1981 jyldyń jeltoqsanynda KSRO-nyń tas-qamal ideologiiasyn shaiqaltqan tótenshe oqiǵa boldy. Shaǵyn Sarapýl qalasynda eki sarbaz mektepke basa-kóktep kirip, 26 oqýshyny kepilge alady. Keńes ókimeti alǵash ret óz mektebinde balalardyń ómiri saiasi saýdaǵa túskenin kóredi. Eldi dúrliktirgen bul búliktiń basynda AQSh-qa qashyp, sol jaqtan Qazaqstannyń azattyǵyn talap etkisi kelgen 21 jastaǵy qazaq sarbazy Ahmetjan Qalpaqbaev pen onyń serigi tur edi. Dalanews.kz redaktsiiasy kópke beimálim qazaq sarbazynyń táýelsizdik týraly batyl oiyn jáne Sarapýldaǵy oqiǵanyń qalai aiaqtalǵanyn baiandaýdy jón kórdi.
Táýelsizdikti armandaǵan qazaq jigiti
Ahmetjan Qalpaqbaev Túrikmenstanda týyp-ósken. Ulty qazaq. Keńestik júieniń otarshyl saiasatyna ishtei qarsylyq bildirgen ol jastaiynan erekshe zerektigimen kózge túsken. Tipti jasyryn túrde óz qolymen radioqabyldaǵysh qurastyryp, “Amerika daýysy” sekildi sheteldik tolqyndardy úzbei tyńdaǵan.
Onyń bar oiy AQSh-qa jetý bolatyn. Oqiǵa týraly jariialanǵan derekterge kóz júgirtsek, Ahmetjan muhittyń arǵy betine baryp, radiostantsiialardan Qazaqstannyń bostandyǵy týraly sóz sóileýdi armandaǵan. 1986 jylǵy Jeltoqsan kóterilisinen bes jyl buryn, keńestik repressivti júieniń qahary qaitpai turǵan shaqta Ahmetjan Qalpaqbaev Qazaqstannyń óz aldyna derbes el bola alatynyna senim artqan.
“Qazaqstannyń óz aýyl sharýashylyǵy, óz óndirisi men bailyǵy bar. Elimiz eshkimge jaýtańdamai, táýelsiz ómir súre alady”, - degen senim 21 jastaǵy qazaq jigitiniń boiynda sol jyldary berik qalyptasqan edi.
Alaida onyń maqsatyna jetý úshin tańdaǵan joly jazyqsyz adamdardyń ómirine qater tóndirdi. Basqa joly joq ta edi.
Áskeri qyzmette ol Aleksandr Melnikovpen jaqyn aralasqan. Melnikov te Keńes Odaǵynan ketkisi kelgen. Ekeýi shetelge shyǵýdyń amalyn izdep, kepilge adam alýdy uiǵarady. Sóitip áskerden qalaǵa shyqqan saiyn qai jerge barýǵa bolatynyna zer salyp júredi. Aqyry ekeýi áskeri bólimge jaqyn mektepti tańdaidy.
Joǵalǵan minalar jáne mektepke kirgen eki sarbaz
1981 jyldyń jeltoqsan aiynyń ortasynda Sarapýldaǵy áskeri qoimadan birneshe tankige qarsy mina joǵalady. Bul habar shaǵyn qalaǵa lezde taraidy. Minalardy áskeri bólim aýmaǵyna kirgen balalar alǵan bolýy múmkin degen boljam da aitylady. Keiin olardy jetinshi synyp oqýshylary alyp ketkeni belgili bolady.
Qalpaqbaev pen Melnikov osy jaǵdaidy syltaý etip, 17 jeltoqsanda áskeri bólimnen avtomat, pyshaq jáne 120 oq alyp qashady. Sodan soń Sarapýldaǵy №12 mektepke kelip, joǵalǵan minalar jóninde oqýshylarmen sóileskisi keletinderin jetkizedi. Qaladaǵy oqiǵadan habardar direktor men kezekshi muǵalim olardyń sózine kúmán keltirmeidi.
Sarbazdar áýelde bólim komandiriniń balasy oqityn 10 “A” synybyna barýdy kózdegen. Komandir ulyn aman alyp qalý úshin talaptaryn oryndaýǵa tyrysady dep oilaǵan. Biraq sol kúni bul synyptyń oqýshylary erte taraǵan eken. Ekeýi mektep ishin aralap, biologiia sabaǵy ótip jatqan 10 “V” synybyna toqtaidy.
Muǵalim Liýdmila Verhovtseva sarbazdardan sabaq aiaqtalǵansha kútýin suraidy. Qońyraý soǵylǵan soń olar kabinetke qaita kirip, esikti ishten qulyptaidy. Alaida synyptaǵy 26 oqýshy ózderiniń qamalǵanyn birden túsine qoimaidy.
Kabinette aitylǵan “táýelsizdik” týraly oi
16 saǵatqa sozylǵan oqiǵa barysynda Ahmetjan Qalpaqbaev ózin qaisar ári baisaldy ustaǵan. Ol oqýshylarmen erkin sóilesip, AQSh-qa barý josparyn Qazaqstannyń táýelsizdigin alý týraly oiymen bailanystyrǵan. Iaǵni, muhit asyp, sol jaqtan Qazaqstannyń bostandyǵy týraly ún qatqysy kelgen. Mektep radiosy arqyly jerlesteri men qyzmettesteri oǵan qazaq tilinde úndeý tastap, berilýin ótingenimen, ol óz ustanymynan taimaidy.
