تاريحقا كٶز جٷگٸرتسەك, تاشكەنت – تٷركٸ حالىقتارىنىڭ, سونىڭ ٸشٸندە قازاق جۇرتىنىڭ تاعدىرىمەن تٸكەلەي بايلانىستى كيەلٸ مەكەن. حح عاسىردىڭ باسىندا بۇل قالا قازاق زييالىلارىنىڭ رۋحاني, مەدەني جەنە ساياسي ورداسىنا اينالعانى بەلگٸلٸ. الايدا تاريحشى بوريس گولەندەر تاشكەنتتٸڭ قازاققا ەش قاتىسى جوق دەگەن داۋلى پٸكٸر بٸلدٸردٸ. تٸپتٸ ول قازاق حاندىعى مەن مەملەكەتتٸگٸنٸڭ بولعانىن دا جوققا شىعاردى. ونىڭ پايىمىنشا, قازاقتار كٶشپەندٸ ٶمٸر سالتىن عانا ۇستانعان جەنە قالا سالماعان. بۇل جايلى تاريحشى Seredin YouTube ارناسىنا بەرگەن سۇقباتىندا مەلٸمدەدٸ, دەپ حابارلايدى Dalanews.kz.
بوريس گولەندەر قازاقتاردىڭ تاشكەنت قالاسىنا تاريحي تۇرعىدان يەلٸك ەتۋگە ەش نەگٸزٸ جوق ەكەنٸن باسا ايتتى.
"قازاقتار تاريحتى جەتە زەرتتەمەي, ٶزدەرٸنە ىڭعايلى تۇستارىن عانا الىپ كٶرسەتەدٸ. بٸراق تاريحي عىلىم ناقتى دەلەلدەر مەن دەرەكتەرگە نەگٸزدەلۋٸ كەرەك. قازاقتاردىڭ تاشكەنتكە قاتىستى تالاپتارىنىڭ ەشبٸر تاريحي دەلەلٸ جوق. سەبەبٸ تاشكەنت – ەجەلدەن وتىرىقشى مەدەنيەتتٸڭ وشاعى, ال كٶشپەلٸ قازاقتار بۇل قالانىڭ ٶركەندەۋٸنە ەشقانداي ٷلەس قوسپاعان. قالا قۇرىلىسى, بازارلار, مەدرەسەلەر – مۇنىڭ بەرٸن ٶزگە وتىرىقشى حالىقتار تۇرعىزعان", – دەيدٸ ول.
تاريحشىنىڭ ايتۋىنشا, قازاق ەتنوسىنىڭ قالىپتاسۋى دا, مەملەكەتتٸك جٷيەسٸ دە تىم كەش جٷزەگە اسقان.
"قازاقتار — تاريح ساحناسىنا ەندٸ عانا شىققان حالىق. ولار تەك XVIII-XIX عاسىرلاردا ناقتى بٸر ۇلت رەتٸندە قالىپتاسا باستادى. وعان دەيٸن قازاقتاردىڭ اتا-بابالارى ەرتٷرلٸ كٶشپەلٸ تايپالار بولىپ ٶمٸر سٷرگەن. ولار بٸر ورتالىققا باعىنعان ناقتى مەملەكەتتٸك قۇرىلىم قۇرا المادى. سوندىقتان قازاقتاردى ٶتە جاس حالىق رەتٸندە سيپاتتايتىن تاريحي زەرتتەۋلەر — تاريحي شىندىق", — دەيدٸ گولەندەر.
ونىڭ سٶزٸنشە, قازاقتار رەسەي يمپەريياسىنا ٶز ەركٸمەن قوسىلماعان سەتتە ولاردا ناقتى تەرريتورييالىق اۋماق دەگەن تٷسٸنٸك بولماعان.
"قازاقتار قازاق تايپالارىنىڭ رەسەي يمپەريياسىنىڭ قۇرامىنا كٸرۋٸ تەك كٶشپەلٸ حالىقتى قورعاۋعا دەگەن ۇمتىلىستان تۋعان ەرەكەت ەدٸ. ٶيتكەنٸ قازاقتار كٶشپەلٸ بولعاندىقتان, ولاردىڭ بەلگٸلٸ بٸر اۋماقتى ۇزاق ۋاقىت تۇراقتى يەمدەنۋ تەجٸريبەسٸ بولماعان. ولار تەك كٶشٸپ-قونىپ ٶمٸر سٷرگەن. سول سەبەپتٸ قازاقتار رەسەيگە قوسىلعان ۋاقىتتا ناقتى بٸر تەرريتوريياسىن بەلگٸلەمەي, تەك كٶشپەلٸ تايپالار رەتٸندە عانا تٸركەلگەن", – دەيدٸ ول.
