Álemdik agroazyq-túlik naryǵynyń investorlary men qatysýshylary úshin Qazaqstan aimaqtyq turaqtandyrýshy kúsh ári jańa múmkindikter ortalyǵy retinde tanyldy,- dep habarlaidy Dalanews.kz
Qazirgi geosaiasi turaqsyzdyq, klimattyń ózgerýi jáne jetkizý tizbekteriniń álsizdigi jaǵdaiynda azyq-túlik qaýipsizdigi álem elderi úshin basty basymdyqqa ainaldy. Ortalyq Aziiadaǵy eń iri memleket ári ósip kele jatqan agrarlyq derjava retinde Qazaqstan bul mindetti jedel sheshý maqsatynda agroazyq-túlik sektoryn keshendi jańǵyrtýǵa kiristi. Maqsat – ishki naryqty azyq-túlikpen tolyq qamtamasyz etý, eksporttyq áleýetti arttyrý jáne ártaraptandyrý men ornyqty damý arqyly uzaq merzimdi turaqtylyqqa qol jetkizý.
Sońǵy jyldary Qazaqstan aýyl sharýashylyǵy salasyn túbegeili transformatsiialaýǵa baǵyttalǵan jáne bul baǵytta aitarlyqtai jetistikterge jetti. Jergilikti óndiris, mehanizatsiia jáne qosylǵan quny joǵary ónim eksporty damyp, ishki azyq-túlik qaýipsizdigi nyǵaidy. Eksport kólemi ósip, klimatqa tózimdilik pen jasyl ekonomika qaǵidattaryna adaldyq baiqalady.
Jańa saýda oiynshysy
Sońǵy bes jylda (2020–2024 jj.) Qazaqstannyń agroazyq-túlik eksporty 51%-ǵa artyp, 3,4 mlrd AQSh dollarynan 5,1 mlrd AQSh dollaryna jetti, jáne búginde 66 eldiń naryǵyn qamtidy. Qosylǵan quny joǵary ónim úlesi agroeksporttyń 52%-ynan astamyn qurap, salanyń qurylymdyq jetilýin dáleldeidi.
Ósimniń negizgi bóligi ósimdik sharýashylyǵyna tiesili. Qytai, Túrkiia, Iran jáne Ázerbaijanmen fitosanitarlyq kelisimder jasalyp, maily daqyldar, burshaq jáne dándi daqyldar eksportyna jol ashyldy. Mysaly, qazaqstandyq óndirýshiler Qytaiǵa kúnjara, jasymyq jáne raps jetkize alady. Aldaǵy ýaqytta kúrish, maqta, qaýyn jáne qarbyz eksporty boiynsha naryqqa shyǵý múmkindikteri keńeimek.
Aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń ónimdiligin arttyrý úshin agrotehnologiialar qarqyndy engizilýde. Sońǵy eki jylda tyńaitqysh qoldaný kólemi 1,9 ese ósti, elitalyq tuqym paidalaný artty, aýyl sharýashylyǵy tehnikasy jańartylýda. Rastenievodtyq jobalar men tehnika jańǵyrtýǵa jeńildetilgen nesieler usynylýda. 2024 jyly 25 mln tonnadan astam dándi, 3,3 mln tonna maily jáne 640 myń tonna burshaq daqyldary jinaldy.
Kúnbaǵys tarihy – tabystyń úlgisi
Maily daqyldardy, ásirese kúnbaǵys maiy men kúnjarany óńdeý Qazaqstan agrosektorynyń tabysty transformatsiiasynyń jarqyn mysaly. Ulttyq maily daqyldar óńdeýshiler qaýymdastyǵynyń qoldaýymen el álemdik naryqta jetekshi orynǵa shyqty.
Sońǵy úsh marketingtik jylda kúnbaǵys maiy óndirisi 2,5 ese, al eksporty 5 esege jýyq ósti. 2023–2024 jyldary Qazaqstan kúnbaǵys maiyn eksporttaý boiynsha álemde segizinshi orynǵa, al kúnjara jetkizý boiynsha EO-ǵa kiretin elder arasynda alǵashqy úshtikke endi.
Sala boljamyna sáikes, aldaǵy jyldary Qazaqstan kúnbaǵys maiy eksporty boiynsha álemdegi úsh iri jetkizýshiniń qataryna kirip, jyldyq valiýtalyq túsimdi 2 mlrd AQSh dollaryna jetkize alady. Ishki naryq tolyq qamtamasyz etilgen, al aimaqtyq kórshi elderge negizgi jetkizýshi retindegi pozitsiiasy nyǵaiyp keledi.
