Ál-Farabi atyndaǵy Qazaq ulttyq ýniversitetinde «Ǵylym zerthanasy» atty jańa joba iske qosyldy. Joba aiasynda kópshilikke ǵylymi-zertteý zerthanalarynyń esigi ashylyp, onda qandai jumystar júrgiziletini tanystyrylady. Búginde QazUÝ-da 200-ge jýyq zerthana jumys isteidi. Bul jerde kún saiyn ǵylymi izdenister júrgizilip, jańa tehnologiialar ázirlenip, tyń jańalyqtar ashylyp jatyr.
Alǵashqy shyǵarylym Qazaqstan men Ortalyq Aziiadaǵy osyndai baǵyttaǵy alǵashqy mamandandyrylǵan ǵylymi-bilim berý ortalyǵy sanalatyn QazUÝ-dyń Mi institýtyna arnaldy, dep habarlaidy dalanews.kz.
Mi institýty nemen ainalysady?
Mi institýty 2018 jyldan beri jumys istep kele jatqan QazUÝ-dyń Kognitivti neiroǵylym ortalyǵynyń negizinde qurylǵan. Qazir munda kognitivti, minez-qulyqtyq jáne esepteý neiroǵylymy, sondai-aq neirolingvistika baǵyttary boiynsha zertteýler júrgiziledi.
Institýt direktory Almira Qustýbaevanyń aitýynsha, ǵalymdar adam miynyń qyzmetin jan-jaqty zertteýmen ainalysady.
– Biz midyń qyzmetin zertteimiz. Institýt quramynda bes zerthana jumys isteidi. Olar – kognitivti neiroǵylym, esepteý neiroǵylymy, ózin-ózi retteý, klinikalyq neiroǵylym jáne neirolingvistika zerthanalary. Sonymen qatar janýarlar úlgilerimen jumys isteitin minez-qulyq zerthanasy da bar. Esepteý neiroǵylymy zerthanasynda mi signaldaryn taldaý úshin jasandy intellekt pen mashinalyq oqytý tehnologiialary qoldanylady, – deidi ol.
Onyń sózinshe, qazirgi tańda institýt jobalaryna 30-dan astam zertteýshi qatysyp jatyr. Budan bólek, halyqaralyq deńgeidegi bedeldi sheteldik ǵalymdar ǵylymi keńesshi retinde jumysqa tartylǵan.
– Qazir bizdiń ujymnyń shamamen 60 paiyzyn jastar quraidy. Olar – doktoranttar, magistranttar jáne bakalavriat stýdentteri. Jastar ǵylymi jobalarǵa belsendi qatysyp keledi, – dedi Almira Qustýbaeva.
Midyń jumysyn kórsetetin arnaiy qurylǵy
Institýttaǵy eń qyzyqty tehnologiialardyń biri – elektroentsefalografiia (EEG) júiesi. Bul qurylǵy midyń elektrlik belsendiligin tirkeýge múmkindik beredi.
Zertteýge qatysýshy arnaiy shlem kiip, túrli tapsyrmalardy oryndaidy nemese belgili bir beinelerdi qaraidy. Al júie sol sátte midyń qalai jumys istep jatqanyn tirkep otyrady.
Kishi ǵylymi qyzmetker Asylnur Isaǵali EEG tehnologiiasynyń múmkindikterine toqtaldy.
– Qazir biz EEG jazbalaryn jáne mi yrǵaqtaryn baqylap otyrmyz. Zertteý kezinde qatysýshynyń mi signaldary vizýaldy túrde kórsetiledi. Ol oiyn nemese beinerolik formatynda bolýy múmkin. Qatysýshy óz mi belsendiligin basqarýdy úirenedi. Biz neirojattyǵýlardyń kognitivtik qabiletterge jáne adamnyń psihoemotsiialyq jaǵdaiyna qanshalyqty áser etetinin zertteimiz, – dedi ol.
Ǵalymdardyń aitýynsha, mundai jattyǵýlar adamnyń zeiinin shoǵyrlandyrýǵa, este saqtaý qabiletin jaqsartýǵa jáne emotsionaldyq turaqtylyǵyn arttyrýǵa kómektesýi múmkin.
Qazaqstandaǵy sirek kezdesetin fýnktsionaldyq MRT
Mi institýtynyń negizgi zertteý quraldarynyń biri – qýaty 3 tesla bolatyn magnittik-rezonanstyq tomograf (MRT). Kópshilik úshin bul meditsinalyq tekserý apparaty bolyp kóringenimen, ǵalymdar úshin mi qyzmetin tereń zertteýge múmkindik beretin mańyzdy qural sanalady.
Radiolog dáriger Ádilet Málievtiń aitýynsha, institýtta fýnktsionaldyq magnittik-rezonanstyq tomografiia júrgiziledi.
– Bizde amerikalyq GE Signa Hero kompaniiasynyń 3 teslalyq apparaty ornatylǵan. Onyń kómegimen fýnktsionaldyq MRT jasalady. Qazaqstanda mundai zertteý eki jerde ǵana júrgiziledi. Onyń biri – Astanadaǵy Ulttyq neirohirýrgiia ortalyǵy, ekinshisi – bizdiń Mi institýty, – dedi maman.
Onyń aitýynsha, munda mýltivokseldi spektroskopiia, kontrastty perfýziia siiaqty kúrdeli zertteý ádisteri de qoldanylady.
– Bizdiń apparattyń taǵy bir ereksheligi – shý deńgeii tómen arnaiy MRT rejiminiń bolýy. Bul aýtizm spektri buzylysy nemese nazar tapshylyǵy men giperbelsendilik sindromy bar balalardy zertteýge yńǵaily. Sonymen qatar júiege jasandy intellekt engizilgen. Ol zertteý ýaqytyn qysqartyp, alynatyn keskinderdiń sapasyn jaqsartýǵa kómektesedi, – dedi Ádilet Máliev.
Mamannyń sózinshe, zertteý uzaqtyǵy qoiylǵan mindetke bailanysty ózgerip otyrady. Máselen, keibir fýnktsionaldyq MRT zertteýleri shamamen 20 minýtqa sozylady.
Midy zertteýdiń taǵy bir zamanaýi ádisi
Institýtta fýnktsionaldyq jaqyn infraqyzyl spektroskopiia (fNIRS) tehnologiiasy da paidalanylady. Ataýy kúrdeli bolǵanymen, jumys isteý qaǵidasy salystyrmaly túrde qarapaiym.
Arnaiy datchikter adamnyń belgili bir tapsyrmany oryndaýy kezinde mi belsendiligine bailanysty bolatyn ózgeristerdi tirkeidi. Osylaisha zertteýshiler midyń ártúrli aimaqtarynyń qalai jumys isteitinin baqylap, alynǵan derekterdi ǵylymi taldaýǵa paidalanady.
Mamandardyń aitýynsha, mundai tehnologiialar mi qyzmetin tereńirek túsinýge, nevrologiialyq jáne psihologiialyq erekshelikterdi zertteýge, sondai-aq bolashaqta meditsina men bilim berý salalarynda qoldanylatyn jańa ádisterdi ázirleýge jol ashady.
