قر پرەزيدەنتٸ جانىنداعى قازاقستاننىڭ ستراتەگييالىق زەرتتەۋ ينستيتۋتى تەۋەلسٸزدٸك كٷنٸنە وراي زەرتتەۋ جاساپ, قازاقستاندىقتار ناعىز ٶزگەرٸس دەپ نەنٸ اتايتىنىن انىقتاپ كٶرگەن, دەپ حابارلايدى Dalanews.kz.
ازاماتتار رەفورمالاردى قالاي قابىلدايدى?
جازدا قسزي تاپسىرىسىمەن جٷرگٸزٸلگەن ساۋالنامادا رەسپوندەنتتەرگە: «قازٸرگٸ رەفورمالاردىڭ نەتيجەسٸنەن قوعامدا نەنٸ بايقاپ جٷرسٸز?» – دەگەن سۇراق قويىلعان.
مەكتەپتەر – رەفورمالاردىڭ ناقتى كٶرسەتكٸشتەرٸنٸڭ بٸرٸ.كٶپشٸلٸكتٸڭ كٶڭٸلٸنەن شىققان ٶزگەرٸس دەل وسى سالادا بايقالدى. رەسپوندەنتتەردٸڭ 38%-ى جاڭا مەكتەپتەردٸڭ سالىنۋى مەن جۇمىس ٸستەپ تۇرعاندارىنىڭ جاڭعىرتىلۋىن اتاپ ٶتتٸ. «جايلى مەكتەپ» ۇلتتىق جوباسى قر پرەزيدەنتٸ ق.ك. توقاەۆتىڭ تاپسىرماسىمەن 2022 جىلى باستالدى. جوبانىڭ نەگٸزگٸ ماقساتى – وقۋشى ورنىنىڭ تاپشىلىعىن جويۋ, اپاتتى جەنە ٷش اۋىسىمدى مەكتەپتەر مەسەلەسٸن شەشۋ, زاماناۋي بٸلٸم بەرۋ كەڭٸستٸگٸن قالىپتاستىرۋ بولدى. بٸلٸم بەرۋ باعىتى بٷگٸندە ەلدٸڭ ۇزاقمەرزٸمدٸ دامۋىنىڭ نەگٸزگٸ تەتٸكتەرٸنٸڭ بٸرٸنە اينالدى. سوندىقتان قازاقستاندىقتار جوعارىدا اتالعان رەفورمالاردى ادامنىڭ بٸلٸمٸ مەن كەلەشەگٸنە باعىتتالعان ناقتى سالىم رەتٸندە قابىلداپ وتىر. مەكتەپكە ەنگٸزٸلگەن جاڭارتۋلار – رەفورمالاردىڭ شىنايى جٷرٸپ جاتقانىن ايقىندايتىن كٶرسەتكٸشكە اينالدى.
سونىمەن قاتار, بۇل ٶزگەرٸستٸ كٷندەلٸكتٸ ٶمٸر تۇرعىسىنان قاراستىرۋعا بولادى. مەكتەپ – مەملەكەت شەشٸمدەرٸنٸڭ ناقتى نەتيجەسٸ كٶرٸنەتٸن ورىندارداردىڭ بٸرٸ. جاڭا عيماراتتى قاعازداعى ەسەپپەن شاتاستىرۋ مٷمكٸن ەمەس. جاڭادان سالىنعان نەمەسە كٷردەلٸ جٶندەۋدەن ٶتكەن مەكتەپ نە بار, نە جوق – بەرٸ ايقىن كٶرٸنەدٸ. ساۋالناما نەتيجەسٸ كٶرسەتكەندەي, اتىراۋ, قىزىلوردا جەنە قوستاناي وبلىستارىنىڭ تۇرعىندارى بۇل ٶزگەرٸستەردٸ ەرەكشە ايقىن بايقاپ وتىر.