سونداي-اق ول قازاق حالقىنىڭ بۇرىنعى تاريحي اتاۋىنا دا توقتالىپ, ونىڭ قالاي ٶزگەرٸسكە ۇشىراعانىن جەتكٸزدٸ.
"قازاقتاردىڭ اتىنىڭ ٶزٸ سوڭعى جٷز جىلدىقتا بٸرنەشە رەت ٶزگەردٸ. باستاپقىدا ولاردى «قىرعىز-قايساقتار» دەپ اتاعان. بۇل ولاردىڭ جاس حالىق ەكەنٸن تاعى بٸر رەت كٶرسەتەدٸ. ەلەم تاريحىنداعى ەشبٸر كٶنە حالىقتىڭ اتاۋى سوڭعى عاسىرلاردا مۇنداي جيٸ ەرٸ تٷبەگەيلٸ ٶزگەرٸستەرگە ۇشىراماعان. وسىلايشا, قازاقتاردىڭ تاريحي تۇراقتى اتاۋى دا بولماعانىن كٶرەمٸز. ولار تەك سوڭعى ەكٸ-ٷش عاسىردىڭ كٶلەمٸندە عانا تۇراقتى ۇلتتىق اتاۋعا يە بولدى", – دەيدٸ گولەندەر.
گولەندەردٸڭ تاعى بٸر داۋلى مەلٸمدەمەسٸ — قازاقتاردىڭ كٶنە قالالارعا يەلٸك ەتۋ مەسەلەسٸنە قاتىستى بولدى.
"تاراز, تٷركٸستان سيياقتى قالالاردى قازاقتار سالماعان. بۇل قالالار – ورتا عاسىرلاردا ورتالىق ازييادا ٶمٸر سٷرگەن ٶزگە وتىرىقشى حالىقتاردىڭ مەدەني مۇراسى. قازاقتار تەك XVI-XVII عاسىرلاردا وسى ٶڭٸرلەرگە كٶشٸپ كەلگەندە, بۇل قالالار بۇرىننان بار بولاتىن. قازاق تايپالارى قالالاردى تەك ۋاقىتشا مەكەن ەتٸپ, سول جەرلەردە بەلگٸلٸ بٸر ۋاقىت ٶمٸر سٷرگەنٸمەن, ولار قالا تۇرعىزۋعا مٷددەلٸ بولماعان. ولاردىڭ ٶمٸر سالتى قالالىق ەمەس, كٶشپەلٸ تۇرمىسقا نەگٸزدەلگەن ەدٸ. سوندىقتان بۇل قالالاردى قازاقتاردىڭ تاريحي مەنشٸگٸ دەپ قاراستىرۋ دۇرىس ەمەس", – دەپ قوستى ول.
گولەندەر قازاقتاردىڭ تاريحي تامىرى مەن تەگٸ تۋرالى وي قوزعاپ, قازٸرگٸ ۋاقىتتا ولاردىڭ ورتالىق ازييانىڭ بايىرعى حالىقتارى قاتارىنا جاتقىزىلۋىن دۇرىس ەمەس دەپ سانايتىنىن اتاپ ٶتتٸ.
"تاريحي دەرەكتەرگە سٷيەنسەك, ولار كٶشپەلٸ تايپالاردان قۇرالعان, كەيٸنٸرەك, XVIII-XIX عاسىرلاردا عانا ناقتى بٸر حالىق رەتٸندە قالىپتاسا باستاعان. بۇعان دەيٸنگٸ كەزەڭدەردە قازاقتار بٸرنەشە كٶشپەلٸ تايپالاردىڭ جيىنتىعى بولعان. وسىعان بايلانىستى قازاقتار ٶزدەرٸن تىم ەرتەدەگٸ حالىق رەتٸندە كٶرسەتۋگە تىرىسادى, الايدا بۇل عىلىمي فاكتٸلەرگە قايشى كەلەدٸ", – دەپ قوستى ول.
