Mádenietimiz uqsas
– Qytai men Qazaqstannyń qarym-qatynasy myzǵymas ekenine birneshe dálel bar. Birinshiden, eki el geografiialyq jaǵynan bir-birine óte jaqyn, ǵasyrlar boiy senimdi ári tatý kórshi bolyp keledi. Biz Uly Jibek joly arqyly etene aralasyp, ózara tiimdi ári dostyq bailanystardy ornata bildik. Osy qarym-qatynas urpaqtan urpaqqa jalǵasyp keledi. Qytai men Qazaqstan halyqtary – tatý kórshi, áriptes, bir-birine týys. Qudaidyń ózi osy tarihty jáne shyndyqty ózgerte almaidy, – depti Siao myrza.
Elshiniń aitýynsha, eki el de shyǵys órkenietine tán otbasy qundylyqtaryn erekshe dáripteidi. «Úlkenge – qurmet, kishige – izet» qaǵidasyn ustanady. Qytai da, qazaq ta egoizmge jol bermeidi. Jaqynǵa qamqor bola biledi. Bunyń bári – mádeniettiń uqsastyǵy. Al mádeniet – ol halyqtyń jany, ishki bolmysy. Osy uqsastyqtyń arqasynda ózara syilastyq pen qurmet qalyptasady.
– Qytai úkimeti alǵashqylardyń biri bolyp Qazaqstannyń táýelsizdigin moiyndady. Al 1992 jyly 3 qańtarda eki memleket elshilerdiń deńgeiinde diplomatiialyq qarym-qatynas ornatty. Sodan beri Qytai kóshbasshylary men Qazaqstannyń Tuńǵysh prezidenti Nursultan Nazarbaevtyń jetekshiligimen Qytai men Qazaqstannyń bailanysy damyp keledi, – dep atap kórsetti Siao.
Máńgilik áriptestikke qalai jettik?
Elshi Qytai úkimetiniń 1995 jylǵy qaýipsizdik kepildigin berý týraly málimdemesin eske aldy. Úsh jyldan keiin eki eldiń shekara máselesi tolyǵymen sheshildi. Al 2002 jeltoqsan aiynda Qytai men Qazaqstan «Dostyq, áriptestik pen kórshilik týraly» kelisimdi rásimdedi. Osylaisha, eki jaqty qarym-qatynastyń negizi qalandy.
2005 jyly shilde aiynda Qytai men Qazaqstan strategiialyq áriptestikti bastaitynyn málimdedi. 2011 jyly osy bastama jan-jaqty strategiialyq áriptestikke ulasty. Eki jyldan keiin QHR tóraǵasy Si Tszinpin Qazaqstanǵa sapar jasap, «Jibek joly» ekonomikalyq beldeýin qurý bastamasyn jariialady.
2015 jyly eki tarap jan-jaqty strategiialyq áriptestiktiń jańa kezeńine aiaq basqanyn málimdedi. Al 2019 jyly qyrkúiek aiynda Qazaqstan prezidenti Qasym-Jomart Toqaevtyń Qytaiǵa jasaǵan sapary kezinde eki eldiń basshylary máńgilik strategiialyq áriptestiktiń ornaǵanyn jariialaǵan bolatyn.
– Mineki, osynyń bári tarihi dostyqtyń jalǵasy ǵana emes, eń jaqyn ári eń myqty qarym-qatynastyń kórinisi bolsa kerek. Bul – urpaqtan urpaqqa jalǵasyp kele jatqan myzǵymas dostyq pen ózara tiimdi áriptestiktiń nátijesi, – dep atap kórsetti Siao.
Qytaidyń salǵan investitsiiasy 29,3 mlrd dollarǵa jetti
Elshi «Bir jol, bir beldeý» bastamasyn «Nurly jol» memlekettik baǵdarlamasymen úndestirý sharalaryna da basa nazar aýdardy. Onyń aitýynsha, osy sharalar eki eldiń damýyna jol ashady. Al halyqtar bir-birine jaqyndai túsedi. Qazirdiń ózinde «Bir jol, bir beldeýdiń» nátijesi joq emes. Ótken jyly Qytai men Qazaqstannyń taýar ainalymy 20 milliard dollardan asty. Bul kórsetkish diplomatiialyq qarym-qatynastar ornaǵaly 50 esege ósti.
Qytaidyń Qazaqstanǵa salǵan investitsiiasy 29,3 milliard AQSh dollaryn qurady. Al merdigerlik boiynsha injenerlik kelisimderdiń kólemi 32 milliard dollarǵa jetti. Qazaqstanda 3 myńnan astam qytailyq kásiporyn tirkeldi. Uly Dala arqyly qytai-qazaq munai qubyry jáne «Qytai – Ortalyq Aziia» gaz qubyry ótedi. 55 investitsiialyq joba anyqtaldy. Olardyń jalpy somasy – 27,4 milliard dollar. Sonyń ishinde munai óńdeý zaýyty, «Batys Qytai – Batys Eýropa» kólik dálizi, Nur-Sultan qalasyndaǵy ainalma jol jáne foto-elektrostantsiia bar. Sýperkompiýter ortalyǵy siiaqty jańa jobalar da usynylyp otyr.
Geosaiasi menmendik jáne qyzǵanysh
– Sóz joq, qytai-qazaq qarym-qatynastary ortaq múddeni kózdeidi jáne strategiialyq áriptestikke negizdelgen. Ony eshkim buza almaidy. Osy oraida aimaqtan tys keibir memleketterdiń Qytai-Qazaqstan bailanysynyń tabysty damyǵanyn qalamaitynyn aita ketken jón. Sonyń arǵy jaǵynda geosaiasi menmendik jáne qyzǵanysh tur. Ol memleketter ardan bezip, qaýeset taratady, san alýan joldarmen Qytaiǵa jala jaýyp, qaralaýǵa tyrysady, – deidi Siao.
Onyń sózine qaraǵanda, ondai elder qazaqstandyqtardy únemi jańylystyryp otyrady. Sóitip, qytai-qazaq bailanystaryn buzýǵa kúsh salady.
– Olar qytai-qazaq qarym-qatynasy týraly jaǵymsyz pikir qalyptastyrýǵa tyrysady. Alaida oilai alatyn adam shyndyq pen ótirikti birden aiyrady. Sondyqtan qytai-qazaq qarym-qatynasyn buzamyn deitinderdiń áreketi – bos áýreshilik, – dedi Siao.