وتباسىلىق زورلىق-زومبىلىققا قارسى كٷرەس. ەكٸنشٸ ورىندا – وتباسىلىق زورلىق-زومبىلىققا قارسى كٷرەس تۇر (رەسپوندەنتتەردٸڭ 31%-ى). قازاقستانداعى قوعامدىق پٸكٸردٸڭ ٶزگەرٸسٸن باقىلاۋشىلار ٷشٸن بۇل كٶرسەتكٸش بٸر قاراعاندا بايقالاتىنداي قاراپايىم ەمەس, سەبەبٸ بۇل مەسەلە جىلدار بويى كٶپشٸلٸكتٸڭ نازارىنان تىس قالعان بولاتىن. ەلەۋمەتتٸك جەنە مەدەني نورمالار ەدەتتە باياۋ ٶزگەرەدٸ, بٸراق كەيدە كٷتپەگەن سەتتە كٷرت ٶزگەرٸسكە ۇشىراۋى مٷمكٸن. جٷرگٸزٸلگەن زەرتتەۋ نەتيجەلەرٸنە سٷيٸنسەك, قازٸردە بۇل مەسەلٸنٸڭ قوعام ٷشٸن ٶزەكتٸلگٸ ارتتى. ەيەلدەر (رەسپوندەنتتەردٸڭ 56,7%-ى) بۇل رەفورمانى ەرلەرگە قاراعاندا جيٸ بايقايدى (43,3%). بۇل تولىعىمەن تابيعي جاعداي. ۇزاق ۋاقىت نازاردان تىس قالعان مەسەلەنٸ ەڭ الدىمەن تٸكەلەي زارداپ شەككەندەر كٶرەدٸ. استانا, شىمكەنت جەنە پاۆلودار وبلىستارى بۇل ٶزگەرٸستەردٸ ەڭ ايقىن كٶرەتٸن ٶڭٸرلەرگە جاتادى. ەلەۋمەتتانۋشىلار مۇنى جاڭا مورالدىق ورتانىڭ قالىپتاسۋى رەتٸندە باعالايدى, ال ەكونوميكا سالاسىنداعى نوبەل سىيلىعى لاۋرەاتى پول كرۋگمان بۇل جاعدايدى ينستيتۋتسيونالدى رەفورمانىڭ قوعامداعى ناقتى ٶزگەرٸس كليماتىنا سەيكەس كەلگەن سيرەك جاعداي دەپ سيپاتتاعان بولار ەدٸ.
تسيفرلاندىرۋ – ەل بولاشاعىن انىقتايتىن رەفورما. تسيفرلىق قىزمەتتەر – جٷرگٸزٸلٸپ جاتقان رەفورمانىڭ كٶزگە كٶرٸنەتٸن نەتيجەسٸ رەتٸندە 29,7% رەسپوندەنتتٸڭ نازارىنا ٸلٸككەن. ەدەتتە نازار ٸرٸ باستامالارعا اۋدارىلادى, بٸراق شىنايى ٶزگەرٸستەر كٶبٸنە بايقالماي جٷرەدٸ. وسى سالاداعى ٶزگەرٸس كٷندەلٸكتٸ تۇرمىستا ۋاقىتتى ٷنەمدەۋگە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. ال ۋاقىت بولسا – ەڭ تٶمەن باعالاناتىن ەكونوميكالىق رەسۋرس. بۇل ەر ەل ٷشٸن اۋقامدى رەفورمالاردىڭ بٸرٸ. مەملەكەت بۇل ٸسكە ٷلكەن قاراجات جۇمساپ, ونى ٸسكە اسىرۋعا بٸرنەشە جىل بويى ەكٸمشٸلٸك كٷش جۇمسادى. دەرەكتەرگە قاراعاندا, پاۆلودار, قاراعاندى جەنە جامبىل وبلىستارىنىڭ تۇرعىندارى بۇل ٶزگەرٸستەردٸ باسقالاردان تەزٸرەك سەزگەن. مٷمكٸن, بۇل ولاردىڭ تالاپشىل بولۋىمەن ەمەس, بۇرىن قاعاز ٷستەمدٸك ەتكەن سالالارعا تسيفرلىق تەجٸريبەلەر ەنە باستاعانىمەن بايلانىستى شىعار. ەكونوميستەر ۇزاق ۋاقىتتان بەرٸ مەملەكەتتٸك قىزمەتتەر قولجەتٸمدٸ بولعان سايىن تەك سەنٸم عانا ەمەس, ٶنٸمدٸلٸك تە ارتاتىنىن ايتادى. ستاتيستيكالىق تۇرعىدان بۇل ەسەردٸ دەل كٶرسەتۋ قيىن, بٸراق كٷندەلٸكتٸ تۇرمىس جاعدايىندا ونىڭ نەتيجەسٸن وڭاي باعالاۋعا بولادى.
