Kievte júrgen qoǵam belsendisi Turarbek Qusaiynnan soǵys bolyp jatqan Ýkrainadaǵy shynaiy jaǵdai týraly suradyq. Keiipkerimiz «Qala men Dala» gazetiniń oqyrmandaryna ot pen oqtyń ortasyndaǵy halyqtyń áleýmettik máselesinen tartyp, ýkrain jurtynyń saiasi ustanymyna deiin ashyp aityp berdi.
«Soǵys olardy qajytqan joq» Ýkrainada júrgen qoǵam belsendisiniń kózimen
–Turarbek myrza, qyp-qyzyl qan maidan, alasapyran soǵys bolyp jatqan Ýkrainaǵa qalai baryp júrsiz: kim ruqsat berdi, qandai maqsatpen bardyńyz?
–Men Ýkrainaǵa erikti (volontior) retinde keldim. Elin qorǵap, soǵystan zardap shegip jatqan ýkrain halqyna qoldaý kórsetý negizgi maqsatym. Atap aitqanda, halyqaralyq «Obrii Maibýtnogo» qaiyrymdylyq qorynyń ókili ári belgili quqyq qorǵaýshy Vladimir Kozlov aǵamyzdyń usynysymen qazir Ýkrainada volontior bolyp júrmin.
–Ýkrainada dál qazirgi jaǵdai qalai? Soǵys taiaý kúnderi aiaqtaýy múmkin be? Qansha aitqanmen, siz sol jaqta júrsiz ǵoi, bizge qaraǵanda shynaiy jaǵdaidy ishinen kórip otyrsyz?
–Meniń oiymsha, soǵystyń jaqyn arada aiaqtalýy nemese kelisim týraly aitylǵan sózder – qan maidanda jan aiamai soǵysyp jatqan áskerilerdiń jaýyngerlik rýhyna syzat túsirýi múmkin.
Meniń sýbektivti pikirim – Resei imperiiasy ishten ydyrap nemese Pýtin bilikten birjola ketpeiinshe, soǵys toqtamaidy. Bul kúres tek Ýkrainanyń ǵana emes, búkil Eýropa men Ortalyq Aziianyń qaýipsizdigi úshin óte mańyzdy bop tur. Sondyqtan, bul qyrǵiqabaq soǵystyń aldaǵy ýaqytta qalai órbitinin eshkim dóp basyp aita almaidy.
–Soǵysty toqtatýǵa Zelenskiidiń yqpaly bar ma, álde memleket taǵdyry áskerilerdiń qolynda ma?
–Prezident Zelenskii qan maidanda Resei áskerine qarsy soǵysyp jatqan armiianyń erik-jigeri men jaýyngerlik talabyn búkil álemge jetkizip otyrǵan tulǵa. Ol halyqaralyq deńgeide Ýkrainanyń ustanymyn qorǵap otyr.
Al qazirgi jaǵdaida el taǵdyry kóbine maidandaǵy jaǵdaiǵa, iaǵni áskerilerdiń ustanymy men tabandylyǵyna tikelei bailanysty dep oilaimyn. Sondyqtan búgingi tańda Ýkrainada sheshýshi yqpal áskerilerdiń qolynda dep kesip aitýǵa bolady.
–Zelenskii sońǵy málimdemesinde «Kiev NATO-dan bas tartýy múmkin, biraq talaptarymyz bar» dedi. Ol úshin qandai talap qoiyp otyr?
–Meniń oiymsha, qazirgi jaǵdaida Ýkraina NATO-ǵa muqtaj emes, kerisinshe NATO-nyń ózi Ýkrainanyń qarýly kúshterine muqtaj der edim. Sebebi, Reseige qarsy naqty ári tiimdi túrde tek Ýkraina áskerileri ǵana tótep berip otyr. Eýropa da, NATO da bul soǵysta Ýkrainanyń tájiribesi men jaýyngerlik qabiletine súienýge májbúr. Sondyqtan másele NATO-dan bas tartýda emes, Ýkrainanyń qaýipsizdigine naqty kepildik berýde dep oilaimyn.
