Tarih talai diktatordy biledi. Talaiyn ótkergen. Talaiyna kýá.
Diktatorlardyń derti uqsas. Olardyń sindromy ortaq. Toimaidy. Toisa da, toiǵanyn bilmeidi. Ataqqa. Marapatqa. Maqtaýǵa.
Olar perishte, olar paiǵambar. Bul deńgeiden túspeýi kerek halyqtyń aldynda. Tústi eken tútip jeidi óz halqy.
Eldi «erteń men ketsem, memleket te kúireidi, sender sorlap qalasyńdar. Eldegi baq pen baqýat meniń arqamda ǵana saqtalyp otyr» deidi olar. Sabyry sarqylmaityn jurty senedi oǵan.
«Iá, solai. Siz memleketsiz. Memleket degen siz. Siz bolmasańyz, memleket te bolmaidy. Siz, tek qana siz...» deidi.
Tarih mundai diktatordyń talaiyn biledi. Sonyń birine toqtalaiyq.
Saparmurat Niiazov. 1992 jylǵy jalǵyz ózi túsken sailaýda Niiazov táýelsiz Túrkimenstannyń prezidenti atanady. Osydan bastalady bári. Taqqa otyra sala jeke basqa tabynýdyń josparyn túzedi ol. Aldymen ideologiiaǵa aýyz salady. «Túrkimender meniń tóńiregime toptasýy tiis» deidi ol.
Túrkimenbashy degen titýldy iemdenedi. Ulttyń atasy, ákesi atanady osylaisha. Azdyq etedi.
«Halyq – Ult – Túrkimenbashy» degen plakattar paida bolady tus-tusta. Niiazov buǵan «qasietti úshtik» dep at qoiǵan. Azdyq etedi taǵy da.
Aittyq qoi, diktatorlardyń derti uqsas dep. Perishte, paiǵambar ataný úshin Niiazovqa ulttyń atasy atanǵan jetkiliksiz-tuǵyn.
Toiymsyzdyq
Osyny túsingen ol kózine kóringenniń bárin óz atymen ataýǵa kóshedi. Kóshelerden bastaidy aldymen. Uzyndyǵy myń qadamnan asatyn kóshelerdiń kópshiligi Túrkmenbashynyń atyn ielenedi. Ashhabadtaǵy halyqaralyq áýejaiǵa da óz atyn atyn bergen.
Kaspii teńiziniń jaǵasyndaǵy Krasnovodsk qalasynyń aty resmi túrde Túrkimenbashy dep aýystyrylady. Azdyq etedi.
Óz atyn araq-sharaptyń arasynan kórgisi keledi Niiazov. Eldegi eń qymbatty degen shólmekterdiń syrtynda diktatordyń portreti paida bolady.
«Baiqaisyńdar ma, menen bir hosh iis shyǵady» deidi Niiazov. Tóńiregi túsine qoiady. Keler kúni «Túrkmenbashy» átiri saýdaǵa shyǵady. Prezident siiaqty ańqyǵysy keletin talasa-tarmasa kezekke turady. Bul da azdyq etedi.
1998 jyly Túrkimenstan territoriiasyna meteorit qulamai ma. Oǵan da óz atyn qoiyp jiberedi. "Túrkimenbashy meteority" keler kúni eldegi resmi BAQ-tyń basty betinde júredi. Senseńiz, bul da azdyq etedi.
Eldegi eń eńseli degen taý óz atymen ataidy Niiazov. Toimaidy báribir.
«Naýryz, sáýir degen unamaidy maǵan» deidi diktator. Tóńiregi túsine qoiady. Ailardyń ataýyn ózgertedi. Budan bylai túrkimender jyldyń alǵashqy aiyn Túrkimenbashy dep ataýǵa tiis bolady. Sáýir Niiazovtyń marqum anasynyń atymen Ǵurbansoltan dep atalady. Qyrkúiekti Rýhnama dep ózgertedi (Túrkimenbashynyń kitabynyń aty).
Senseńiz, bul da azdyq etedi.
«Apta ataýlary unamaidy maǵan» deidi ol. Tóńiregi túsine qoiady.
Osylaisha, dúisenbi – «báshgúnge» (basty kún)
Seisenbi – «iashgúnge» (jas kún)
Sársenbi – «hoshgúnge» (jaqsy kún)
Beisenbi – «sogapgúnge» (saýap kún)
Juma (jumaǵa tiispeidi)
Senbi – «rýhgúnge» (rýhani kún)
Jeksenbi – «dynchgúnge» (demalys kún) ainalady.
«As atasy nan» ǵoi. Túrkimender «chorek» deidi. Osy chorekke tiisedi Túrkimenbashy. «Nan demei-aq, «gurbansoltanedje» dep atamaimyz ba?», – deidi ol. Anasynyń tolyq aty-jóni bolatyn bul...
Senesiz be, bul da azdyq etedi oǵan.
Asqyný
Derti asqyna túsedi onyń. Ashhabadta 75 metrlik munara boi kóteredi bir kúni. Munyń tóbesine altyn jalatylǵan, uzyndyǵy 10 metr eskertkishin ortanady Niiazov.
Toimaidy buǵan da. Kózi toimaidy. Toisa da, toiǵanyn bilmeitin kezge kelgen tusy-tuǵyn.
Ilgeride aitqan «Rýhnama» túrkmenderdiń Quranyna ainalady. Eldegi barlyq meshitterde «Rýhnamany» Quranmen qatar qoiý kerek degen zań shyǵady.
Túrkimender, anyǵy Niiazovtyń tóńiregi jeke basqa tabynýdyń shyrqaý shegine jetedi. Túnde tósegine jatsa da, tańerteń jumysyna tursa da tabynatyn Túrkmenbashyny paiǵambar dep jariialamaq bolady olar. Jariialap jiberer edi, islam áleminiń qarǵysyna qalýdan qoryp áreń toqtaidy...
Biletinderdiń aitýynsha, jeke basqa tabynýdyń munshalyqty kórinisi Soltústik Koreianyń ózinde joq. Buryn-sońdy tarihta bolmaǵan, demek.
Al diktatorlar taǵynda óledi. Joq, olar úshin bul tragediia emes, baqyt. Túrkmenbashy da solai, taǵynda óldi. 2006 jyldyń 21 qyrkúieginde tirisinde ataqqa toimaǵan diktatordy tabytqa salyp, jer qoinyna tapsyrdy.
(jalǵasy bar)
Daiyndaǵan, Dýman BYQAI