2024 jyly Qytaiǵa eksport kólemi 275 myń tonnaǵa (205 mln AQSh dollary) jetip, eki jyl ishinde 3,5 ese ósti. 2023 jyly sanitarlyq hattamaǵa qol qoiylǵannan keiin 30-dan astam qazaqstandyq mai óńdeý zaýyty Qytai naryǵyna jol ashty.
Astyqty tereń óńdeýge basymdyq
Básekelestigi joǵary álemdik aýyl sharýashylyǵy naryǵynda Qazaqstan shikizat eksportyn ǵana emes, tereń óńdelgen ónim óndirisin de damytýdy kózdeidi.
Soltústik Qazaqstanda bidaidan gliýten jáne biojanarmai, Almaty men Jetisý oblystarynda júgeriden krahmal jáne onyń týyndylary óndiriledi. Kelesi kezeńde Qostanai, Túrkistan jáne Astana qalasynda jobalar iske qosylady. Josparlanǵan ónim túrleri: lizin, gliýten, bioetanol, gliýkozo-frýktozaly sirop jáne krahmal ónimderi.
Memleket qoldaýdy kúsheitip, investitsiialyq sýbsidiia kólemin 25%-dan 50%-ǵa ulǵaitty.
«Qyzyl altynnan» jasyl ósimge: et jáne organikalyq ónim eksporty
3500-den astam qazaqstandyq kásiporyn halyqaralyq eksporttyq tizimderge endi. Siyr eti men qoi eti Qytai, Taiaý Shyǵys elderi jáne basqa da naryqtarda suranysqa ie. Sondai-aq qus eti men mal sharýashylyǵy ónimderiniń Qytaiǵa jetkizilýi keńeiýde.
Qazaqstan etiniń basty artyqshylyǵy – tabiǵi dámi, sapasy jáne premiým segmentke laiyq básekege qabilettiligi. Elde 180 mln gektar jaiylym bar, bul et óndirisiniń aýqymdy ósýine múmkindik beredi.
Organikalyq ónim – jańa naryq
Organikalyq bidai, zyǵyr, soia, burshaq, jasymyq jáne dárilik shópterge suranys joǵary. 2023 jyly Qazaqstan EO jáne AQSh-qa 25 918 tonna organikalyq ónim eksporttady. Elde 67 organikalyq óndirýshi bar, onyń 60-y halyqaralyq sertifikatqa ie.
FiBL jáne IFOAM derekterine sáikes, organikalyq standartqa sai jer kólemi 2023 jyly 200 myń gektarǵa jetip, bir jylda 75%-ǵa artty.
Turaqty aýyl sharýashylyǵyn qalyptastyrý
Klimattyń ózgerýi – uzaq merzimdi basty syn-qaterlerdiń biri. Osyǵan bailanysty Qazaqstan 2021–2030 jyldarǵa arnalǵan agroónerkásiptik keshendi damytý tujyrymdamasyn qabyldady. Ol jasyl ekonomika strategiiasymen jáne 2060 jylǵa deiin kómirtek beitaraptyǵyna qol jetkizý maqsatymen úilestirilgen.
Elde kómirtekti eginshilik boiynsha pilottyq jobalar júrgizilýde, al alǵashqy nátijeler onyń áleýetin kórsetýde. Sonymen qatar, sý únemdeý tehnologiialary da qarqyndy engizilýde – 2024 jyly 150 myń gektar jerge ornatyldy.
Qorytyndy
Qazaqstan agrosektory – ózdiginen qamtamasyz etýden bastap, maily daqyldar eksportynda kóshbasshylyqqa, klimatqa beiimdelgen tehnologiialardy engizýge deiingi júieli ózgerister kezeńinde.
Halyqaralyq investorlar úshin Qazaqstan – aýqymy, memlekettik qoldaýy, geografiialyq artyqshylyǵy jáne tolyq paidalanylmaǵan áleýeti bar sirek múmkindik.
Aldaǵy úsh jylda 4,8 mlrd AQSh dollarynan astam somada 600-den astam investitsiialyq joba iske asyrylyp, qosylǵan quny joǵary ónim úlesi 70%-ǵa jetpek.
