قازٸرگٸ تاڭدا ۇلتتىڭ زاماناۋيلىعى تەك ەكونوميكالىق كٶرسەتكٸشتەرمەن نەمەسە تەحنولوگييالىق دامۋدىڭ دەڭگەيٸمەن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار ەلەۋمەتتٸك قاتىناستاردىڭ ساپاسىمەن, ٷستەمدٸك ەتەتٸن قۇندىلىق باعدارلارىمەن جەنە تۇلعاارالىق ٶزارا ەرەكەتتەستٸك تٷرلەرٸمەن ايقىندالىپ كەلەدٸ. وسى تۇرعىدا دوستىق ۇعىمى ەلەۋمەتتٸك قۇرىلىمدى جەنە مەدەني جاڭعىرۋدى تالداۋدا بارعان سايىن ماڭىزدى مەنگە يە.
ەلەۋمەتتانۋدا دوستىق — بۇل تۇراقتى ەرٸ ٶزارا ەلەۋمەتتٸك بايلانىستاردىڭ بٸر تٷرٸ رەتٸندە قاراستىرىلادى, قازٸرگٸ زاماندا ول وتباسىلىق جەنە كورپوراتيۆتٸك قاتىناستاردىڭ شەڭبەرٸنەن شىعىپ وتىر. شىنىمەن دە, بٷگٸندە سەنٸم مەن دوستىق قارىم-قاتىناستار دەموكراتييالىق قوعامداردىڭ تۇراقتى دامۋى جولىندا شەشۋشٸ رٶل اتقارادى (Putnam, 2000[i]). سەنٸم دەڭگەيٸ مەن ەلەۋمەتتٸك بەلسەندٸلٸگٸ جوعارى ەلدەردە ازاماتتىق بەلسەندٸلٸك ارتىپ, ينستيتۋتتار مىقتىراق قالىپتاسادى جەنە دەموكراتييا تۇراقتى بولادى. وسى تۇرعىدا دوستىق جەكەلەگەن قۇندىلىق قانا ەمەس, ەلەۋمەتتٸك قۇرىلىمنىڭ ماڭىزدى ەلەمەنتٸ رەتٸندە كٶرٸنەدٸ.
رونالد ينگلەحارت قۇندىلىقتاردىڭ اۋىسۋ تەوريياسىندا يندۋسترييالىقتان پوستيندۋستريالدى قوعامعا اۋىسقان سايىن ٶزٸن-ٶزٸ كٶرسەتۋ, جەكە اۆتونومييا جەنە تەڭدٸك قۇندىلىقتارىنىڭ ماڭىزدىلىعى قالاي ارتاتىنىن كٶرسەتەدٸ (Inglehart & Welzel, 2005[ii]). بۇل قۇندىلىقتار ٶزارا قارىم-قاتىناس سەرٸكتەستەرٸن, سونىڭ ٸشٸندە دوستاردى, ەركٸن تاڭداۋ تەجٸريبەسٸنە نەگٸزدەلگەن پراكتيكالارمەن تىعىز بايلانىستى. باسقاشا ايتقاندا, ٶزارا سەنٸم مەن ەركٸن تاڭداۋ نەگٸزٸندە قالىپتاسقان دوستىق بايلانىستاردىڭ كەڭ تارالۋى قوعامنىڭ زاماناۋيلىعىنىڭ جەنە پليۋراليزم مەن ەلەۋمەتتٸك اشىقتىق جاعدايىندا ٶمٸر سٷرۋگە دايىندىعىنىڭ كٶرسەتكٸشٸ رەتٸندە قاراستىرىلادى.
