Tarihqa kóz júgirtsek, Tashkent – túrki halyqtarynyń, sonyń ishinde qazaq jurtynyń taǵdyrymen tikelei bailanysty kieli meken. HH ǵasyrdyń basynda bul qala qazaq ziialylarynyń rýhani, mádeni jáne saiasi ordasyna ainalǵany belgili. Alaida tarihshy Boris Golender Tashkenttiń qazaqqa esh qatysy joq degen daýly pikir bildirdi. Tipti ol Qazaq handyǵy men memlekettiginiń bolǵanyn da joqqa shyǵardy. Onyń paiymynsha, qazaqtar kóshpendi ómir saltyn ǵana ustanǵan jáne qala salmaǵan. Bul jaily tarihshy Seredin YouTube arnasyna bergen suqbatynda málimdedi, dep habarlaidy Dalanews.kz.
Boris Golender qazaqtardyń Tashkent qalasyna tarihi turǵydan ielik etýge esh negizi joq ekenin basa aitty.
"Qazaqtar tarihty jete zerttemei, ózderine yńǵaily tustaryn ǵana alyp kórsetedi. Biraq tarihi ǵylym naqty dálelder men derekterge negizdelýi kerek. Qazaqtardyń Tashkentke qatysty talaptarynyń eshbir tarihi dáleli joq. Sebebi Tashkent – ejelden otyryqshy mádeniettiń oshaǵy, al kóshpeli qazaqtar bul qalanyń órkendeýine eshqandai úles qospaǵan. Qala qurylysy, bazarlar, medreseler – munyń bárin ózge otyryqshy halyqtar turǵyzǵan", – deidi ol.
Tarihshynyń aitýynsha, qazaq etnosynyń qalyptasýy da, memlekettik júiesi de tym kesh júzege asqan.
"Qazaqtar — tarih sahnasyna endi ǵana shyqqan halyq. Olar tek XVIII-XIX ǵasyrlarda naqty bir ult retinde qalyptasa bastady. Oǵan deiin qazaqtardyń ata-babalary ártúrli kóshpeli taipalar bolyp ómir súrgen. Olar bir ortalyqqa baǵynǵan naqty memlekettik qurylym qura almady. Sondyqtan qazaqtardy óte jas halyq retinde sipattaityn tarihi zertteýler — tarihi shyndyq", — deidi Golender.
Onyń sózinshe, qazaqtar Resei imperiiasyna óz erkimen qosylmaǵan sátte olarda naqty territoriialyq aýmaq degen túsinik bolmaǵan.
"Qazaqtar qazaq taipalarynyń Resei imperiiasynyń quramyna kirýi tek kóshpeli halyqty qorǵaýǵa degen umtylystan týǵan áreket edi. Óitkeni qazaqtar kóshpeli bolǵandyqtan, olardyń belgili bir aýmaqty uzaq ýaqyt turaqty iemdený tájiribesi bolmaǵan. Olar tek kóship-qonyp ómir súrgen. Sol sebepti qazaqtar Reseige qosylǵan ýaqytta naqty bir territoriiasyn belgilemei, tek kóshpeli taipalar retinde ǵana tirkelgen", – deidi ol.
Sondai-aq ol qazaq halqynyń burynǵy tarihi ataýyna da toqtalyp, onyń qalai ózgeriske ushyraǵanyn jetkizdi.
"Qazaqtardyń atynyń ózi sońǵy júz jyldyqta birneshe ret ózgerdi. Bastapqyda olardy «qyrǵyz-qaisaqtar» dep ataǵan. Bul olardyń jas halyq ekenin taǵy bir ret kórsetedi. Álem tarihyndaǵy eshbir kóne halyqtyń ataýy sońǵy ǵasyrlarda mundai jii ári túbegeili ózgeristerge ushyramaǵan. Osylaisha, qazaqtardyń tarihi turaqty ataýy da bolmaǵanyn kóremiz. Olar tek sońǵy eki-úsh ǵasyrdyń kóleminde ǵana turaqty ulttyq ataýǵa ie boldy", – deidi Golender.
