1981 جىلدىڭ جەلتوقسانىندا كسرو-نىڭ تاس-قامال يدەولوگيياسىن شايقالتقان تٶتەنشە وقيعا بولدى. شاعىن ساراپۋل قالاسىندا ەكٸ سارباز مەكتەپكە باسا-كٶكتەپ كٸرٸپ, 26 وقۋشىنى كەپٸلگە الادى. كەڭەس ٶكٸمەتٸ العاش رەت ٶز مەكتەبٸندە بالالاردىڭ ٶمٸرٸ ساياسي ساۋداعا تٷسكەنٸن كٶرەدٸ. ەلدٸ دٷرلٸكتٸرگەن بۇل بٷلٸكتٸڭ باسىندا اقش-قا قاشىپ, سول جاقتان قازاقستاننىڭ ازاتتىعىن تالاپ ەتكٸسٸ كەلگەن 21 جاستاعى قازاق ساربازى احمەتجان قالپاقباەۆ پەن ونىڭ سەرٸگٸ تۇر ەدٸ. Dalanews.kz رەداكتسيياسى كٶپكە بەيمەلٸم قازاق ساربازىنىڭ تەۋەلسٸزدٸك تۋرالى باتىل ويىن جەنە ساراپۋلداعى وقيعانىڭ قالاي اياقتالعانىن بايانداۋدى جٶن كٶردٸ.
تەۋەلسٸزدٸكتٸ ارمانداعان قازاق جٸگٸتٸ
احمەتجان قالپاقباەۆ تٷرٸكمەنستاندا تۋىپ-ٶسكەن. ۇلتى قازاق. كەڭەستٸك جٷيەنٸڭ وتارشىل ساياساتىنا ٸشتەي قارسىلىق بٸلدٸرگەن ول جاستايىنان ەرەكشە زەرەكتٸگٸمەن كٶزگە تٷسكەن. تٸپتٸ جاسىرىن تٷردە ٶز قولىمەن راديوقابىلداعىش قۇراستىرىپ, “امەريكا داۋىسى” سەكٸلدٸ شەتەلدٸك تولقىنداردى ٷزبەي تىڭداعان.
ونىڭ بار ويى اقش-قا جەتۋ بولاتىن. وقيعا تۋرالى جارييالانعان دەرەكتەرگە كٶز جٷگٸرتسەك, احمەتجان مۇحيتتىڭ ارعى بەتٸنە بارىپ, راديوستانتسييالاردان قازاقستاننىڭ بوستاندىعى تۋرالى سٶز سٶيلەۋدٸ ارمانداعان. 1986 جىلعى جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸنەن بەس جىل بۇرىن, كەڭەستٸك رەپرەسسيۆتٸ جٷيەنٸڭ قاھارى قايتپاي تۇرعان شاقتا احمەتجان قالپاقباەۆ قازاقستاننىڭ ٶز الدىنا دەربەس ەل بولا الاتىنىنا سەنٸم ارتقان.
“قازاقستاننىڭ ٶز اۋىل شارۋاشىلىعى, ٶز ٶندٸرٸسٸ مەن بايلىعى بار. ەلٸمٸز ەشكٸمگە جاۋتاڭداماي, تەۋەلسٸز ٶمٸر سٷرە الادى”, - دەگەن سەنٸم 21 جاستاعى قازاق جٸگٸتٸنٸڭ بويىندا سول جىلدارى بەرٸك قالىپتاسقان ەدٸ.
الايدا ونىڭ ماقساتىنا جەتۋ ٷشٸن تاڭداعان جولى جازىقسىز ادامداردىڭ ٶمٸرٸنە قاتەر تٶندٸردٸ. باسقا جولى جوق تا ەدٸ.
ەسكەري قىزمەتتە ول الەكساندر مەلنيكوۆپەن جاقىن ارالاسقان. مەلنيكوۆ تە كەڭەس وداعىنان كەتكٸسٸ كەلگەن. ەكەۋٸ شەتەلگە شىعۋدىڭ امالىن ٸزدەپ, كەپٸلگە ادام الۋدى ۇيعارادى. سٶيتٸپ ەسكەردەن قالاعا شىققان سايىن قاي جەرگە بارۋعا بولاتىنىنا زەر سالىپ جٷرەدٸ. اقىرى ەكەۋٸ ەسكەري بٶلٸمگە جاقىن مەكتەپتٸ تاڭدايدى.