دوستىقتىڭ جاھاندىق ديناميكاسى كٶپتەگەن قوعامداردىڭ ينستيتۋتسيونالدىق ينتەگراتسييادان دارالانعان جەلٸلٸك قۇرىلىمدارعا ٶتۋ ٷستٸندە ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ. وسىعان بايلانىستى دوستىق بۇرىنعىداي ۇجىمدىق سيپاتتا ەمەس, بارعان سايىن جەكەشەلەندٸرٸلگەن قارىم-قاتىناسقا اينالۋدا. جالپى العاندا, قازٸرگٸ زەرتتەۋلەر بٷكٸل ەلەم بويىنشا ەرەسەك ادامدار اراسىندا جاقىن دوستار سانىنىڭ ازايىپ كەلە جاتقانىن جەنە ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردٸڭ بار بولۋىنا قاراماستان, ەموتسيونالدىق جالعىزدىقتىڭ ارتىپ وتىرعانىن كٶرسەتەدٸ. ەگەر دەستٷرلٸ قوعامداردا دوستىق — ٶمٸر سٷرۋ ٷشٸن قاجەتتٸ ەرٸ تۇراقتى قاتىناس تٷرٸ بولسا (hard, قوعامنىڭ «قاتقىل» قۇرىلىمى), قازٸرگٸ زاماندا ول يكەمدٸ, بەيٸمدەلگٸش سيپاتقا (soft, «جۇمساق» قۇرىلىمعا) يە بولىپ وتىر. بۇل جەردە دوستىق قاجەتتٸلٸككە ەمەس, تاڭداۋ ەركٸنە نەگٸزدەلەدٸ: «قازٸرگٸ ادام ەركٸندٸگٸن شەكتەمەيتٸن, بٸراق ٶزٸن قاجەت سەزٸنۋگە مٷمكٸندٸك بەرەتٸن بايلانىستاردى ٸزدەيدٸ. دوستىق — دەل سونداي «يكەمدٸ جاقىندىققا» اينالۋدا» (باۋمان, 2005[iii]).
قازاقستاندا دوستىق بايلانىستار قانشالىقتى كەڭ تارالعان? قازاقستاندىقتار قانشالىقتى زاماناۋي? بۇل سۇراقتارعا جاۋاپ بەرۋگە 2025 جىلعى سەۋٸر ايىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتٸ جانىنداعى قسزي تاپسىرىسى بويىنشا جٷرگٸزٸلگەن قوعامدىق پٸكٸرگە ارنالعان ساۋالناما دەرەكتەرٸ كٶمەكتەسەدٸ[iv]. دوستىق مەسەلەسٸ ٷش ينديكاتور ارقىلى ٶلشەندٸ: بايلانىستاردىڭ تىعىزدىعى, قارىم-قاتىناس جيٸلٸگٸ جەنە دوستار تاراپىنان كٶرسەتٸلەتٸن كٶمەك. بۇل ٶلشەمدەر روبەرت پاتنەمنٸڭ ەكٸ تٷرلٸ ەلەۋمەتتٸك بايلانىس جايلى يدەيالارىنا — bonding (بايلانىستىرۋشى) جەنە bridging (كٶپٸر ورناتۋشى) كاپيتالىنا نەگٸزدەلگەن. بٸرٸنشٸ تٷرٸ (bonding) — «ٶز» توبىنداعى ادامدار اراسىندا قالىپتاساتىن بايلانىس بولسا, ەكٸنشٸ تٷرٸ (bridging) — ەرتٷرلٸ ەلەۋمەتتٸك توپتار اراسىنداعى قاتىناستى بٸلدٸرەدٸ. مۇندا بايلانىستىرۋشى دوستىق بايلانىستارىن ٶلشەۋ نەتيجەلەرٸ ۇسىنىلىپ وتىر.
