Qazirgi tańda ulttyń zamanaýilyǵy tek ekonomikalyq kórsetkishtermen nemese tehnologiialyq damýdyń deńgeiimen ǵana emes, sonymen qatar áleýmettik qatynastardyń sapasymen, ústemdik etetin qundylyq baǵdarlarymen jáne tulǵaaralyq ózara árekettestik túrlerimen aiqyndalyp keledi. Osy turǵyda dostyq uǵymy áleýmettik qurylymdy jáne mádeni jańǵyrýdy taldaýda barǵan saiyn mańyzdy mánge ie.
Áleýmettanýda dostyq — bul turaqty ári ózara áleýmettik bailanystardyń bir túri retinde qarastyrylady, qazirgi zamanda ol otbasylyq jáne korporativtik qatynastardyń sheńberinen shyǵyp otyr. Shynymen de, búginde senim men dostyq qarym-qatynastar demokratiialyq qoǵamdardyń turaqty damýy jolynda sheshýshi ról atqarady (Putnam, 2000[i]). Senim deńgeii men áleýmettik belsendiligi joǵary elderde azamattyq belsendilik artyp, institýttar myqtyraq qalyptasady jáne demokratiia turaqty bolady. Osy turǵyda dostyq jekelegen qundylyq qana emes, áleýmettik qurylymnyń mańyzdy elementi retinde kórinedi.
Ronald Inglehart qundylyqtardyń aýysý teoriiasynda indýstriialyqtan postindýstrialdy qoǵamǵa aýysqan saiyn ózin-ózi kórsetý, jeke avtonomiia jáne teńdik qundylyqtarynyń mańyzdylyǵy qalai artatynyn kórsetedi (Inglehart & Welzel, 2005[ii]). Bul qundylyqtar ózara qarym-qatynas seriktesterin, sonyń ishinde dostardy, erkin tańdaý tájiribesine negizdelgen praktikalarmen tyǵyz bailanysty. Basqasha aitqanda, ózara senim men erkin tańdaý negizinde qalyptasqan dostyq bailanystardyń keń taralýy qoǵamnyń zamanaýilyǵynyń jáne pliýralizm men áleýmettik ashyqtyq jaǵdaiynda ómir súrýge daiyndyǵynyń kórsetkishi retinde qarastyrylady.
Dostyqtyń jahandyq dinamikasy kóptegen qoǵamdardyń institýtsionaldyq integratsiiadan daralanǵan jelilik qurylymdarǵa ótý ústinde ekenin kórsetedi. Osyǵan bailanysty dostyq burynǵydai ujymdyq sipatta emes, barǵan saiyn jekeshelendirilgen qarym-qatynasqa ainalýda. Jalpy alǵanda, qazirgi zertteýler búkil álem boiynsha eresek adamdar arasynda jaqyn dostar sanynyń azaiyp kele jatqanyn jáne áleýmettik jelilerdiń bar bolýyna qaramastan, emotsionaldyq jalǵyzdyqtyń artyp otyrǵanyn kórsetedi. Eger dástúrli qoǵamdarda dostyq — ómir súrý úshin qajetti ári turaqty qatynas túri bolsa (hard, qoǵamnyń «qatqyl» qurylymy), qazirgi zamanda ol ikemdi, beiimdelgish sipatqa (soft, «jumsaq» qurylymǵa) ie bolyp otyr. Bul jerde dostyq qajettilikke emes, tańdaý erkine negizdeledi: «Qazirgi adam erkindigin shektemeitin, biraq ózin qajet sezinýge múmkindik beretin bailanystardy izdeidi. Dostyq — dál sondai «ikemdi jaqyndyqqa» ainalýda» (Baýman, 2005[iii]).