جوعالعان مينالار جەنە مەكتەپكە كٸرگەن ەكٸ سارباز
1981 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىنىڭ ورتاسىندا ساراپۋلداعى ەسكەري قويمادان بٸرنەشە تانكٸگە قارسى مينا جوعالادى. بۇل حابار شاعىن قالاعا لەزدە تارايدى. مينالاردى ەسكەري بٶلٸم اۋماعىنا كٸرگەن بالالار العان بولۋى مٷمكٸن دەگەن بولجام دا ايتىلادى. كەيٸن ولاردى جەتٸنشٸ سىنىپ وقۋشىلارى الىپ كەتكەنٸ بەلگٸلٸ بولادى.
قالپاقباەۆ پەن مەلنيكوۆ وسى جاعدايدى سىلتاۋ ەتٸپ, 17 جەلتوقساندا ەسكەري بٶلٸمنەن اۆتومات, پىشاق جەنە 120 وق الىپ قاشادى. سودان سوڭ ساراپۋلداعى №12 مەكتەپكە كەلٸپ, جوعالعان مينالار جٶنٸندە وقۋشىلارمەن سٶيلەسكٸسٸ كەلەتٸندەرٸن جەتكٸزەدٸ. قالاداعى وقيعادان حاباردار ديرەكتور مەن كەزەكشٸ مۇعالٸم ولاردىڭ سٶزٸنە كٷمەن كەلتٸرمەيدٸ.
ساربازدار ەۋەلدە بٶلٸم كومانديرٸنٸڭ بالاسى وقيتىن 10 “ا” سىنىبىنا بارۋدى كٶزدەگەن. كوماندير ۇلىن امان الىپ قالۋ ٷشٸن تالاپتارىن ورىنداۋعا تىرىسادى دەپ ويلاعان. بٸراق سول كٷنٸ بۇل سىنىپتىڭ وقۋشىلارى ەرتە تاراعان ەكەن. ەكەۋٸ مەكتەپ ٸشٸن ارالاپ, بيولوگييا ساباعى ٶتٸپ جاتقان 10 “ۆ” سىنىبىنا توقتايدى.
مۇعالٸم ليۋدميلا ۆەرحوۆتسەۆا ساربازداردان ساباق اياقتالعانشا كٷتۋٸن سۇرايدى. قوڭىراۋ سوعىلعان سوڭ ولار كابينەتكە قايتا كٸرٸپ, ەسٸكتٸ ٸشتەن قۇلىپتايدى. الايدا سىنىپتاعى 26 وقۋشى ٶزدەرٸنٸڭ قامالعانىن بٸردەن تٷسٸنە قويمايدى.
كابينەتتە ايتىلعان “تەۋەلسٸزدٸك” تۋرالى وي
16 ساعاتقا سوزىلعان وقيعا بارىسىندا احمەتجان قالپاقباەۆ ٶزٸن قايسار ەرٸ بايسالدى ۇستاعان. ول وقۋشىلارمەن ەركٸن سٶيلەسٸپ, اقش-قا بارۋ جوسپارىن قازاقستاننىڭ تەۋەلسٸزدٸگٸن الۋ تۋرالى ويىمەن بايلانىستىرعان. ياعني, مۇحيت اسىپ, سول جاقتان قازاقستاننىڭ بوستاندىعى تۋرالى ٷن قاتقىسى كەلگەن. مەكتەپ راديوسى ارقىلى جەرلەستەرٸ مەن قىزمەتتەستەرٸ وعان قازاق تٸلٸندە ٷندەۋ تاستاپ, بەرٸلۋٸن ٶتٸنگەنٸمەن, ول ٶز ۇستانىمىنان تايمايدى.