دوستىق بايلانىستاردىڭ تىعىزدىعى «سٸز تىعىز قارىم-قاتىناس جاسايتىن جەنە ٶزٸڭٸز ٷشٸن ماڭىزدى مەسەلەلەر تۋرالى اشىق سٶيلەسە الاتىن قانشا دوسىڭىز بار?» دەگەن سۇراق ارقىلى ٶلشەندٸ. ساۋالناما نەتيجەلەرٸ بويىنشا:
قازاقستاندىقتاردىڭ باسىم بٶلٸگٸ 2-9 جاقىن دوسقا يە. جالپى العاندا, رەسپوندەنتتەردٸڭ 68,5%-ى (2, 3-4 جەنە 5-9 دوسى بارلار) ەكٸدەن توعىزعا دەيٸن تىعىز دوستىق قارىم-قاتىناس ورناتقان. بۇل — دوستىق بايلانىستاردىڭ جەتكٸلٸكتٸ كەڭ ەرٸ بەلسەندٸ ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ. پاتنەمنٸڭ جٸكتەمەسٸنە سەيكەس, بۇل — bonding capital, ياعني سەنٸمگە, ەموتسييالىق قاتىستىلىق پەن ٶزارا كٶمەككە نەگٸزدەلگەن تۇراقتى كٶلدەنەڭ بايلانىستاردى قالىپتاستىرۋعا قازاقستاندا قولايلى جاعداي ساقتالىپ وتىرعانىن بٸلدٸرەدٸ. مۇنداي بايلانىستار ەرەكشە ماڭىزدى, ٶيتكەنٸ ولار قولداۋ كٶرسەتٸپ, ميكروقوعامدار دەڭگەيٸندە بٸرلٸك پەن تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋگە سەپتٸگٸن تيگٸزەدٸ.
ەڭ كەڭ تارالعان سانات — 3-4 جاقىن دوسى بار رەسپوندەنتتەر (31,6%). بۇل ادامداردىڭ كٶپشٸلٸگٸ سەنٸمگە نەگٸزدەلگەن شەكتەۋلٸ, بٸراق تۇراقتى قارىم-قاتىناس شەڭبەرٸن تاڭداۋعا بەيٸم ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ. مۇنداي ٷلگٸ — كٷشتٸ bonding capital-عا تەن. بۇل — دوستاردىڭ وڭتايلى سانى, ٶيتكەنٸ دەل وسى كٶلەمدە تەرەڭ ەرٸ تۇراقتى قاتىناستى ساقتاۋعا بولادى. بۇل تۇجىرىمدى دونباردىڭ زەرتتەۋلەرٸ دە راستايدى. ەلدٸڭ بارلىق ٶڭٸرلەرٸندە 3-4 دوسپەن شەكتەلگەن دوستىق جەلٸگە تارتىلۋ — كەڭ تارالعان قۇبىلىس.
كەڭ دوستىق جەلٸلەردٸڭ بولۋى: 5-9 جەنە 10+ دوسى بارلار (بارلىعى 35,2%). قازاقستاندىقتاردىڭ ٷشتەن بٸرٸنٸڭ دوستىق بايلانىستارى «جاقىن شەڭبەردەن» اسىپ تٷسەدٸ. بۇل ادامنىڭ جوعارى ەلەۋمەتتٸك بەلسەندٸلٸگٸن دە, جاقىن جەنە ورتاشا دوستىق اراسىنداعى شەكارالاردىڭ كٶمەسكٸلٸگٸن دە كٶرسەتۋٸ مٷمكٸن. 5 جەنە ودان دا كٶپ جاقىن دوسى بار رەسپوندەنتتەردٸڭ ٷلەسٸنٸڭ جوعارى بولۋى (35,2%) دەستٷرلٸ, ٶڭٸرلٸك نەمەسە دٸني قاۋىمداستىقتاردا كەڭ تارالعان تىعىز جەلٸلٸك قۇرىلىمداردىڭ بار ەكەنٸن بٸلدٸرۋٸ ىقتيمال. مۇنداي قاۋىمداستىقتاردا ٶزارا كٶمەك پەن بٸر-بٸرٸنٸڭ ٶمٸرٸنە قاتىسۋعا دەگەن كٷتۋلەر جوعارى دەڭگەيدە ساقتالعان. 10 جەنە ودان دا كٶپ دوسى بار دوستىق جەلٸلەرٸ كٶبٸنە تٷركٸستان, قىزىلوردا جەنە اتىراۋ وبلىستارىنىڭ تۇرعىندارىنا تەن. 5-9 دوستىق بايلانىسى استانالىقتاردا, سونداي-اق قىزىلوردا جەنە اقتٶبە وبلىستارىنىڭ تۇرعىندارىندا جيٸ كەزدەسەدٸ.
