QR prezidenti janyndaǵy Qazaqstannyń strategiialyq zertteý institýty Táýelsizdik kúnine orai zertteý jasap, qazaqstandyqtar naǵyz ózgeris dep neni ataitynyn anyqtap kórgen, dep habarlaidy Dalanews.kz.
Azamattar reformalardy qalai qabyldaidy?
Jazda QSZI tapsyrysymen júrgizilgen saýalnamada respondentterge: «Qazirgi reformalardyń nátijesinen qoǵamda neni baiqap júrsiz?» – degen suraq qoiylǵan.
Mektepter – reformalardyń naqty kórsetkishteriniń biri.Kópshiliktiń kóńilinen shyqqan ózgeris dál osy salada baiqaldy. Respondentterdiń 38%-y jańa mektepterdiń salynýy men jumys istep turǵandarynyń jańǵyrtylýyn atap ótti. «Jaily mektep» ulttyq jobasy QR Prezidenti Q.K. Toqaevtyń tapsyrmasymen 2022 jyly bastaldy. Jobanyń negizgi maqsaty – oqýshy ornynyń tapshylyǵyn joiý, apatty jáne úsh aýysymdy mektepter máselesin sheshý, zamanaýi bilim berý keńistigin qalyptastyrý boldy. Bilim berý baǵyty búginde eldiń uzaqmerzimdi damýynyń negizgi tetikteriniń birine ainaldy. Sondyqtan qazaqstandyqtar joǵaryda atalǵan reformalardy adamnyń bilimi men keleshegine baǵyttalǵan naqty salym retinde qabyldap otyr. Mektepke engizilgen jańartýlar – reformalardyń shynaiy júrip jatqanyn aiqyndaityn kórsetkishke ainaldy.
Sonymen qatar, bul ózgeristi kúndelikti ómir turǵysynan qarastyrýǵa bolady. Mektep – memleket sheshimderiniń naqty nátijesi kórinetin oryndardardyń biri. Jańa ǵimaratty qaǵazdaǵy eseppen shatastyrý múmkin emes. Jańadan salynǵan nemese kúrdeli jóndeýden ótken mektep ne bar, ne joq – bári aiqyn kórinedi. Saýalnama nátijesi kórsetkendei, Atyraý, Qyzylorda jáne Qostanai oblystarynyń turǵyndary bul ózgeristerdi erekshe aiqyn baiqap otyr.
Otbasylyq zorlyq-zombylyqqa qarsy kúres. Ekinshi orynda – otbasylyq zorlyq-zombylyqqa qarsy kúres tur (respondentterdiń 31%-y). Qazaqstandaǵy qoǵamdyq pikirdiń ózgerisin baqylaýshylar úshin bul kórsetkish bir qaraǵanda baiqalatyndai qarapaiym emes, sebebi bul másele jyldar boiy kópshiliktiń nazarynan tys qalǵan bolatyn. Áleýmettik jáne mádeni normalar ádette baiaý ózgeredi, biraq keide kútpegen sátte kúrt ózgeriske ushyraýy múmkin. Júrgizilgen zertteý nátijelerine súiinsek, qazirde bul máseliniń qoǵam úshin ózektilgi artty. Áielder (respondentterdiń 56,7%-y) bul reformany erlerge qaraǵanda jii baiqaidy (43,3%). Bul tolyǵymen tabiǵi jaǵdai. Uzaq ýaqyt nazardan tys qalǵan máseleni eń aldymen tikelei zardap shekkender kóredi. Astana, Shymkent jáne Pavlodar oblystary bul ózgeristerdi eń aiqyn kóretin óńirlerge jatady. Áleýmettanýshylar muny jańa moraldyq ortanyń qalyptasýy retinde baǵalaidy, al ekonomika salasyndaǵy Nobel syilyǵy laýreaty Pol Krýgman bul jaǵdaidy institýtsionaldy reformanyń qoǵamdaǵy naqty ózgeris klimatyna sáikes kelgen sirek jaǵdai dep sipattaǵan bolar edi.
