мемлекет басшысы Қазақстанның жаңа дәуірдегі дамуының негізгі бағыты ретінде айқындады. Меніңше, олардың ішінде адам капиталын дамытуды басымдық ретінде бекітудің маңызы ерекше. Адам капиталы – бұл ел халқының жай ғана жиынтығы емес, халқымыздың әлеуеті мен мүмкіндіктерін терең түсінуді білдіреді. Әрбір азаматтың лайықты әрі сапалы білім алуға, оған қол жеткізуге, өзінің кәсіби және адами қабілеттерін толық жүзеге асыруға құқығы бар. Сондықтан бұл қағидаттар мемлекеттік органдар үшін салалық саясатты айқындауда, заңдар мен заңға тәуелді нормативтік құқықтық актілерді қабылдауда негізгі бағдар болуы тиіс. Олардың барлығы әділеттілік қағидатына, заңдылықты қамтамасыз етуге және мемлекеттің іргелі қағидаттарын дамытуға негізделуі қажет. Сонымен қатар Конституцияда адам құқықтары мен заңды мүдделерін қорғауға ерекше назар аударылған. Осыған байланысты болашақта Парламент қабылдайтын әрбір заң жобасы осы конституциялық қағидаттарға сәйкестігі тұрғысынан бағалануы тиіс.
Құжатта цифрлық құқықтарды қорғау, жеке деректердің қауіпсіздігі және зияткерлік меншікке ерекше назар аударылған. Бұл азаматтардың күнделікті өмірінде қандай өзгерістер әкеледі?
Конституцияда цифрлық құқықтарды, киберқауіпсіздікті, дербес деректерді және зияткерлік меншікті қорғауға ерекше назар аударылған. Бұл, ең алдымен, жасанды интеллект қарқынды дамып жатқан жаңа дәуір жағдайында азаматтардың дербес деректерін, құқықтары мен заңды мүдделерін қорғауға, сондай-ақ цифрлық ресурстарға әділ негізде қолжетімділікті қамтамасыз етуге бағытталған. Осы мақсатта Қазақстанда Цифрлық кодекс қабылданды және жасанды интеллект туралы әлемдегі алғашқы заңдардың бірі күшіне енді. Бір жағынан, мемлекет цифрлық технологиялар мен жасанды интеллекттің дамуын қолдайды, екінші жағынан, деректерді беру, сақтау және өңдеу кезінде туындауы мүмкін киберқауіпсіздік қатерлерінен қорғау шараларын күшейтуде. Сондықтан бұл нормалардың әрбір Қазақстан азаматы үшін маңызы зор. Бұл цифрлық дәуірде адам құқықтарының жаңа буыны қалыптасқанын көрсетеді. Бұрын цифрлық экономика аясында қарастырылған бұл құқықтар енді Конституция деңгейінде адамның негізгі әрі іргелі құқықтарының құрамдас бөлігіне айналып отыр.
Жаңа Конституцияға сәйкес екі палаталы Парламенттің орнына бір палаталы Құрылтай құрылды. Бұл шешім қандай қажеттіліктен туындады?
Бір палаталы Парламентке көшу туралы шешім, ең алдымен, заң шығару процесінің тиімділігін арттыру қажеттілігінен туындады. Себебі вице-министр ретінде жұмыс істеген тәжірибеме сүйене отырып айтар болсам, заң жобалары бойынша негізгі пікірталастар Парламенттің төменгі палатасында өтетін. Ал жоғарғы палата заң жобасын кері қайтаруға немесе өз түзетулерін енгізуге құқылы болғанымен, бұл түзетулер көп жағдайда заң жобасының тұжырымдамалық мазмұнын түбегейлі өзгертпейтін. Сенат билік тармақтары арасындағы тежемелік әрі тепе-теңдік жүйесінде маңызды рөл атқарғанымен, бір палаталы Парламент қабылданатын заңдар үшін толық жауапкершілікті өз мойнына алады деп есептеймін. Бұған дейін бұл жауапкершілік Сенатпен бірге бөлінетін. Сонымен қатар Сенаттың заң жобаларын жан-жақты талқылауына уақыт жағынан белгілі бір шектеулер болды. Ал Мәжіліс бұл тұрғыда кеңірек мүмкіндіктерге ие еді. Мәселен, Мәжіліс Төрағасының Парламент палаталарының бірлескен отырысын шақыру құқығы болды. Сондықтан Мәжіліс заң шығару қызметінің негізгі алаңы әрі басты сүзгісі қызметін атқарды. Жаңа Конституцияда осының бәрін ескере отырып, заңдарды қабылдау мәселесін толықтай бір палаталы Парламент – Құрылтай жүзеге асырады және қабылданған заңдар үшін толық жауапкершілікті өзі көтереді деген шешім қабылданды.
Халық кеңесіне заң шығару бастамасы құқығының берілуі азаматтардың мемлекеттік шешімдер қабылдау процесіне қатысуын қалай өзгертеді?