«ۇلتتىق قور – بالالارعا». رەسپوندەنتتەردٸڭ 28,7%-ى رەفورمالاردىڭ ناقتى نەتيجەسٸ رەتٸندە وسى باعدارلامانى اتاپ ٶتتٸ. بۇل دەرەكتەردەگٸ ەڭ قىزىقتى نەتيجەلەرٸنٸڭ بٸرٸ بولۋى مٷمكٸن. نەگە دەسەڭٸز, باعدارلاما بولاشاققا باعىتتالعان, بٸراق سونىمەن قاتار ناقتى جەنە ايقىن. جىل سايىن قازاقستان ازاماتتارى – بالالاردىڭ ەسەپشوتتارىنا قاراجات اۋدارۋ فاكتٸسٸ بار. جالپى سوما بار. ەسەپشوت بار. ماقسات بار. ەلەۋمەتتانۋشىلار مەن ەكونوميستەر ٷشٸن بۇل – مەملەكەت ادام كاپيتالىنا ينۆەستيتسييا سالۋدىڭ ۇزاقمەرزٸمدٸ مەحانيزمٸنە اينالعانىن بٸلدٸرەدٸ. ال ازاماتتار ٷشٸن بۇل – بالالاردىڭ بولاشاعى ەندٸ ابستراكتسييا ەمەس, ناقتى مٷمكٸندٸكتەرگە يە ەكەنٸنٸڭ بەلگٸسٸ. ەسٸرەسە قىزىلوردا مەن جامبىل وبلىستارىنىڭ, سونداي-اق استانا مەن شىمكەنت قالالارىنىڭ تۇرعىندارى بۇل نەتيجەنٸ جيٸ اتاپ ٶتكەن. دەموگرافييالىق جٷكتەمە جوعارى ٶڭٸرلەردە بالالارعا ارنالعان باعدارلامالار ەردايىم مەملەكەت تاراپىنان ناقتى قامقورلىقتىڭ بەلگٸسٸ رەتٸندە قابىلدانادى.
تٶرت نەگٸزگٸ نەتيجە. حالىق اراسىندا العاشقى تٶرت ورىنعا شىققان سالالاردى قاراساق, زاڭدىلىق بايقالادى. الدىمەن بٸلٸم سالاسى, كەيٸن وتباسىلىق قاۋٸپسٸزدٸك, ودان سوڭ تسيفرلاندىرۋ جەنە بالالاردىڭ بولاشاعى. وسىعان وراي, بٸز حالىق رەفورمالاردى وتباسى تۇرعىسىنان باعالايدى دەگەن تۇجىرىمداماعا كەلەمٸز. بۇل – سيرەك كەزدەسەتٸن ٷيلەسٸم سەتٸ, ٶيتكەنٸ ادامدار ٶزگەرٸستەردٸ ٶمٸر ساپاسى ناقتى جاقسارىپ جاتقان سالالاردا بايقايدى. وسى تۇرعىدان العاندا, بۇل ٷردٸس ٶزٸنە تەن مەنگە يە دەپ قاراستىرۋعا بولادى.
بٸرىڭعاي جيناقتاۋشى زەينەتاقى قورى (بجزق) – تۇرعىن ٷي سالاسىنداعى رەفورمالاردىڭ سيرەك كەزدەسەتٸن مىسالى بولىپ تابىلادى. رەسپوندەنتتەردٸڭ 20%-ى بجزق-تەن قاراجاتتىڭ بٸر بٶلٸگٸن الۋ مٷمكٸندٸگٸن اتاپ ٶتتٸ. بۇل رەفورما ەكونوميكالىق تالداۋدا قوعام ٷشٸن ەلەۋمەتتٸك تيٸمدٸلٸگٸ ناقتى كٶرسەتتٸ, سەبەبٸ تۇرعىندار پەتەرلەرٸن جاقسارتتى, يپوتەكالىق مٸندەتتەمەلەرٸن ٶتەدٸ نەمەسە جٶندەۋ جۇمىستارىن جٷزەگە اسىردى. كٷردەلٸ ينتەرپرەتاتسييالاردى قاجەت ەتپەيتٸندٸكتەن, بۇل شارا قوعامنىڭ ساناسىندا ايقىن قالدى. نەگٸزٸندە, اتالعان مەحانيزم بولاشاققا قاتىستى قارىم-قاتىناستى ەمەس, قازٸرگٸ ٶمٸر سٷرۋ دەڭگەيٸنٸڭ ناقتى كٶرسەتكٸشتەرٸن باعالاۋعا باعىتتالعان.
