قۇلاعان مەتەوريتتٸ ٶز اتىمەن اتاعان ديكتاتور

تاريح تالاي ديكتاتوردى بٸلەدٸ. تالايىن ٶتكەرگەن. تالايىنا كۋە.

ديكتاتورلاردىڭ دەرتٸ ۇقساس. ولاردىڭ سيندرومى ورتاق. تويمايدى. تويسا دا, تويعانىن بٸلمەيدٸ. اتاققا. ماراپاتقا. ماقتاۋعا.

ولار پەرٸشتە, ولار پايعامبار. بۇل دەڭگەيدەن تٷسپەۋٸ كەرەك حالىقتىڭ الدىندا. تٷستٸ ەكەن تٷتٸپ جەيدٸ ٶز حالقى.

ەلدٸ «ەرتەڭ مەن كەتسەم, مەملەكەت تە كٷيرەيدٸ, سەندەر سورلاپ قالاسىڭدار. ەلدەگٸ باق پەن باقۋات مەنٸڭ ارقامدا عانا ساقتالىپ وتىر» دەيدٸ ولار. سابىرى سارقىلمايتىن جۇرتى سەنەدٸ وعان.

«يە, سولاي. سٸز مەملەكەتسٸز. مەملەكەت دەگەن سٸز. سٸز بولماساڭىز, مەملەكەت تە بولمايدى. سٸز, تەك قانا سٸز...» دەيدٸ.

تاريح مۇنداي ديكتاتوردىڭ تالايىن بٸلەدٸ. سونىڭ بٸرٸنە توقتالايىق.

ساپارمۇرات نييازوۆ. 1992 جىلعى جالعىز ٶزٸ تٷسكەن سايلاۋدا نييازوۆ تەۋەلسٸز تٷركٸمەنستاننىڭ پرەزيدەنتٸ اتانادى. وسىدان باستالادى بەرٸ. تاققا وتىرا سالا جەكە باسقا تابىنۋدىڭ جوسپارىن تٷزەدٸ ول. الدىمەن يدەولوگيياعا اۋىز سالادى. «تٷركٸمەندەر مەنٸڭ تٶڭٸرەگٸمە توپتاسۋى تيٸس» دەيدٸ ول.

تٷركٸمەنباشى دەگەن تيتۋلدى يەمدەنەدٸ. ۇلتتىڭ اتاسى, ەكەسٸ اتانادى وسىلايشا. ازدىق ەتەدٸ.

«حالىق – ۇلت – تٷركٸمەنباشى» دەگەن پلاكاتتار پايدا بولادى تۇس-تۇستا. نييازوۆ بۇعان «قاسيەتتٸ ٷشتٸك» دەپ ات قويعان. ازدىق ەتەدٸ تاعى دا.

ايتتىق قوي, ديكتاتورلاردىڭ دەرتٸ ۇقساس دەپ. پەرٸشتە, پايعامبار اتانۋ ٷشٸن نييازوۆقا ۇلتتىڭ اتاسى اتانعان جەتكٸلٸكسٸز-تۇعىن.

تويىمسىزدىق

وسىنى تٷسٸنگەن ول كٶزٸنە كٶرٸنگەننٸڭ بەرٸن ٶز اتىمەن اتاۋعا كٶشەدٸ. كٶشەلەردەن باستايدى الدىمەن. ۇزىندىعى مىڭ قادامنان اساتىن كٶشەلەردٸڭ كٶپشٸلٸگٸ تٷركمەنباشىنىڭ اتىن يەلەنەدٸ. اشحابادتاعى حالىقارالىق ەۋەجايعا دا ٶز اتىن اتىن بەرگەن.

كاسپيي تەڭٸزٸنٸڭ جاعاسىنداعى كراسنوۆودسك قالاسىنىڭ اتى رەسمي تٷردە تٷركٸمەنباشى دەپ اۋىستىرىلادى. ازدىق ەتەدٸ.

ٶز اتىن اراق-شاراپتىڭ اراسىنان كٶرگٸسٸ كەلەدٸ نييازوۆ. ەلدەگٸ ەڭ قىمباتتى دەگەن شٶلمەكتەردٸڭ سىرتىندا ديكتاتوردىڭ پورترەتٸ پايدا بولادى.

«بايقايسىڭدار ما, مەنەن بٸر حوش يٸس شىعادى» دەيدٸ نييازوۆ. تٶڭٸرەگٸ تٷسٸنە قويادى. كەلەر كٷنٸ «تٷركمەنباشى» ەتٸرٸ ساۋداعا شىعادى. پرەزيدەنت سيياقتى اڭقىعىسى كەلەتٸن تالاسا-تارماسا كەزەككە تۇرادى. بۇل دا ازدىق ەتەدٸ.