Golenderdiń taǵy bir daýly málimdemesi — qazaqtardyń kóne qalalarǵa ielik etý máselesine qatysty boldy.
"Taraz, Túrkistan siiaqty qalalardy qazaqtar salmaǵan. Bul qalalar – orta ǵasyrlarda Ortalyq Aziiada ómir súrgen ózge otyryqshy halyqtardyń mádeni murasy. Qazaqtar tek XVI-XVII ǵasyrlarda osy óńirlerge kóship kelgende, bul qalalar burynnan bar bolatyn. Qazaq taipalary qalalardy tek ýaqytsha meken etip, sol jerlerde belgili bir ýaqyt ómir súrgenimen, olar qala turǵyzýǵa múddeli bolmaǵan. Olardyń ómir salty qalalyq emes, kóshpeli turmysqa negizdelgen edi. Sondyqtan bul qalalardy qazaqtardyń tarihi menshigi dep qarastyrý durys emes", – dep qosty ol.
Golender qazaqtardyń tarihi tamyry men tegi týraly oi qozǵap, qazirgi ýaqytta olardyń Ortalyq Aziianyń baiyrǵy halyqtary qataryna jatqyzylýyn durys emes dep sanaitynyn atap ótti.
"Tarihi derekterge súiensek, olar kóshpeli taipalardan quralǵan, keiinirek, XVIII-XIX ǵasyrlarda ǵana naqty bir halyq retinde qalyptasa bastaǵan. Buǵan deiingi kezeńderde qazaqtar birneshe kóshpeli taipalardyń jiyntyǵy bolǵan. Osyǵan bailanysty qazaqtar ózderin tym ertedegi halyq retinde kórsetýge tyrysady, alaida bul ǵylymi faktilerge qaishy keledi", – dep qosty ol.
Sonymen qatar Golender qazirgi qazaq tarihshylarynyń ádisnamasyna da syn kózben qarady.
"Qazaq tarihshylary kóbinese naqty tarihi dálelderge emes, ulttyq sezimge negizdelip jazady. Olar tarihi faktilerdi burmalap, qazaqtardy óte kóne ári baiyrǵy halyq retinde kórsetkisi keledi. Alaida tarihi shyndyqqa súiensek, qazaqtardyń naqty ulttyq qalyptasýy sońǵy ǵasyrlarda ǵana júzege asty. Qazaqtar tarih sahnasyna tym kesh shyqqandyqtan, olardyń erte zamannan kele jatqan tarihi memleketteri týraly aitylǵan pikirler kóbine shyndyqqa janaspaidy", – dep, qazaq tarihnamasyn synǵa alady.
Suhbat barysynda júrgizýshi qazaqtardyń Tashkentke qatysty kózqarasyna naqty saýal qoidy. Boris Golenderdiń aitýynsha, mundai pikirlerdiń eshqandai tarihi negizi joq.
"Tashkent qalasy eki myń jyldan astam tarihy bar kóne qala. Qazaqtar bul qala qurylǵan kezde tarih sahnasynda bolmaǵan edi. Olar bul aimaqtarǵa keiinirek, kóshpeli taipalar retinde kelgen. Osy sebepti, Tashkentti qazaqtardyń tarihi menshigi dep qarastyrýǵa esh negiz joq. Qazaqtar bul óńirlerge turaqty mekendegen halyq retinde kelgen emes, tek kóship-qonyp júrgen taipalar retinde ótken. Sondyqtan bul qalanyń qazaqtarǵa eshqandai tarihi qatysy joq", – dedi ol.
Tarihshynyń aitýynsha, kóshpeli ómir salty memleket qurýǵa, qalalar turǵyzýǵa múmkindik bermegen. Osy tusta júrgizýshi qazaq handyǵynyń qurylýyna qatysty suraq qoidy. Alaida Boris Golender bul uǵymdy da "mif" dep baǵalady.