Tsifrlandyrý – el bolashaǵyn anyqtaityn reforma. Tsifrlyq qyzmetter – júrgizilip jatqan reformanyń kózge kórinetin nátijesi retinde 29,7% respondenttiń nazaryna ilikken. Ádette nazar iri bastamalarǵa aýdarylady, biraq shynaiy ózgerister kóbine baiqalmai júredi. Osy saladaǵy ózgeris kúndelikti turmysta ýaqytty únemdeýge múmkindik beredi. Al ýaqyt bolsa – eń tómen baǵalanatyn ekonomikalyq resýrs. Bul ár el úshin aýqamdy reformalardyń biri. Memleket bul iske úlken qarajat jumsap, ony iske asyrýǵa birneshe jyl boiy ákimshilik kúsh jumsady. Derekterge qaraǵanda, Pavlodar, Qaraǵandy jáne Jambyl oblystarynyń turǵyndary bul ózgeristerdi basqalardan tezirek sezgen. Múmkin, bul olardyń talapshyl bolýymen emes, buryn qaǵaz ústemdik etken salalarǵa tsifrlyq tájiribeler ene bastaǵanymen bailanysty shyǵar. Ekonomister uzaq ýaqyttan beri memlekettik qyzmetter qoljetimdi bolǵan saiyn tek senim ǵana emes, ónimdilik te artatynyn aitady. Statistikalyq turǵydan bul áserdi dál kórsetý qiyn, biraq kúndelikti turmys jaǵdaiynda onyń nátijesin ońai baǵalaýǵa bolady.
«Ulttyq qor – balalarǵa». Respondentterdiń 28,7%-y reformalardyń naqty nátijesi retinde osy baǵdarlamany atap ótti. Bul derekterdegi eń qyzyqty nátijeleriniń biri bolýy múmkin. Nege deseńiz, baǵdarlama bolashaqqa baǵyttalǵan, biraq sonymen qatar naqty jáne aiqyn. Jyl saiyn Qazaqstan azamattary – balalardyń esepshottaryna qarajat aýdarý faktisi bar. Jalpy soma bar. Esepshot bar. Maqsat bar. Áleýmettanýshylar men ekonomister úshin bul – memleket adam kapitalyna investitsiia salýdyń uzaqmerzimdi mehanizmine ainalǵanyn bildiredi. Al azamattar úshin bul – balalardyń bolashaǵy endi abstraktsiia emes, naqty múmkindikterge ie ekeniniń belgisi. Ásirese Qyzylorda men Jambyl oblystarynyń, sondai-aq Astana men Shymkent qalalarynyń turǵyndary bul nátijeni jii atap ótken. Demografiialyq júkteme joǵary óńirlerde balalarǵa arnalǵan baǵdarlamalar árdaiym memleket tarapynan naqty qamqorlyqtyń belgisi retinde qabyldanady.
Tórt negizgi nátije. Halyq arasynda alǵashqy tórt orynǵa shyqqan salalardy qarasaq, zańdylyq baiqalady. Aldymen bilim salasy, keiin otbasylyq qaýipsizdik, odan soń tsifrlandyrý jáne balalardyń bolashaǵy. Osyǵan orai, biz halyq reformalardy otbasy turǵysynan baǵalaidy degen tujyrymdamaǵa kelemiz. Bul – sirek kezdesetin úilesim sáti, óitkeni adamdar ózgeristerdi ómir sapasy naqty jaqsaryp jatqan salalarda baiqaidy. Osy turǵydan alǵanda, bul úrdis ózine tán mánge ie dep qarastyrýǵa bolady.
Biryńǵai jinaqtaýshy zeinetaqy qory (BJZQ) – turǵyn úi salasyndaǵy reformalardyń sirek kezdesetin mysaly bolyp tabylady. Respondentterdiń 20%-y BJZQ-ten qarajattyń bir bóligin alý múmkindigin atap ótti. Bul reforma ekonomikalyq taldaýda qoǵam úshin áleýmettik tiimdiligi naqty kórsetti, sebebi turǵyndar páterlerin jaqsartty, ipotekalyq mindettemelerin ótedi nemese jóndeý jumystaryn júzege asyrdy. Kúrdeli interpretatsiialardy qajet etpeitindikten, bul shara qoǵamnyń sanasynda aiqyn qaldy. Negizinde, atalǵan mehanizm bolashaqqa qatysty qarym-qatynasty emes, qazirgi ómir súrý deńgeiiniń naqty kórsetkishterin baǵalaýǵa baǵyttalǵan.