باسقا سالالاردا ورىن العان ٶزگەرٸستەر. كٶرٸنٸس كەڭەيگەنٸمەن, ونىڭ ەكونوميكالىق جەنە ەلەۋمەتتٸك مەنٸ ٶزگەرگەن جوق. رەسپوندەنتتەردٸڭ 19%-ى جولدار, تەمٸرجول ۆوكزالدارى مەن ەۋەجايلاردى اتاپ ٶتتٸ, سەبەبٸ ينفراقۇرىلىم – ەكونوميكانىڭ كٷشەيۋٸنٸڭ سەنٸمدٸ ينديكاتورى. بۇل تەك كٶلٸك قاتىناسىن قامتاماسىز ەتۋمەن شەكتەلمەي, قوزعالىس پەن دامۋ سەزٸمٸن قالىپتاستىرادى. رەسپوندەنتتەردٸڭ 15%-ى «تسيفرلىق وتباسى كارتاسى» مەن «ەلەۋمەتتٸك ەميياندى» اتاپ ٶتتٸ, سەبەبٸ بۇل مەملەكەتتٸك قولداۋ مەحانيزمدەرٸن دەلٸرەك جەنە تيٸمدٸرەك ەتۋگە باعىتتالعان قۇرىلىمدىق قادامداردىڭ بار ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ. جاۋاپ بەرۋشٸلەردٸڭ 14%-ى «تازا قازاقستان» ەكولوگييالىق باستاماسىن اتادى. بۇل سالا ەلٸ دە نەگٸزگٸ فوكۋستا بولماسا دا, قوعامنىڭ نازارىنىڭ ٶسۋٸن كٶرسەتەدٸ. سول سيياقتى, رەسپوندەنتتەردٸڭ 14%-ى ەكونوميكانىڭ تۇراقتى تٸرەگٸ رەتٸندە اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋىن اتاپ ٶتتٸ. رەسپوندەنتتەردٸڭ 10%-ى شاعىن جەنە ورتا بيزنەستٸ قولداۋدى, ياعني كەسٸپكەرلٸك بەلسەندٸلٸكتٸڭ فۋندامەنتٸن قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان كٶمەكتٸ اتاپ ٶتتٸ. جالپى العاندا, بۇل جاۋاپتار قۇرىلىمدى جەنە تۇتاس ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق ششەڭبەردٸ بەينەلەيدٸ. قوعام رەفورمالاردى ينفراقۇرىلىم جاڭارتىلعاندا, ەلەۋمەتتٸك مەحانيزمدەر دەل بولعاندا, ال ەكونوميكالىق مٷمكٸندٸكتەر كەڭەيگەن جاعدايدا ايقىن بايقايدى.
بٷگٸنگٸ قازاقستان تۋرالى نە ايتۋعا بولادى? ساۋالناما نەتيجەلەرٸن تولىق قاراستىرساق, بٸر قاراپايىم قورىتىندى شىعادى: ازاماتتار رەفورمالاردى ساياسي كونسترۋكتسييالار رەتٸندە ەمەس, تۇرمىستىق جاعدايلار مەن ٶمٸر ساپاسىنىڭ ٶزگەرٸسٸ اياسىندا باعالايدى. بٸلٸم سالاسى, قاۋٸپسٸزدٸك, تسيفرلىق قىزمەتتەر, بالالارعا ارنالعان باعدارلامالار – وسى بارلىق ٶزگەرٸستەر كٷندەلٸكتٸ ٶمٸردٸ جاقسارتۋعا باعىتتالعان قوزعالىس رەتٸندە قابىلدانادى. مەملەكەتتٸك باستامالار ٶز تيٸمدٸلٸگٸن سٶز جٷزٸندە ەمەس, كٷندەلٸكتٸ ٶمٸردە سەزٸنگەندە عانا كٶرسەتەدٸ – ۋاقىت ٶتە, كەڭٸستٸك ارقىلى جەنە وتباسىنىڭ تەجٸريبەسٸندە ايقىن كٶرٸنٸس تابادى.
تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ ەربٸر كٷنٸ – تەك تاريحىمىزدىڭ جاڭا بەتٸ ەمەس, قوعام ٷشٸن ناقتى ٶزگەرٸستەردٸڭ كٶرٸنٸسٸ. دەرەكتەر كٶرسەتكەندەي, ازاماتتار رەفورمالاردى ٶز تۇرمىسىنا, ٶمٸرٸنە ىقپال ەتكەندە عانا سەزەدٸ. ەكونوميكالىق تۇرعىدان قاراعاندا, بۇل قادام ٶمٸر سٷرۋ ساپاسىنىڭ نەگٸزٸن نىعايتادى. ەلەۋمەتتٸك تۇرعىدان الساق تا كٶپتەگەن جاعىمدى ٶزەرٸستەردٸڭ ورىن الۋىنا مەملەكەت اتسالىسىپ كەلەدٸ. ەگەر تەۋەلسٸزدٸك كٷنٸ جاقسى كٶڭٸل كٷيگە سەبەپ ٸزدەپ جٷرسەڭٸز, ول – دەل قاسىڭىزدا: ەلٸمٸز كٷن سايىن قولايلىراق, تٷسٸنٸكتٸرەك جەنە ادامعا جاقىنىراق بولىپ كەلەدٸ.
ەلەۋمەتتانۋلىق ساۋالناما 2025 جىلعى 11 شٸلدە مەن 12 تامىز ارالىعىندا قسزي تاپسىرىسى بويىنشا جٷرگٸزٸلدٸ. ساۋالناماعا 8 000 رەسپوندەنت قاتىستى. زەرتتەۋگە 18 جاستان اسقان ازاماتتار, سونداي-اق ەلدٸڭ 17 ٶڭٸرٸ مەن رەسپۋبليكالىق مەنٸ بار استانا, الماتى جەنە شىمكەنت قالالارىنىڭ تۇرعىندارى قاتىسقان.