Халық кеңесіне қатысты айтатын болсақ, бұл органды құру және оған заң шығару бастамасы құқығын беру өте орынды шешім. Себебі халықтың заң шығару бастамасын көтеруге тікелей мүмкіндігі болуы тиіс және бұл құқық тек Парламент депутаттары арқылы ғана жүзеге аспауы керек. Бұған дейін мұндай құқық негізінен Парламент депутаттары мен Үкіметке ғана берілген болатын. Ал енді Халық кеңесіне де заң шығару бастамасы құқығы берілсе, бұл азаматтардың заң шығару процесіне тікелей қатысуына мүмкіндік береді. Мұндай бастамалар кейін Құрылтайдың қарауына ұсынылған күннің өзінде, халықтың заң шығару ісіне қатысу деңгейі едәуір артып, азаматтардың мемлекеттік басқаруға араласуы күшейе түседі.
Конституцияда ұлттық құндылықтар мен экологиялық мәдениеттің бекітілуі заң шығару жүйесіне және қоғамның дамуына қалай ықпал етеді?
Қоғамдық құндылықтарға қатысты айтатын болсақ, бұл тек қоғамдық қана емес, сонымен қатар халықтың, мемлекеттің негізгі құндылықтары. Осы тұрғыдан алғанда, қазақстандық ұлттың дамуының іргелі қағидаттары, ұлттық құндылықтар мен экологиялық мәдениет ерекше маңызға ие. Бұл құндылықтардың барлығы заң шығару процесінің ажырамас бөлігіне айналады. Егер олар Конституцияда бекітілсе, онда заңдар мен заңға тәуелді нормативтік құқықтық актілер де осы қағидаттарға қайшы келмеуге тиіс. Сондай-ақ мұндай нормалардың Конституцияда көрініс табуы халықаралық тәжірибеге де сәйкес келеді. Әлемнің көптеген мемлекеттерінің конституцияларында осыған ұқсас құндылықтар мен қағидаттар бекітілген. Менің ойымша, бұл болашақта заң шығару қызметінің нақты бағдарларын айқындап, заң шығарушы органдар үшін шекарасы айқын конституциялық ұстанымдарды қалыптастырады. Соның нәтижесінде белгілі бір топтардың немесе әлеуметтік желілердегі ықпалдың әсерімен қоғамның басым көпшілігі қолдамайтын бастамаларды заңнамалық деңгейде ілгерілетуге жол берілмейді. Өйткені бұл қағидаттар Конституцияда бекітілгеннен кейін Парламент олардан аттап өте алмайды және осы конституциялық шектер аясында ғана заң шығару қызметін жүзеге асырады.
Жаңа Конституция күшіне енгеннен кейін заңнаманы жаңа нормаларға сәйкестендіру қалай жүреді? Алдағы кезеңде қандай өзгерістер күтіледі?
Жаңа Конституцияның 1 шілдеден бастап күшіне енуіне байланысты көптеген заңнамалық актілер, соның ішінде конституциялық заңдар қабылданып үлгерді. Дегенмен қолданыстағы заңнаманы, оның ішінде кодекстерді жаңа Конституцияның нормаларына сәйкестендіру үшін алдағы уақытта тағы да көптеген өзгерістер мен толықтырулар енгізу қажет болады. Атап айтқанда, Конституцияға алғаш рет енгізілген жаңа нормалар заңнамалық деңгейде іске асырылып, бұрынғы Конституцияда болған, бірақ жаңа конституциялық тәртіп аясында күшейтілген мазмұнда көрініс тапқан ережелер де толық жүзеге асырылады. Осыған байланысты соттар Конституция нормаларын түсіндіру және қолдану барысында жаңа Конституцияның ережелеріне бұрынғыдан да белсендірек сүйенетін болады. Әсіресе жаңа Конституцияда бекітілген оның тікелей қолданылу қағидатының маңызы арта түседі деп есептеймін. Себебі жаңа Конституция азаматтардың құқықтары мен міндеттерін анағұрлым нақты айқындап, бұрын жалпылама немесе абстрактілі түрде реттелген көптеген мәселелерге нақты жауап береді. Бұрын құқық қолданушы органдар Конституциядағы жекелеген құқықтық нормаларды түсіндіру арқылы қолдануға мәжбүр болса, енді бұл құқықтар неғұрлым нақты әрі айқын бекітіледі. Бұл өз кезегінде құқықтық айқындықты күшейтіп, заңдарды біркелкі қолдануға мүмкіндік береді. Сонымен қатар алдағы уақытта соттардың Конституцияны қолдануда ғана емес, оның ережелерін азаматтардың құқықтары мен заңды мүдделерін қорғау мақсатында тиімді іске асыруда да белсендірек ұстаным танытады деп күтіледі.
Мирас Дәуленовтің пікірінше, жаңа Конституция мемлекеттік басқару жүйесін жаңғыртып қана қоймай, азаматтардың құқықтарын қорғаудың жаңа деңгейін қалыптастырады. Оның айтуынша, ендігі негізгі міндет – Негізгі заңда бекітілген қағидаттарды заңнамалық деңгейде толық іске асырып, оларды құқық қолдану тәжірибесінде тиімді жүзеге асыру. Бұл өз кезегінде құқықтық мемлекет қағидаттарын нығайтып, азаматтардың мемлекеттік басқаруға қатысуын жаңа сапалы деңгейге көтеруге мүмкіндік береді.