"Qazaqtardyń qalalary bolmaǵan, olar eshqashan qalalar salmaǵan. Qazaqtar – kóshpendi halyq. Olar kóship-qonyp ómir súrgen, bul olardyń ómir salty bolatyn. Sondyqtan, olar Tashkent siiaqty ejelgi qalanyń «ózderiniki» ekenin qalai dáleldei alady? Mundai pikirdiń eshqandai tarihi jáne ǵylymi negizi joq. Olar tarihi turǵydan memleket qurýǵa beiimdelmegen. Qazaqtar kóshpeli taipalardan quralǵan. Eger tarihqa qaraityn bolsaq, qazaqtarda turaqty territoriia da bolmaǵan. Olar tek kóship-qonyp júrgen taipalardan turdy. Memleket bolý úshin turaqty territoriia, qalalar, ákimshilik qurylym bolýy kerek qoi. Bul qazaqtarda bolmaǵan. Olar tarihi derekterde únemi kóshpeli taipalar retinde sipattalady", - dep qosty ol.
Boris Golender óz pikirin Aleksei Levshin men Frants Varts siiaqty XIX-XX ǵasyr zertteýshileriniń eńbekterimen negizdeidi. Onyń aitýynsha, bul eńbekter qazaqtardy kóshpendi halyq retinde sipattaidy jáne qalalyq mádenietke qatysy bolmaǵanyn kórsetedi.
"Levshinniń eńbeginde qazaqtardyń memleket retinde emes, kóshpendi taipalar retinde sipattalǵanyn baiqaimyz. Ol qazaqtardy "eń jas halyq" dep ataidy. Al Frants Varts Tashkentte 17 jyl ómir súrip, "qazaqtar XVIII-XIX ǵasyrlarda ǵana tarihi sahnaǵa shyqty" dep jazady", – deidi Golender.
Suhbattyń negizgi saryny Tashkent qalasynyń tarihi iesi kim degen saýal tóńireginde órbidi. Golenderdiń aitýynsha, bul qala otyryqshy halyqtarǵa tiesili.
"Tashkenttiń 2500 jyldyq tarihy bar. Ol ejelden otyryqshy órkenietterdiń ortalyǵy bolǵan. Qazaqtar bul kezeńde joq edi. Sondyqtan, Tashkentti qazaqtardyń qalasy deý – tarihi turǵyda negizsiz pikir", – deidi tarihshy.
Golenderdiń taǵy bir daýly pikiri – Qazaq handyǵyna qatysty aityldy. Ol qazaqtardyń eshqashan naqty memlekettiligi bolmaǵanyn, tek kóshpendi taipalar retinde ómir súrgenin alǵa tartty.
"Qazaq handyǵy týraly búgingi tańda jii aitylatyn pikirlerdiń basym bóligi ańyzǵa uqsaidy. Qazaqtarda memleket qurylymy, shekarasy naqty belgilengen aýmaq bolǵan joq. Olar árqashan kóshpeli ómir súrdi", – deidi ol.
Bul pikir Qazaqstan tarihynda berik ornyqqan, XV ǵasyrda qurylǵan Qazaq handyǵy týraly tarihi derekterge kereǵar. Ásirese, Syǵanaq, Túrkistan, Sairam, Taraz sekildi ortaǵasyrlyq qalalar qazaq handyǵynyń saiasi jáne mádeni ortalyqtary bolǵany – ǵylymi dáleldengen shyndyq.
Sonymen qatar ol Tashkenttiń ejelgi jáne keiingi tarihynda qazaq taipalarynyń róli týraly eshbir málimet keltirmesten, "qazaqtar tek XVIII-XIX ǵasyrlarda Resei imperiiasynyń yqpalymen ǵana tarih sahnasyna shyqqan" degen ústirt qorytyndy jasaidy.