جالعىزدىق نەمەسە دوستىق بايلانىستاردىڭ تٶمەن دەڭگەيٸ: 0-1 دوس (15%). رەسپوندەنتتەردٸڭ 5,7%-ىندا مٷلدە جاقىن دوس جوق, ال 9,3%-ىندا تەك بٸر عانا دوس بار. بۇل — الاڭداتارلىق, بٸراق دابىل قاعارلىق دەڭگەي ەمەس. مەسەلەن, اقش نەمەسە جاپونييا سەكٸلدٸ ەلدەردە جالعىزدىق جاعدايى ەلدەقايدا جيٸ كەزدەسەدٸ. دەگەنمەن, 0-1 عانا جاقىن دوسى بار 15% رەسپوندەنتتٸڭ بولۋى ەلەۋمەتتٸك وقشاۋلانۋ, ەلسٸز ەلەۋمەتتٸك بٸرٸگۋ نەمەسە ەلەۋمەتتٸك بايلانىستاردىڭ ٷزٸلۋٸ سيياقتى ٷردٸستەردٸڭ بار ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ. بۇل ەسٸرەسە وسال توپتار — ەگدە جاستاعىلار, ميگرانتتار مەن جۇمىسسىزدار اراسىندا ٶزەكتٸ.جەتٸسۋ, الماتى جەنە جامبىل وبلىستارىنىڭ تۇرعىندارى كٶبٸنە بٸر عانا دوسى بار ەكەنٸن كٶرسەتكەن. ال مٷلدە دوسى جوق رەسپوندەنتتەر كٶبٸنە جەتٸسۋ, شىعىس قازاقستان جەنە قاراعاندى وبلىستارىندا كەزدەسەدٸ.
دوستىق قارىم-قاتىناستىڭ جيٸلٸگٸ «ايىنا كەمٸندە بٸر رەت كەزدەسەتٸن قانشا دوسىڭىز بار?» دەگەن سۇراق ارقىلى ٶلشەندٸ:
قازاقستانداعى رەسپوندەنتتەردٸڭ باسىم بٶلٸگٸ تۇراقتى جاقىن دوستار شەڭبەرٸنە يە جەنە ولارمەن ٷنەمٸ بايلانىستا بولادى. مىسالى, سۇرالعانداردىڭ شامامەن ٷشتەن بٸرٸ (28,9%) ايىنا كەمٸندە بٸر رەت 3-4 دوسىمەن كەزدەسەدٸ (شىمكەنت, اقمولا جەنە پاۆلودار وبلىستارىنىڭ تۇرعىندارى). ال 20,1% رەسپوندەنت ايىنا كەمٸندە بٸر رەت 5-9 دوسىمەن كەزدەسەدٸ (شىمكەنت, قىزىلوردا, پاۆلودار, اقتٶبە, اباي جەنە باتىس قازاقستان وبلىستارىنىڭ تۇرعىندارى).
قازاقستاندىقتاردىڭ بەسٸنشٸ بٶلٸگٸ (21,1% رەسپوندەنت) ايىنا كەمٸندە بٸر رەت كەزدەسەتٸن 10 جەنە ودان دا كٶپ دوسقا يە, بۇل ولاردىڭ ەلەۋمەتتٸك بەلسەندٸلٸگٸنٸڭ جوعارى دەڭگەيٸن كٶرسەتەدٸ (مۇنداي كٶرسەتكٸش ەڭ كٶبٸ تٷركٸستان, ماڭعىستاۋ, قىزىلوردا جەنە باتىس قازاقستان وبلىستارىنىڭ تۇرعىندارى اراسىندا بايقالادى).
تەك بٸر عانا دوسى بار ادامدار — 8,4% (الماتى, سولتٷستٸك قازاقستان, اقمولا جەنە قاراعاندى وبلىستارىنىڭ تۇرعىندارى), ال ەكٸ دوسى بارلار — 16,2% (الماتى, استانا, قوستاناي جەنە قاراعاندى وبلىستارىنىڭ تۇرعىندارى). دوستىق بايلانىستارى مٷلدە جوق رەسپوندەنتتەر — 5,3% (جەتٸسۋ, جامبىل, شىعىس قازاقستان جەنە قاراعاندى وبلىستارىنىڭ تۇرعىندارى).