وسىلايشا قالپاقباەۆ پەن مەلنيكوۆ مەكتەپ ديرەكتورىنا حات جولدايدى. ولار اقش-قا نەمەسە باتىستىڭ باسقا ەلٸنە كەدەرگٸسٸز كەتۋدٸ تالاپ ەتەدٸ. جولعا شىققانعا دەيٸن ٶز قاۋٸپسٸزدٸگٸنە مەملەكەتتٸك قاۋٸپسٸزدٸك كوميتەتٸ جاۋاپ بەرۋگە تيٸس ەكەنٸن جازادى.
حاتتى العان ديرەكتور مەن ەسكەري دايىندىق پەنٸنٸڭ مۇعالٸمٸ كابينەت ەسٸگٸن قاعادى. ساربازداردىڭ “اۋلاق تۇرىڭدار!” دەگەن ايقايى ٷزٸلٸستەگٸ شۋدان ەستٸلمەيدٸ. سوندا قالپاقباەۆ تٶبەگە قاراي ەكٸ رەت وق اتادى. كۋەگەرلەردٸڭ ەسكە الۋىنشا, تار بٶلمەدەگٸ وق داۋىسى قۇلاق تۇندىرىپ, كەيبٸر وقۋشى پارتانىڭ استىنا تىعىلعان.
مەكتەپ سىرتىنداعى جاعداي
وقۋشىلاردىڭ كەپٸلگە الىنعانى بەلگٸلٸ بولعان سوڭ, مەكتەپتەگٸ باسقا بالالار سىرتقا شىعارىلىپ, عيمارات قورشاۋعا الىنادى. قورشاۋ سىرتىندا جينالعان اتا-انالار ٸشتە قالعان بالالارىنىڭ امان شىعۋىن كٷتەدٸ.
بٸراز ۋاقىتتان كەيٸن قارۋلى ساربازدار وقۋشىلاردى دەرەتحاناعا كەزەكپەن جٸبەرگەن. ەرقايسىسى ەكٸ مينۋت ٸشٸندە كابينەتكە قايتىپ كەلۋگە تيٸس ەدٸ. دەلٸزگە شىققان بالالار سول ارادا قاۋٸپسٸزدٸك قىزمەتكەرلەرٸنە سىنىپتا نە بولىپ جاتقانىن ايتىپ ٷلگەرەدٸ. سىنىپ جەتەكشٸسٸ تامارا كۋپتسوۆانىڭ ەستەلٸگٸنشە, وقۋشىلاردىڭ حالدەرٸن سۇراعاندا, وقۋشىلار “جاقسىمىز, ۋايىمداماڭىز” دەپ جاۋاپ بەرگەن.
بٸرنەشە ساعاتقا سوزىلعان كەلٸسسٶز
كەپٸلدەگٸ بالالاردى بوساتۋ ٷشٸن قاۋٸپسٸزدٸك قىزمەتٸنٸڭ كاپيتانى ۆلاديمير ورەحوۆ ساربازدارمەن سٶيلەسۋگە كٸرگەن. كەيٸنگٸ ەستەلٸگٸندە ول كابينەتكە ەنگەن سەتتە قالپاقباەۆ اۆتوماتىن ٸشٸنە, ال مەلنيكوۆ ارقاسىنا كەزەگەنٸن ايتقان.
ساربازدار ەۋەجايعا اپاراتىن كٶلٸك پەن اقش-قا ۇشاتىن ۇشاق تالاپ ەتكەن. بالالاردى دا بٸرگە الىپ كەتپەك بولعان. ورەحوۆ قارۋمەن جەنە كەپٸلدەگٸ ادامدارمەن اقش-قا بارسا, ول جاقتا دا تۇتقىندالاتىنىن تٷسٸندٸرگەن. شەتەلگە شىعۋ ٷشٸن الدىمەن قۇجات رەسٸمدەۋ قاجەت ەكەنٸن ايتىپ, ساۋالناما تولتىرۋدى ۇسىنعان. ەكەۋٸ كەلٸسكەن. وسى ەڭگٸمە ارقىلى ورەحوۆ ارنايى جاساق كەلگەنشە ۋاقىت ۇتقان.