Qazaqstanda dostyq bailanystar qanshalyqty keń taralǵan? Qazaqstandyqtar qanshalyqty zamanaýi? Bul suraqtarǵa jaýap berýge 2025 jylǵy sáýir aiynda Qazaqstan Respýblikasy Prezidenti janyndaǵy QSZI tapsyrysy boiynsha júrgizilgen qoǵamdyq pikirge arnalǵan saýalnama derekteri kómektesedi[iv]. Dostyq máselesi úsh indikator arqyly ólshendi: bailanystardyń tyǵyzdyǵy, qarym-qatynas jiiligi jáne dostar tarapynan kórsetiletin kómek. Bul ólshemder Robert Patnemniń eki túrli áleýmettik bailanys jaily ideialaryna — bonding (bailanystyrýshy) jáne bridging (kópir ornatýshy) kapitalyna negizdelgen. Birinshi túri (bonding) — «óz» tobyndaǵy adamdar arasynda qalyptasatyn bailanys bolsa, ekinshi túri (bridging) — ártúrli áleýmettik toptar arasyndaǵy qatynasty bildiredi. Munda bailanystyrýshy dostyq bailanystaryn ólsheý nátijeleri usynylyp otyr.
Dostyq bailanystardyń tyǵyzdyǵy «Siz tyǵyz qarym-qatynas jasaityn jáne ózińiz úshin mańyzdy máseleler týraly ashyq sóilese alatyn qansha dosyńyz bar?» degen suraq arqyly ólshendi. Saýalnama nátijeleri boiynsha:
Qazaqstandyqtardyń basym bóligi 2-9 jaqyn dosqa ie. Jalpy alǵanda, respondentterdiń 68,5%-y (2, 3-4 jáne 5-9 dosy barlar) ekiden toǵyzǵa deiin tyǵyz dostyq qarym-qatynas ornatqan. Bul — dostyq bailanystardyń jetkilikti keń ári belsendi ekenin kórsetedi. Patnemniń jiktemesine sáikes, bul — bonding capital, iaǵni senimge, emotsiialyq qatystylyq pen ózara kómekke negizdelgen turaqty kóldeneń bailanystardy qalyptastyrýǵa Qazaqstanda qolaily jaǵdai saqtalyp otyrǵanyn bildiredi. Mundai bailanystar erekshe mańyzdy, óitkeni olar qoldaý kórsetip, mikroqoǵamdar deńgeiinde birlik pen turaqtylyqty qamtamasyz etýge septigin tigizedi.
Eń keń taralǵan sanat — 3-4 jaqyn dosy bar respondentter (31,6%). Bul adamdardyń kópshiligi senimge negizdelgen shekteýli, biraq turaqty qarym-qatynas sheńberin tańdaýǵa beiim ekenin kórsetedi. Mundai úlgi — kúshti bonding capital-ǵa tán. Bul — dostardyń ońtaily sany, óitkeni dál osy kólemde tereń ári turaqty qatynasty saqtaýǵa bolady. Bul tujyrymdy Donbardyń zertteýleri de rastaidy. Eldiń barlyq óńirlerinde 3-4 dospen shektelgen dostyq jelige tartylý — keń taralǵan qubylys.
Keń dostyq jelilerdiń bolýy: 5-9 jáne 10+ dosy barlar (barlyǵy 35,2%). Qazaqstandyqtardyń úshten biriniń dostyq bailanystary «jaqyn sheńberden» asyp túsedi. Bul adamnyń joǵary áleýmettik belsendiligin de, jaqyn jáne ortasha dostyq arasyndaǵy shekaralardyń kómeskiligin de kórsetýi múmkin. 5 jáne odan da kóp jaqyn dosy bar respondentterdiń úlesiniń joǵary bolýy (35,2%) dástúrli, óńirlik nemese dini qaýymdastyqtarda keń taralǵan tyǵyz jelilik qurylymdardyń bar ekenin bildirýi yqtimal. Mundai qaýymdastyqtarda ózara kómek pen bir-biriniń ómirine qatysýǵa degen kútýler joǵary deńgeide saqtalǵan. 10 jáne odan da kóp dosy bar dostyq jelileri kóbine Túrkistan, Qyzylorda jáne Atyraý oblystarynyń turǵyndaryna tán. 5-9 dostyq bailanysy astanalyqtarda, sondai-aq Qyzylorda jáne Aqtóbe oblystarynyń turǵyndarynda jii kezdesedi.
