ەل-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸندە «عىلىم زەرتحاناسى» اتتى جاڭا جوبا ٸسكە قوسىلدى. جوبا اياسىندا كٶپشٸلٸككە عىلىمي-زەرتتەۋ زەرتحانالارىنىڭ ەسٸگٸ اشىلىپ, وندا قانداي جۇمىستار جٷرگٸزٸلەتٸنٸ تانىستىرىلادى. بٷگٸندە قازۇۋ-دا 200-گە جۋىق زەرتحانا جۇمىس ٸستەيدٸ. بۇل جەردە كٷن سايىن عىلىمي ٸزدەنٸستەر جٷرگٸزٸلٸپ, جاڭا تەحنولوگييالار ەزٸرلەنٸپ, تىڭ جاڭالىقتار اشىلىپ جاتىر.
العاشقى شىعارىلىم قازاقستان مەن ورتالىق ازيياداعى وسىنداي باعىتتاعى العاشقى مامانداندىرىلعان عىلىمي-بٸلٸم بەرۋ ورتالىعى سانالاتىن قازۇۋ-دىڭ مي ينستيتۋتىنا ارنالدى, دەپ حابارلايدى dalanews.kz.
مي ينستيتۋتى نەمەن اينالىسادى?
مي ينستيتۋتى 2018 جىلدان بەرٸ جۇمىس ٸستەپ كەلە جاتقان قازۇۋ-دىڭ كوگنيتيۆتٸ نەيروعىلىم ورتالىعىنىڭ نەگٸزٸندە قۇرىلعان. قازٸر مۇندا كوگنيتيۆتٸ, مٸنەز-قۇلىقتىق جەنە ەسەپتەۋ نەيروعىلىمى, سونداي-اق نەيرولينگۆيستيكا باعىتتارى بويىنشا زەرتتەۋلەر جٷرگٸزٸلەدٸ.
ينستيتۋت ديرەكتورى الميرا قۇستۋباەۆانىڭ ايتۋىنشا, عالىمدار ادام ميىنىڭ قىزمەتٸن جان-جاقتى زەرتتەۋمەن اينالىسادى.
– بٸز ميدىڭ قىزمەتٸن زەرتتەيمٸز. ينستيتۋت قۇرامىندا بەس زەرتحانا جۇمىس ٸستەيدٸ. ولار – كوگنيتيۆتٸ نەيروعىلىم, ەسەپتەۋ نەيروعىلىمى, ٶزٸن-ٶزٸ رەتتەۋ, كلينيكالىق نەيروعىلىم جەنە نەيرولينگۆيستيكا زەرتحانالارى. سونىمەن قاتار جانۋارلار ٷلگٸلەرٸمەن جۇمىس ٸستەيتٸن مٸنەز-قۇلىق زەرتحاناسى دا بار. ەسەپتەۋ نەيروعىلىمى زەرتحاناسىندا مي سيگنالدارىن تالداۋ ٷشٸن جاساندى ينتەللەكت پەن ماشينالىق وقىتۋ تەحنولوگييالارى قولدانىلادى, – دەيدٸ ول.
ونىڭ سٶزٸنشە, قازٸرگٸ تاڭدا ينستيتۋت جوبالارىنا 30-دان استام زەرتتەۋشٸ قاتىسىپ جاتىر. بۇدان بٶلەك, حالىقارالىق دەڭگەيدەگٸ بەدەلدٸ شەتەلدٸك عالىمدار عىلىمي كەڭەسشٸ رەتٸندە جۇمىسقا تارتىلعان.
– قازٸر بٸزدٸڭ ۇجىمنىڭ شامامەن 60 پايىزىن جاستار قۇرايدى. ولار – دوكتورانتتار, ماگيسترانتتار جەنە باكالاۆريات ستۋدەنتتەرٸ. جاستار عىلىمي جوبالارعا بەلسەندٸ قاتىسىپ كەلەدٸ, – دەدٸ الميرا قۇستۋباەۆا.
ميدىڭ جۇمىسىن كٶرسەتەتٸن ارنايى قۇرىلعى
ينستيتۋتتاعى ەڭ قىزىقتى تەحنولوگييالاردىڭ بٸرٸ – ەلەكتروەنتسەفالوگرافييا (ەەگ) جٷيەسٸ. بۇل قۇرىلعى ميدىڭ ەلەكترلٸك بەلسەندٸلٸگٸن تٸركەۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
زەرتتەۋگە قاتىسۋشى ارنايى شلەم كيٸپ, تٷرلٸ تاپسىرمالاردى ورىندايدى نەمەسە بەلگٸلٸ بٸر بەينەلەردٸ قارايدى. ال جٷيە سول سەتتە ميدىڭ قالاي جۇمىس ٸستەپ جاتقانىن تٸركەپ وتىرادى.
كٸشٸ عىلىمي قىزمەتكەر اسىلنۇر يساعالي ەەگ تەحنولوگيياسىنىڭ مٷمكٸندٸكتەرٸنە توقتالدى.
– قازٸر بٸز ەەگ جازبالارىن جەنە مي ىرعاقتارىن باقىلاپ وتىرمىز. زەرتتەۋ كەزٸندە قاتىسۋشىنىڭ مي سيگنالدارى ۆيزۋالدى تٷردە كٶرسەتٸلەدٸ. ول ويىن نەمەسە بەينەروليك فورماتىندا بولۋى مٷمكٸن. قاتىسۋشى ٶز مي بەلسەندٸلٸگٸن باسقارۋدى ٷيرەنەدٸ. بٸز نەيروجاتتىعۋلاردىڭ كوگنيتيۆتٸك قابٸلەتتەرگە جەنە ادامنىڭ پسيحوەموتسييالىق جاعدايىنا قانشالىقتى ەسەر ەتەتٸنٸن زەرتتەيمٸز, – دەدٸ ول.
عالىمداردىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي جاتتىعۋلار ادامنىڭ زەيٸنٸن شوعىرلاندىرۋعا, ەستە ساقتاۋ قابٸلەتٸن جاقسارتۋعا جەنە ەموتسيونالدىق تۇراقتىلىعىن ارتتىرۋعا كٶمەكتەسۋٸ مٷمكٸن.
قازاقستانداعى سيرەك كەزدەسەتٸن فۋنكتسيونالدىق مرت
مي ينستيتۋتىنىڭ نەگٸزگٸ زەرتتەۋ قۇرالدارىنىڭ بٸرٸ – قۋاتى 3 تەسلا بولاتىن ماگنيتتٸك-رەزونانستىق توموگراف (مرت). كٶپشٸلٸك ٷشٸن بۇل مەديتسينالىق تەكسەرۋ اپپاراتى بولىپ كٶرٸنگەنٸمەن, عالىمدار ٷشٸن مي قىزمەتٸن تەرەڭ زەرتتەۋگە مٷمكٸندٸك بەرەتٸن ماڭىزدى قۇرال سانالادى.
راديولوگ دەرٸگەر ەدٸلەت مەليەۆتٸڭ ايتۋىنشا, ينستيتۋتتا فۋنكتسيونالدىق ماگنيتتٸك-رەزونانستىق توموگرافييا جٷرگٸزٸلەدٸ.
– بٸزدە امەريكالىق GE Signa Hero كومپانيياسىنىڭ 3 تەسلالىق اپپاراتى ورناتىلعان. ونىڭ كٶمەگٸمەن فۋنكتسيونالدىق مرت جاسالادى. قازاقستاندا مۇنداي زەرتتەۋ ەكٸ جەردە عانا جٷرگٸزٸلەدٸ. ونىڭ بٸرٸ – استاناداعى ۇلتتىق نەيروحيرۋرگييا ورتالىعى, ەكٸنشٸسٸ – بٸزدٸڭ مي ينستيتۋتى, – دەدٸ مامان.
ونىڭ ايتۋىنشا, مۇندا مۋلتيۆوكسەلدٸ سپەكتروسكوپييا, كونتراستتى پەرفۋزييا سيياقتى كٷردەلٸ زەرتتەۋ ەدٸستەرٸ دە قولدانىلادى.
– بٸزدٸڭ اپپاراتتىڭ تاعى بٸر ەرەكشەلٸگٸ – شۋ دەڭگەيٸ تٶمەن ارنايى مرت رەجيمٸنٸڭ بولۋى. بۇل اۋتيزم سپەكترٸ بۇزىلىسى نەمەسە نازار تاپشىلىعى مەن گيپەربەلسەندٸلٸك سيندرومى بار بالالاردى زەرتتەۋگە ىڭعايلى. سونىمەن قاتار جٷيەگە جاساندى ينتەللەكت ەنگٸزٸلگەن. ول زەرتتەۋ ۋاقىتىن قىسقارتىپ, الىناتىن كەسكٸندەردٸڭ ساپاسىن جاقسارتۋعا كٶمەكتەسەدٸ, – دەدٸ ەدٸلەت مەليەۆ.
ماماننىڭ سٶزٸنشە, زەرتتەۋ ۇزاقتىعى قويىلعان مٸندەتكە بايلانىستى ٶزگەرٸپ وتىرادى. مەسەلەن, كەيبٸر فۋنكتسيونالدىق مرت زەرتتەۋلەرٸ شامامەن 20 مينۋتقا سوزىلادى.
ميدى زەرتتەۋدٸڭ تاعى بٸر زاماناۋي ەدٸسٸ
ينستيتۋتتا فۋنكتسيونالدىق جاقىن ينفراقىزىل سپەكتروسكوپييا (fNIRS) تەحنولوگيياسى دا پايدالانىلادى. اتاۋى كٷردەلٸ بولعانىمەن, جۇمىس ٸستەۋ قاعيداسى سالىستىرمالى تٷردە قاراپايىم.
ارنايى داتچيكتەر ادامنىڭ بەلگٸلٸ بٸر تاپسىرمانى ورىنداۋى كەزٸندە مي بەلسەندٸلٸگٸنە بايلانىستى بولاتىن ٶزگەرٸستەردٸ تٸركەيدٸ. وسىلايشا زەرتتەۋشٸلەر ميدىڭ ەرتٷرلٸ ايماقتارىنىڭ قالاي جۇمىس ٸستەيتٸنٸن باقىلاپ, الىنعان دەرەكتەردٸ عىلىمي تالداۋعا پايدالانادى.
مامانداردىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي تەحنولوگييالار مي قىزمەتٸن تەرەڭٸرەك تٷسٸنۋگە, نەۆرولوگييالىق جەنە پسيحولوگييالىق ەرەكشەلٸكتەردٸ زەرتتەۋگە, سونداي-اق بولاشاقتا مەديتسينا مەن بٸلٸم بەرۋ سالالارىندا قولدانىلاتىن جاڭا ەدٸستەردٸ ەزٸرلەۋگە جول اشادى.