Osylaisha Qalpaqbaev pen Melnikov mektep direktoryna hat joldaidy. Olar AQSh-qa nemese Batystyń basqa eline kedergisiz ketýdi talap etedi. Jolǵa shyqqanǵa deiin óz qaýipsizdigine Memlekettik qaýipsizdik komiteti jaýap berýge tiis ekenin jazady.
Hatty alǵan direktor men áskeri daiyndyq pániniń muǵalimi kabinet esigin qaǵady. Sarbazdardyń “Aýlaq turyńdar!” degen aiqaiy úzilistegi shýdan estilmeidi. Sonda Qalpaqbaev tóbege qarai eki ret oq atady. Kýágerlerdiń eske alýynsha, tar bólmedegi oq daýysy qulaq tundyryp, keibir oqýshy partanyń astyna tyǵylǵan.
Mektep syrtyndaǵy jaǵdai
Oqýshylardyń kepilge alynǵany belgili bolǵan soń, mekteptegi basqa balalar syrtqa shyǵarylyp, ǵimarat qorshaýǵa alynady. Qorshaý syrtynda jinalǵan ata-analar ishte qalǵan balalarynyń aman shyǵýyn kútedi.
Biraz ýaqyttan keiin qarýly sarbazdar oqýshylardy dárethanaǵa kezekpen jibergen. Árqaisysy eki minýt ishinde kabinetke qaityp kelýge tiis edi. Dálizge shyqqan balalar sol arada qaýipsizdik qyzmetkerlerine synypta ne bolyp jatqanyn aityp úlgeredi. Synyp jetekshisi Tamara Kýptsovanyń esteliginshe, oqýshylardyń halderin suraǵanda, oqýshylar “Jaqsymyz, ýaiymdamańyz” dep jaýap bergen.
Birneshe saǵatqa sozylǵan kelissóz
Kepildegi balalardy bosatý úshin qaýipsizdik qyzmetiniń kapitany Vladimir Orehov sarbazdarmen sóilesýge kirgen. Keiingi esteliginde ol kabinetke engen sátte Qalpaqbaev avtomatyn ishine, al Melnikov arqasyna kezegenin aitqan.
Sarbazdar áýejaiǵa aparatyn kólik pen AQSh-qa ushatyn ushaq talap etken. Balalardy da birge alyp ketpek bolǵan. Orehov qarýmen jáne kepildegi adamdarmen AQSh-qa barsa, ol jaqta da tutqyndalatynyn túsindirgen. Shetelge shyǵý úshin aldymen qujat rásimdeý qajet ekenin aityp, saýalnama toltyrýdy usynǵan. Ekeýi kelisken. Osy áńgime arqyly Orehov arnaiy jasaq kelgenshe ýaqyt utqan.
Tún ishinde qyzdar bosatylyp, kabinette segiz ul qalǵan. Tańǵa jýyq oqýshy Albert Hakimov dárethanaǵa shyqqanda dálizdegi arnaiy jasaqty kórgen. Ol qyzmetkerlerge synyp ishinde sarbazdar men balalardyń qai jerde otyrǵanyn aityp bergen. Qaityp kirgen soń, synyptastaryn terezeden alysyraq otyrǵyzyp, jandaryna sómkelerin jinaǵan.
Tańǵy saǵat bester shamasynda Orehov kabinetke qaita kirgen. Ol qujattardyń daiyn ekenin, áýejaiǵa aparatyn kóliktiń kútip turǵanyn aityp, sarbazdardy balalardy bosatýǵa kóndirgen. Olardyń ornyna ózi qalýǵa kelisken. Sóitip, oqýshylar biriniń artynan biri kabinetten aman shyqqan.
Balalar bosatylǵannan keiin Orehov qujattardy ákeletinin aityp, ailamen syrtqa shyqqan. Kabinette eki sarbaz ǵana qalǵanda “Alfa” jasaǵy ishke kirip, ekeýin ustaidy.
Jyldar boiy aitylmaǵan qupiia
Osyisha eki sarbaz qamaýǵa alynady. Sverdlov áskeri sotynyń úkimimen Ahmetjan Qalpaqbaev 13 jylǵa, Aleksandr Melnikov 8 jylǵa bas bostandyǵynan aiyrylǵan. Máskeý bul oqiǵany barynsha qupiia ustap, oqýshylar men muǵalimderden 15 jyl boiy syrtqa tis jarmaý týraly qolhat alǵan. Sol sebepti Sarapýldaǵy oqiǵanyń jai-japsary kópshilikke arada jyldar ótken soń ǵana belgili boldy.
Reseilik basylymdar Ahmetjan týraly ne jazdy?
Sarapýl oqiǵasy týraly reseilik jariialanymdarda Ahmetjan Qalpaqbaev kóbine qarýly qylmys jasaǵan qatygez sarbaz retinde sipattalady. Diletant basylymy onyń Amerikaǵa ketýdi armandaǵanyna nazar aýdarǵan. Proza.ru saityndaǵy ocherkte de onyń qymbat kólik pen sándi kiim týraly aitqany sóz bolǵan. Biraq Qalpaqbaevtyń Qazaqstannyń azattyǵy jónindegi oiy qamtylmaǵan.
Al shyndyǵynda qazaq sarbazynyń AQSh-qa jetý nietiniń saiasi maqsaty boldy. Ol Qazaqstannyń bostandyǵy úshin kúresýdi kózdep, eliniń táýelsizdigine qatysty ún qatqysy keldi.
Bul oqiǵa Jeltoqsan kóterilisinen bes jyl buryn Qazaqstannyń táýelsizdigin ańsaǵan qazaq sarbazynyń esimin tarihta qaldyrdy.