سوڭىندا, ەلەۋمەتتٸك كاپيتال دەڭگەيٸنٸڭ ماڭىزدى كٶرسەتكٸشٸ رەتٸندە ادام كٶمەك سۇراي الاتىن, ياعني مىقتى ەرٸ سەنٸمدٸ بەيرەسمي دوستارىنىڭ بولۋى قاراستىرىلادى:
قازاقستاندىقتاردىڭ ٷشتەن بٸرٸ ٶزارا قولداۋعا نەگٸزدەلگەن تۇراقتى جەلٸلەرگە جەنە كەڭ اۋقىمدى بەيرەسمي بايلانىستارعا يە. مىسالى, سۇرالعانداردىڭ 15%-ى 5-9 دوسىنىڭ قولداۋىنا سەنٸم ارتادى (شىمكەنت, ماڭعىستاۋ جەنە اتىراۋ وبلىستارىنىڭ تۇرعىندارى), ال 14%-ى 10 جەنە ودان كٶپ دوسىنان قولداۋ الادى. بۇل كٶرسەتكٸش جەكە ادامنىڭ ەل-اۋقاتى ٷشٸن دە, قوعامنىڭ جالپى تۇراقتىلىعى ٷشٸن دە ماڭىزدى بولىپ تابىلادى (ەڭ كٶپ قىزىلوردا, باتىس قازاقستان جەنە جامبىل وبلىستارىنىڭ تۇرعىندارى).
قازاقستاندىقتاردىڭ تاعى بٸر ٷشٸنشٸ بٶلٸگٸندە كٶمەك كٶرسەتۋگە دايىن 3-4 دوسى بار (31%) (كٶبٸنەسە بۇل شىمكەنت, استانا جەنە الماتى قالالارىنىڭ تۇرعىندارى).
قازاقستاندىقتاردىڭ بەسٸنشٸ بٶلٸگٸ (20% رەسپوندەنت) كٶمەك سۇراۋعا تەك ەكٸ ادامعا جٷگٸنەدٸ (وسىنداي رەسپوندەنتتەر كٶبٸنەسە قاراعاندى, قوستاناي, شىعىس قازاقستان وبلىستارى مەن استانا قالاسىندا), 11%-ى — تەك بٸر دوسىنا عانا (كٶبٸنەسە قاراعاندى, سولتٷستٸك قازاقستان, اقمولا, جامبىل, اباي جەنە جەتٸسۋ وبلىستارىنىڭ تۇرعىندارى), ال 8,7%-ى مۇنداي بايلانىستارعا مٷلدە يە ەمەس (جالعىزدىقتى ەڭ كٶپ سەزٸنەتٸندەر — جەتٸسۋ, ۇلىتاۋ, قاراعاندى جەنە اقتٶبە وبلىستارىنىڭ تۇرعىندارى).
قارالعان ٶلشەمنٸڭ ەلەۋمەتتٸك-دەموگرافييالىق ەرەكشەلٸكتەرٸ:
دوستىق بايلانىستاردىڭ سانى مەن سيپاتىنا قاتىستى جىنىستىق ايىرماشىلىقتار بار, بٸراق ولار از دەڭگەيدە بايقالادى, بۇل ەلدٸڭ ەلەۋمەتتٸك مودەرنيزاتسيياسىنىڭ جوعارى دەرەجەسٸن, قوعامنىڭ زاماناۋيلىعىن كٶرسەتەدٸ. مىسالى, اراب ەلدەرٸندە, ونىڭ ٸشٸندە ەكونوميكالىق تۇرعىدان باي پارسى شىعاناعى ەلدەرٸندە, بٸلٸمدٸ ەيەلدەردٸڭ ٶزارا دوستىق قاتىناستارى كٶبٸنەسە كەڭەيتٸلگەن وتباسى شەڭبەرٸمەن شەكتەلەدٸ. ال قازاقستاندا ەيەلدەر ەر ادامدارمەن تەڭ دەڭگەيدە ەلدٸڭ قوعامدىق ٶمٸرٸنە بەلسەندٸ ارالاسادى.