Jalǵyzdyq nemese dostyq bailanystardyń tómen deńgeii: 0-1 dos (15%). Respondentterdiń 5,7%-ynda múlde jaqyn dos joq, al 9,3%-ynda tek bir ǵana dos bar. Bul — alańdatarlyq, biraq dabyl qaǵarlyq deńgei emes. Máselen, AQSh nemese Japoniia sekildi elderde jalǵyzdyq jaǵdaiy áldeqaida jii kezdesedi. Degenmen, 0-1 ǵana jaqyn dosy bar 15% respondenttiń bolýy áleýmettik oqshaýlaný, álsiz áleýmettik birigý nemese áleýmettik bailanystardyń úzilýi siiaqty úrdisterdiń bar ekenin kórsetedi. Bul ásirese osal toptar — egde jastaǵylar, migranttar men jumyssyzdar arasynda ózekti.Jetisý, Almaty jáne Jambyl oblystarynyń turǵyndary kóbine bir ǵana dosy bar ekenin kórsetken. Al múlde dosy joq respondentter kóbine Jetisý, Shyǵys Qazaqstan jáne Qaraǵandy oblystarynda kezdesedi.
Dostyq qarym-qatynastyń jiiligi «Aiyna keminde bir ret kezdesetin qansha dosyńyz bar?» degen suraq arqyly ólshendi:
Qazaqstandaǵy respondentterdiń basym bóligi turaqty jaqyn dostar sheńberine ie jáne olarmen únemi bailanysta bolady. Mysaly, suralǵandardyń shamamen úshten biri (28,9%) aiyna keminde bir ret 3-4 dosymen kezdesedi (Shymkent, Aqmola jáne Pavlodar oblystarynyń turǵyndary). Al 20,1% respondent aiyna keminde bir ret 5-9 dosymen kezdesedi (Shymkent, Qyzylorda, Pavlodar, Aqtóbe, Abai jáne Batys Qazaqstan oblystarynyń turǵyndary).
Qazaqstandyqtardyń besinshi bóligi (21,1% respondent) aiyna keminde bir ret kezdesetin 10 jáne odan da kóp dosqa ie, bul olardyń áleýmettik belsendiliginiń joǵary deńgeiin kórsetedi (mundai kórsetkish eń kóbi Túrkistan, Mańǵystaý, Qyzylorda jáne Batys Qazaqstan oblystarynyń turǵyndary arasynda baiqalady).
Tek bir ǵana dosy bar adamdar — 8,4% (Almaty, Soltústik Qazaqstan, Aqmola jáne Qaraǵandy oblystarynyń turǵyndary), al eki dosy barlar — 16,2% (Almaty, Astana, Qostanai jáne Qaraǵandy oblystarynyń turǵyndary). Dostyq bailanystary múlde joq respondentter — 5,3% (Jetisý, Jambyl, Shyǵys Qazaqstan jáne Qaraǵandy oblystarynyń turǵyndary).
Sońynda, áleýmettik kapital deńgeiiniń mańyzdy kórsetkishi retinde adam kómek surai alatyn, iaǵni myqty ári senimdi beiresmi dostarynyń bolýy qarastyrylady:
Qazaqstandyqtardyń úshten biri ózara qoldaýǵa negizdelgen turaqty jelilerge jáne keń aýqymdy beiresmi bailanystarǵa ie. Mysaly, suralǵandardyń 15%-y 5-9 dosynyń qoldaýyna senim artady (Shymkent, Mańǵystaý jáne Atyraý oblystarynyń turǵyndary), al 14%-y 10 jáne odan kóp dosynan qoldaý alady. Bul kórsetkish jeke adamnyń ál-aýqaty úshin de, qoǵamnyń jalpy turaqtylyǵy úshin de mańyzdy bolyp tabylady (eń kóp Qyzylorda, Batys Qazaqstan jáne Jambyl oblystarynyń turǵyndary).
Qazaqstandyqtardyń taǵy bir úshinshi bóliginde kómek kórsetýge daiyn 3-4 dosy bar (31%) (kóbinese bul Shymkent, Astana jáne Almaty qalalarynyń turǵyndary).