تٷن ٸشٸندە قىزدار بوساتىلىپ, كابينەتتە سەگٸز ۇل قالعان. تاڭعا جۋىق وقۋشى البەرت حاكيموۆ دەرەتحاناعا شىققاندا دەلٸزدەگٸ ارنايى جاساقتى كٶرگەن. ول قىزمەتكەرلەرگە سىنىپ ٸشٸندە ساربازدار مەن بالالاردىڭ قاي جەردە وتىرعانىن ايتىپ بەرگەن. قايتىپ كٸرگەن سوڭ, سىنىپتاستارىن تەرەزەدەن الىسىراق وتىرعىزىپ, جاندارىنا سٶمكەلەرٸن جيناعان.
تاڭعى ساعات بەستەر شاماسىندا ورەحوۆ كابينەتكە قايتا كٸرگەن. ول قۇجاتتاردىڭ دايىن ەكەنٸن, ەۋەجايعا اپاراتىن كٶلٸكتٸڭ كٷتٸپ تۇرعانىن ايتىپ, ساربازداردى بالالاردى بوساتۋعا كٶندٸرگەن. ولاردىڭ ورنىنا ٶزٸ قالۋعا كەلٸسكەن. سٶيتٸپ, وقۋشىلار بٸرٸنٸڭ ارتىنان بٸرٸ كابينەتتەن امان شىققان.
بالالار بوساتىلعاننان كەيٸن ورەحوۆ قۇجاتتاردى ەكەلەتٸنٸن ايتىپ, ايلامەن سىرتقا شىققان. كابينەتتە ەكٸ سارباز عانا قالعاندا “الفا” جاساعى ٸشكە كٸرٸپ, ەكەۋٸن ۇستايدى.
جىلدار بويى ايتىلماعان قۇپييا
وسىيشا ەكٸ سارباز قاماۋعا الىنادى. سۆەردلوۆ ەسكەري سوتىنىڭ ٷكٸمٸمەن احمەتجان قالپاقباەۆ 13 جىلعا, الەكساندر مەلنيكوۆ 8 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرىلعان. مەسكەۋ بۇل وقيعانى بارىنشا قۇپييا ۇستاپ, وقۋشىلار مەن مۇعالٸمدەردەن 15 جىل بويى سىرتقا تٸس جارماۋ تۋرالى قولحات العان. سول سەبەپتٸ ساراپۋلداعى وقيعانىڭ جاي-جاپسارى كٶپشٸلٸككە ارادا جىلدار ٶتكەن سوڭ عانا بەلگٸلٸ بولدى.
رەسەيلٸك باسىلىمدار احمەتجان تۋرالى نە جازدى?
ساراپۋل وقيعاسى تۋرالى رەسەيلٸك جارييالانىمداردا احمەتجان قالپاقباەۆ كٶبٸنە قارۋلى قىلمىس جاساعان قاتىگەز سارباز رەتٸندە سيپاتتالادى. Diletant باسىلىمى ونىڭ امەريكاعا كەتۋدٸ ارمانداعانىنا نازار اۋدارعان. Proza.ru سايتىنداعى وچەركتە دە ونىڭ قىمبات كٶلٸك پەن سەندٸ كيٸم تۋرالى ايتقانى سٶز بولعان. بٸراق قالپاقباەۆتىڭ قازاقستاننىڭ ازاتتىعى جٶنٸندەگٸ ويى قامتىلماعان.
ال شىندىعىندا قازاق ساربازىنىڭ اقش-قا جەتۋ نيەتٸنٸڭ ساياسي ماقساتى بولدى. ول قازاقستاننىڭ بوستاندىعى ٷشٸن كٷرەسۋدٸ كٶزدەپ, ەلٸنٸڭ تەۋەلسٸزدٸگٸنە قاتىستى ٷن قاتقىسى كەلدٸ.
بۇل وقيعا جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸنەن بەس جىل بۇرىن قازاقستاننىڭ تەۋەلسٸزدٸگٸن اڭساعان قازاق ساربازىنىڭ ەسٸمٸن تاريحتا قالدىردى.