1998 جىلى تٷركٸمەنستان تەرريتوريياسىنا مەتەوريت قۇلاماي ما. وعان دا ٶز اتىن قويىپ جٸبەرەدٸ. "تٷركٸمەنباشى مەتەوريتى" كەلەر كٷنٸ ەلدەگٸ رەسمي باق-تىڭ باستى بەتٸندە جٷرەدٸ. سەنسەڭٸز, بۇل دا ازدىق ەتەدٸ.

ەلدەگٸ ەڭ ەڭسەلٸ دەگەن تاۋ ٶز اتىمەن اتايدى نييازوۆ. تويمايدى بەرٸبٸر.

«ناۋرىز, سەۋٸر دەگەن ۇنامايدى ماعان» دەيدٸ ديكتاتور. تٶڭٸرەگٸ تٷسٸنە قويادى. ايلاردىڭ اتاۋىن ٶزگەرتەدٸ. بۇدان بىلاي تٷركٸمەندەر جىلدىڭ العاشقى ايىن تٷركٸمەنباشى دەپ اتاۋعا تيٸس بولادى. سەۋٸر نييازوۆتىڭ مارقۇم اناسىنىڭ اتىمەن عۇربانسولتان دەپ اتالادى. قىركٷيەكتٸ رۋحناما دەپ ٶزگەرتەدٸ (تٷركٸمەنباشىنىڭ كٸتابىنىڭ اتى).

سەنسەڭٸز, بۇل دا ازدىق ەتەدٸ.

«اپتا اتاۋلارى ۇنامايدى ماعان» دەيدٸ ول. تٶڭٸرەگٸ تٷسٸنە قويادى.

وسىلايشا, دٷيسەنبٸ – «بەشگٷنگە» (باستى كٷن)

سەيسەنبٸ – «ياشگٷنگە» (جاس كٷن)

سەرسەنبٸ – «حوشگٷنگە» (جاقسى كٷن)

بەيسەنبٸ – «سوگاپگٷنگە» (ساۋاپ كٷن)

جۇما (جۇماعا تيٸسپەيدٸ)

سەنبٸ – «رۋحگٷنگە» (رۋحاني كٷن)

جەكسەنبٸ – «دىنچگٷنگە» (دەمالىس كٷن) اينالادى.

«اس اتاسى نان» عوي. تٷركٸمەندەر «چورەك» دەيدٸ. وسى چورەككە تيٸسەدٸ تٷركٸمەنباشى. «نان دەمەي-اق, «گۇربانسولتانەدجە» دەپ اتامايمىز با?», – دەيدٸ ول. اناسىنىڭ تولىق اتى-جٶنٸ بولاتىن بۇل...

سەنەسٸز بە, بۇل دا ازدىق ەتەدٸ وعان.

اسقىنۋ 

دەرتٸ اسقىنا تٷسەدٸ ونىڭ. اشحابادتا 75 مەترلٸك مۇنارا بوي كٶتەرەدٸ بٸر كٷنٸ. مۇنىڭ تٶبەسٸنە التىن جالاتىلعان, ۇزىندىعى 10 مەتر ەسكەرتكٸشٸن ورتانادى نييازوۆ.

تويمايدى بۇعان دا. كٶزٸ تويمايدى. تويسا دا, تويعانىن بٸلمەيتٸن كەزگە كەلگەن تۇسى-تۇعىن.

ٸلگەرٸدە ايتقان «رۋحناما» تٷركمەندەردٸڭ قۇرانىنا اينالادى. ەلدەگٸ بارلىق مەشٸتتەردە «رۋحنامانى» قۇرانمەن قاتار قويۋ كەرەك دەگەن زاڭ شىعادى.

تٷركٸمەندەر, انىعى نييازوۆتىڭ تٶڭٸرەگٸ جەكە باسقا تابىنۋدىڭ شىرقاۋ شەگٸنە جەتەدٸ. تٷندە تٶسەگٸنە جاتسا دا, تاڭەرتەڭ جۇمىسىنا تۇرسا دا تابىناتىن تٷركمەنباشىنى پايعامبار دەپ جارييالاماق بولادى ولار. جارييالاپ جٸبەرەر ەدٸ, يسلام ەلەمٸنٸڭ قارعىسىنا قالۋدان قورىپ ەرەڭ توقتايدى...

بٸلەتٸندەردٸڭ ايتۋىنشا, جەكە باسقا تابىنۋدىڭ مۇنشالىقتى كٶرٸنٸسٸ سولتٷستٸك كورەيانىڭ ٶزٸندە جوق. بۇرىن-سوڭدى تاريحتا بولماعان, دەمەك.

ال ديكتاتورلار تاعىندا ٶلەدٸ. جوق, ولار ٷشٸن بۇل تراگەدييا ەمەس, باقىت. تٷركمەنباشى دا سولاي, تاعىندا ٶلدٸ. 2006 جىلدىڭ 21 قىركٷيەگٸندە تٸرٸسٸندە اتاققا تويماعان ديكتاتوردى تابىتقا سالىپ, جەر قوينىنا تاپسىردى.

(جالعاسى بار)

دايىنداعان, دۋمان بىقاي