قارالعان ٶلشەمدە بٸلٸم دەڭگەيٸنە بايلانىستى ايىرماشىلىقتار بايقالمايدى, دوستىق — بۇل نەگٸزگٸ ەلەۋمەتتٸك قاجەتتٸلٸك بولىپ تابىلادى. بۇل ەلەۋمەتتٸك تەڭدٸكتٸڭ كٶرٸنٸسٸ رەتٸندە دە, ەر تٷرلٸ بٸلٸم دەڭگەيٸندەگٸ ادامداردىڭ دوستىققا ۇمتىلاتىنىنىڭ بەلگٸسٸ رەتٸندە دە تٷسٸندٸرٸلۋٸ مٷمكٸن.
وتباسى جاعدايى بويىنشا, ٷيلەنگەن ادامداردىڭ دوستىق جەلٸلەرٸ كەڭٸرەك بولىپ, بۇل ولاردىڭ بويداق, تۇرمىسقا شىقپاعان نەمەسە اجىراسقان دوستارىنا قاراعاندا كٶبٸرەك كٶمەك كٶرسەتۋ مٷمكٸندٸكتەرٸنە يە ەكەندٸگٸن كٶرسەتەدٸ. ۇقساس جاعداي جۇمىسپەن قامتىلۋ بويىنشا دا بايقالادى — جۇمىس ٸستەيتٸندەردٸڭ دوستىق جەلٸلەرٸ جۇمىسسىزدارعا قاراعاندا سەل كەڭٸرەك.
سونىمەن, قازاقستانداعى دوستىق بايلانىستاردى زەرتتەۋ كٶپتەگەن قازاقستاندىقتار ٷشٸن دوستاردىڭ بولۋى ٶمٸردٸڭ ماڭىزدى جەنە قولداۋشى بٶلٸگٸ بولىپ قالا بەرەتٸنٸن كٶرسەتەدٸ. دوستىق بايلانىستار ەموتسيونالدى عانا ەمەس, سونىمەن بٸرگە ەلەۋمەتتٸك فۋنكتسييانى دا ورىندايدى: ولار قيىندىقتاردى جەڭۋگە, سەنٸم قالىپتاستىرۋعا جەنە قوعامنىڭ ەلەۋمەتتٸك قۇرىلىمىن نىعايتۋعا كٶمەكتەسەدٸ. الايدا رەسپوندەنتتەردٸڭ تٶرتتەن بٸرٸندە بٸر عانا دوس بار نەمەسە ولار دوستىق جەلٸلەرگە كٸرمەيدٸ. بۇل پوزيتسيياسى ەرەكشە نازار اۋدارۋدى قاجەت ەتەتٸن ماعىنالى توپ. بۇل — ەرەكشە نازار اۋدارۋدى قاجەت ەتەتٸن ماڭىزدى توپ. بٸز كٶرٸپ وتىرعانىمىزداي, سەبەپتەر ەرتٷرلٸ بولۋى مٷمكٸن: جاس ەرەكشەلٸگٸ, كٶشٸ-قون, كەدەيلٸك, تۇراتىن ايماق, ەلدٸ مەكەن تيپٸ جەنە ەتنيكالىق قۇرام.
دوستىق بايلانىستاردى قولداۋ — بۇل ەلەۋمەتتٸك تۇراقتىلىققا, قوعامدىق دەنساۋلىققا جەنە قوعامعا ارالاسۋ سەزٸمٸنە ينۆەستيتسييا. ەسٸرەسە وسىنداي بايلانىستاردى وسال توپتار اراسىندا نىعايتۋعا باعىتتالعان ساياسات ۇزاق مەرزٸمدٸ دامۋدىڭ ماڭىزدى باعىتىنا اينالادى. ٶيتكەنٸ دوستىق — ەلەۋمەتتٸك كاپيتالدىڭ بٸر فورماسى رەتٸندە قوعامدى بٸرٸكتٸرەتٸن «جەلٸم» ٸسپەتتٸ, ال ونىڭ تاپشىلىعى اتوميزاتسيياعا جەنە ىنتىماقتاستىقتىڭ تٶمەندەۋٸنە ەكەلەدٸ.