Basqa salalarda oryn alǵan ózgerister. Kórinis keńeigenimen, onyń ekonomikalyq jáne áleýmettik máni ózgergen joq. Respondentterdiń 19%-y joldar, temirjol vokzaldary men áýejailardy atap ótti, sebebi infraqurylym – ekonomikanyń kúsheiýiniń senimdi indikatory. Bul tek kólik qatynasyn qamtamasyz etýmen shektelmei, qozǵalys pen damý sezimin qalyptastyrady. Respondentterdiń 15%-y «Tsifrlyq otbasy kartasy» men «Áleýmettik ámiiandy» atap ótti, sebebi bul memlekettik qoldaý mehanizmderin dálirek jáne tiimdirek etýge baǵyttalǵan qurylymdyq qadamdardyń bar ekenin kórsetedi. Jaýap berýshilerdiń 14%-y «Taza Qazaqstan» ekologiialyq bastamasyn atady. Bul sala áli de negizgi fokýsta bolmasa da, qoǵamnyń nazarynyń ósýin kórsetedi. Sol siiaqty, respondentterdiń 14%-y ekonomikanyń turaqty tiregi retinde aýyl sharýashylyǵynyń damýyn atap ótti. Respondentterdiń 10%-y shaǵyn jáne orta biznesti qoldaýdy, iaǵni kásipkerlik belsendiliktiń fýndamentin qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan kómekti atap ótti. Jalpy alǵanda, bul jaýaptar qurylymdy jáne tutas áleýmettik-ekonomikalyq sheńberdi beineleidi. Qoǵam reformalardy infraqurylym jańartylǵanda, áleýmettik mehanizmder dál bolǵanda, al ekonomikalyq múmkindikter keńeigen jaǵdaida aiqyn baiqaidy.
Búgingi Qazaqstan týraly ne aitýǵa bolady? Saýalnama nátijelerin tolyq qarastyrsaq, bir qarapaiym qorytyndy shyǵady: azamattar reformalardy saiasi konstrýktsiialar retinde emes, turmystyq jaǵdailar men ómir sapasynyń ózgerisi aiasynda baǵalaidy. Bilim salasy, qaýipsizdik, tsifrlyq qyzmetter, balalarǵa arnalǵan baǵdarlamalar – osy barlyq ózgerister kúndelikti ómirdi jaqsartýǵa baǵyttalǵan qozǵalys retinde qabyldanady. Memlekettik bastamalar óz tiimdiligin sóz júzinde emes, kúndelikti ómirde sezingende ǵana kórsetedi – ýaqyt óte, keńistik arqyly jáne otbasynyń tájiribesinde aiqyn kórinis tabady.
Táýelsizdiktiń árbir kúni – tek tarihymyzdyń jańa beti emes, qoǵam úshin naqty ózgeristerdiń kórinisi. Derekter kórsetkendei, azamattar reformalardy óz turmysyna, ómirine yqpal etkende ǵana sezedi. Ekonomikalyq turǵydan qaraǵanda, bul qadam ómir súrý sapasynyń negizin nyǵaitady. Áleýmettik turǵydan alsaq ta kóptegen jaǵymdy ózeristerdiń oryn alýyna memleket atsalysyp keledi. Eger Táýelsizdik kúni jaqsy kóńil kúige sebep izdep júrseńiz, ol – dál qasyńyzda: elimiz kún saiyn qolailyraq, túsiniktirek jáne adamǵa jaqynyraq bolyp keledi.
Áleýmettanýlyq saýalnama 2025 jylǵy 11 shilde men 12 tamyz aralyǵynda QSZI tapsyrysy boiynsha júrgizildi. Saýalnamaǵa 8 000 respondent qatysty. Zertteýge 18 jastan asqan azamattar, sondai-aq eldiń 17 óńiri men respýblikalyq máni bar Astana, Almaty jáne Shymkent qalalarynyń turǵyndary qatysqan.