Qazaqstandyqtardyń besinshi bóligi (20% respondent) kómek suraýǵa tek eki adamǵa júginedi (osyndai respondentter kóbinese Qaraǵandy, Qostanai, Shyǵys Qazaqstan oblystary men Astana qalasynda), 11%-y — tek bir dosyna ǵana (kóbinese Qaraǵandy, Soltústik Qazaqstan, Aqmola, Jambyl, Abai jáne Jetisý oblystarynyń turǵyndary), al 8,7%-y mundai bailanystarǵa múlde ie emes (jalǵyzdyqty eń kóp sezinetinder — Jetisý, Ulytaý, Qaraǵandy jáne Aqtóbe oblystarynyń turǵyndary).
Qaralǵan ólshemniń áleýmettik-demografiialyq erekshelikteri:
Dostyq bailanystardyń sany men sipatyna qatysty jynystyq aiyrmashylyqtar bar, biraq olar az deńgeide baiqalady, bul eldiń áleýmettik modernizatsiiasynyń joǵary dárejesin, qoǵamnyń zamanaýilyǵyn kórsetedi. Mysaly, arab elderinde, onyń ishinde ekonomikalyq turǵydan bai Parsy shyǵanaǵy elderinde, bilimdi áielderdiń ózara dostyq qatynastary kóbinese keńeitilgen otbasy sheńberimen shekteledi. Al Qazaqstanda áielder er adamdarmen teń deńgeide eldiń qoǵamdyq ómirine belsendi aralasady.
Qaralǵan ólshemde bilim deńgeiine bailanysty aiyrmashylyqtar baiqalmaidy, dostyq — bul negizgi áleýmettik qajettilik bolyp tabylady. Bul áleýmettik teńdiktiń kórinisi retinde de, ár túrli bilim deńgeiindegi adamdardyń dostyqqa umtylatynynyń belgisi retinde de túsindirilýi múmkin.
Otbasy jaǵdaiy boiynsha, úilengen adamdardyń dostyq jelileri keńirek bolyp, bul olardyń boidaq, turmysqa shyqpaǵan nemese ajyrasqan dostaryna qaraǵanda kóbirek kómek kórsetý múmkindikterine ie ekendigin kórsetedi. Uqsas jaǵdai jumyspen qamtylý boiynsha da baiqalady — jumys isteitinderdiń dostyq jelileri jumyssyzdarǵa qaraǵanda sál keńirek.
Sonymen, Qazaqstandaǵy dostyq bailanystardy zertteý kóptegen qazaqstandyqtar úshin dostardyń bolýy ómirdiń mańyzdy jáne qoldaýshy bóligi bolyp qala beretinin kórsetedi. Dostyq bailanystar emotsionaldy ǵana emes, sonymen birge áleýmettik fýnktsiiany da oryndaidy: olar qiyndyqtardy jeńýge, senim qalyptastyrýǵa jáne qoǵamnyń áleýmettik qurylymyn nyǵaitýǵa kómektesedi. Alaida respondentterdiń tórtten birinde bir ǵana dos bar nemese olar dostyq jelilerge kirmeidi. Bul pozitsiiasy erekshe nazar aýdarýdy qajet etetin maǵynaly top. Bul — erekshe nazar aýdarýdy qajet etetin mańyzdy top. Biz kórip otyrǵanymyzdai, sebepter ártúrli bolýy múmkin: jas ereksheligi, kóshi-qon, kedeilik, turatyn aimaq, eldi meken tipi jáne etnikalyq quram.
Dostyq bailanystardy qoldaý — bul áleýmettik turaqtylyqqa, qoǵamdyq densaýlyqqa jáne qoǵamǵa aralasý sezimine investitsiia. Ásirese osyndai bailanystardy osal toptar arasynda nyǵaitýǵa baǵyttalǵan saiasat uzaq merzimdi damýdyń mańyzdy baǵytyna ainalady. Óitkeni dostyq — áleýmettik kapitaldyń bir formasy retinde qoǵamdy biriktiretin «jelim» ispetti, al onyń tapshylyǵy atomizatsiiaǵa jáne yntymaqtastyqtyń tómendeýine ákeledi.