سونىمەن قاتار گولەندەر قازٸرگٸ قازاق تاريحشىلارىنىڭ ەدٸسناماسىنا دا سىن كٶزبەن قارادى.
"قازاق تاريحشىلارى كٶبٸنەسە ناقتى تاريحي دەلەلدەرگە ەمەس, ۇلتتىق سەزٸمگە نەگٸزدەلٸپ جازادى. ولار تاريحي فاكتٸلەردٸ بۇرمالاپ, قازاقتاردى ٶتە كٶنە ەرٸ بايىرعى حالىق رەتٸندە كٶرسەتكٸسٸ كەلەدٸ. الايدا تاريحي شىندىققا سٷيەنسەك, قازاقتاردىڭ ناقتى ۇلتتىق قالىپتاسۋى سوڭعى عاسىرلاردا عانا جٷزەگە استى. قازاقتار تاريح ساحناسىنا تىم كەش شىققاندىقتان, ولاردىڭ ەرتە زاماننان كەلە جاتقان تاريحي مەملەكەتتەرٸ تۋرالى ايتىلعان پٸكٸرلەر كٶبٸنە شىندىققا جاناسپايدى", – دەپ, قازاق تاريحناماسىن سىنعا الادى.
سۇحبات بارىسىندا جٷرگٸزۋشٸ قازاقتاردىڭ تاشكەنتكە قاتىستى كٶزقاراسىنا ناقتى ساۋال قويدى. بوريس گولەندەردٸڭ ايتۋىنشا, مۇنداي پٸكٸرلەردٸڭ ەشقانداي تاريحي نەگٸزٸ جوق.
"تاشكەنت قالاسى ەكٸ مىڭ جىلدان استام تاريحى بار كٶنە قالا. قازاقتار بۇل قالا قۇرىلعان كەزدە تاريح ساحناسىندا بولماعان ەدٸ. ولار بۇل ايماقتارعا كەيٸنٸرەك, كٶشپەلٸ تايپالار رەتٸندە كەلگەن. وسى سەبەپتٸ, تاشكەنتتٸ قازاقتاردىڭ تاريحي مەنشٸگٸ دەپ قاراستىرۋعا ەش نەگٸز جوق. قازاقتار بۇل ٶڭٸرلەرگە تۇراقتى مەكەندەگەن حالىق رەتٸندە كەلگەن ەمەس, تەك كٶشٸپ-قونىپ جٷرگەن تايپالار رەتٸندە ٶتكەن. سوندىقتان بۇل قالانىڭ قازاقتارعا ەشقانداي تاريحي قاتىسى جوق", – دەدٸ ول.
تاريحشىنىڭ ايتۋىنشا, كٶشپەلٸ ٶمٸر سالتى مەملەكەت قۇرۋعا, قالالار تۇرعىزۋعا مٷمكٸندٸك بەرمەگەن. وسى تۇستا جٷرگٸزۋشٸ قازاق حاندىعىنىڭ قۇرىلۋىنا قاتىستى سۇراق قويدى. الايدا بوريس گولەندەر بۇل ۇعىمدى دا "ميف" دەپ باعالادى.
"قازاقتاردىڭ قالالارى بولماعان, ولار ەشقاشان قالالار سالماعان. قازاقتار – كٶشپەندٸ حالىق. ولار كٶشٸپ-قونىپ ٶمٸر سٷرگەن, بۇل ولاردىڭ ٶمٸر سالتى بولاتىن. سوندىقتان, ولار تاشكەنت سيياقتى ەجەلگٸ قالانىڭ «ٶزدەرٸنٸكٸ» ەكەنٸن قالاي دەلەلدەي الادى? مۇنداي پٸكٸردٸڭ ەشقانداي تاريحي جەنە عىلىمي نەگٸزٸ جوق. ولار تاريحي تۇرعىدان مەملەكەت قۇرۋعا بەيٸمدەلمەگەن. قازاقتار كٶشپەلٸ تايپالاردان قۇرالعان. ەگەر تاريحقا قارايتىن بولساق, قازاقتاردا تۇراقتى تەرريتورييا دا بولماعان. ولار تەك كٶشٸپ-قونىپ جٷرگەن تايپالاردان تۇردى. مەملەكەت بولۋ ٷشٸن تۇراقتى تەرريتورييا, قالالار, ەكٸمشٸلٸك قۇرىلىم بولۋى كەرەك قوي. بۇل قازاقتاردا بولماعان. ولار تاريحي دەرەكتەردە ٷنەمٸ كٶشپەلٸ تايپالار رەتٸندە سيپاتتالادى", - دەپ قوستى ول.
بوريس گولەندەر ٶز پٸكٸرٸن الەكسەي لەۆشين مەن فرانتس ۆارتس سيياقتى XIX-XX عاسىر زەرتتەۋشٸلەرٸنٸڭ ەڭبەكتەرٸمەن نەگٸزدەيدٸ. ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل ەڭبەكتەر قازاقتاردى كٶشپەندٸ حالىق رەتٸندە سيپاتتايدى جەنە قالالىق مەدەنيەتكە قاتىسى بولماعانىن كٶرسەتەدٸ.
"لەۆشيننٸڭ ەڭبەگٸندە قازاقتاردىڭ مەملەكەت رەتٸندە ەمەس, كٶشپەندٸ تايپالار رەتٸندە سيپاتتالعانىن بايقايمىز. ول قازاقتاردى "ەڭ جاس حالىق" دەپ اتايدى. ال فرانتس ۆارتس تاشكەنتتە 17 جىل ٶمٸر سٷرٸپ, "قازاقتار XVIII-XIX عاسىرلاردا عانا تاريحي ساحناعا شىقتى" دەپ جازادى", – دەيدٸ گولەندەر.
سۇحباتتىڭ نەگٸزگٸ سارىنى تاشكەنت قالاسىنىڭ تاريحي يەسٸ كٸم دەگەن ساۋال تٶڭٸرەگٸندە ٶربٸدٸ. گولەندەردٸڭ ايتۋىنشا, بۇل قالا وتىرىقشى حالىقتارعا تيەسٸلٸ.
"تاشكەنتتٸڭ 2500 جىلدىق تاريحى بار. ول ەجەلدەن وتىرىقشى ٶركەنيەتتەردٸڭ ورتالىعى بولعان. قازاقتار بۇل كەزەڭدە جوق ەدٸ. سوندىقتان, تاشكەنتتٸ قازاقتاردىڭ قالاسى دەۋ – تاريحي تۇرعىدا نەگٸزسٸز پٸكٸر", – دەيدٸ تاريحشى.
گولەندەردٸڭ تاعى بٸر داۋلى پٸكٸرٸ – قازاق حاندىعىنا قاتىستى ايتىلدى. ول قازاقتاردىڭ ەشقاشان ناقتى مەملەكەتتٸلٸگٸ بولماعانىن, تەك كٶشپەندٸ تايپالار رەتٸندە ٶمٸر سٷرگەنٸن العا تارتتى.
"قازاق حاندىعى تۋرالى بٷگٸنگٸ تاڭدا جيٸ ايتىلاتىن پٸكٸرلەردٸڭ باسىم بٶلٸگٸ اڭىزعا ۇقسايدى. قازاقتاردا مەملەكەت قۇرىلىمى, شەكاراسى ناقتى بەلگٸلەنگەن اۋماق بولعان جوق. ولار ەرقاشان كٶشپەلٸ ٶمٸر سٷردٸ", – دەيدٸ ول.
بۇل پٸكٸر قازاقستان تاريحىندا بەرٸك ورنىققان, XV عاسىردا قۇرىلعان قازاق حاندىعى تۋرالى تاريحي دەرەكتەرگە كەرەعار. ەسٸرەسە, سىعاناق, تٷركٸستان, سايرام, تاراز سەكٸلدٸ ورتاعاسىرلىق قالالار قازاق حاندىعىنىڭ ساياسي جەنە مەدەني ورتالىقتارى بولعانى – عىلىمي دەلەلدەنگەن شىندىق.
سونىمەن قاتار ول تاشكەنتتٸڭ ەجەلگٸ جەنە كەيٸنگٸ تاريحىندا قازاق تايپالارىنىڭ رٶلٸ تۋرالى ەشبٸر مەلٸمەت كەلتٸرمەستەن, "قازاقتار تەك XVIII-XIX عاسىرلاردا رەسەي يمپەريياسىنىڭ ىقپالىمەن عانا تاريح ساحناسىنا شىققان" دەگەن ٷستٸرت قورىتىندى جاسايدى.