–Ýkrainanyń shynaiy jaǵdaiy qalai: bilim berý, densaýlyq saqtaý, áleýmettik salalar turaqty jumys istep tur ma? Memleket halyqty turaqty ailyqpen, basqa da áleýmettik kómektermen qamtamasyz etip otyr ma?
–Men óz kózimmen kórgenimdi aitsam, soǵys júrip jatqanyna qaramastan Ýkrainada memleket negizgi salalardy tolyq baqylaýda ustap otyr. Kiev qalasyndaǵy oqý oryndary, aýrýhanalar qalypty rejimde jumys isteýde. Densaýlyq saqtaý men bilim berý júiesi toqtaǵan joq, kerisinshe soǵys jaǵdaiyna beiimdelip, qyzmetin jalǵastyrýda.
Budan bólek, mádeniet salasy da ómir súrýin toqtatpaǵan: teatrlar, mádeni ortalyqtar óz jumysyn júrgizip jatyr. Bul ýkraindyqtardyń rýhy synbaǵanynyń aiqyn belgisi dep oilaimyn.
Áleýmettik jaǵynan da memleket halyqty qaraýsyz qaldyrmai zeinetkerlerge pensiiany ýaqtyly tóleýde, turmysy tómen otbasylarǵa áleýmettik kómekter berilýde. Qysqasy, Ýkraina soǵys jaǵdaiynda da memleket retinde óz mindetin tolyq atqaryp otyrǵanyn óz kózimmen kórip otyrmyn.
–Iri qalalarda jylý, aýyz sý, transport siiaqty infraqurylym, iaǵni kúndelikti qajetti áleýmettik túitkilder qalai sheshimin taýyp otyr eken?
–Resei beibit halyqqa ballistikalyq zymyrandar men drondar arqyly soqqy berip, infraqurylymdy qiratqanyna qaramastan, ýkrain halqynyń rýhy esh muqalmaǵandai kórindi maǵan. Jylý júiesin qiratqanymen, halyqtyń jylýy qashpaǵan. Jasyratyny joq, Ýkrainada soǵys kúndelikti ómirge tikelei áser etip otyr. Shyǵys pen ońtústik aimaqtardaǵy aýyldarda turaqty atqylaý saldarynan úiler qiraǵan, kei eldi mekenderde turǵyndar tolyq kóship ketken. Mektepter men meditsinalyq pýnktterdiń bir bóligi jumys istemeidi, sý men elektr jii úziledi. Qalalarda jaǵdai salystyrmaly túrde turaqtyraq, biraq qaýip seiilmegen. Áýe dabyly kúndelikti, turaqty qubylysqa ainalypty. Komendanttyq ýaqyt túngi saǵat 12-den tańǵy 5-ke deiin.
Infraqurylymǵa jasalǵan soqqylardan jaryq pen jylý ýaqytsha óship turady eken. Qoǵamdyq kólik pen dúkender jumys istegenimen, turǵyndar jertóleler men panalaý oryndaryn aldyn ala biledi.
Men ózim Kievten 25 shaqyrym jerdegi Býcha qalasynda turamyn. Bul qalany 2022 jyly Resei armiiasy atqylap jermen jeksen qylǵan, biraq qazir jańadan úiler salynyp, ómir jalǵasyp jatyr.
–Ýkraina Qara teńizdegi Novorossiisk portyndaǵy KQK qubyryn teńiz drondary arqyly atqylady. Reseidegi osy port arqyly Qazaqstannyń 80% munaiy eksportqa shyǵarylatynyn bilesizder. Bul Kievtiń Astanaǵa kórsetken qyry emes pe?
–Bul shabýyl Qazaqstanǵa emes, Reseige qarsy jasalǵan áskeri qadam. KQK qubyry Novorossiisk portynda ornalasqandyqtan, Resei osy munai terminaly arqyly orasan zor paida taýyp, Ýkrainaǵa qarsy soǵysty qarjylandyryp otyr.
Alaida Qazaqstannyń munai-gaz eksportyna qatysty Reseige táýeldiligin moiyndaý kerek, ondai saiasatty kezinde Nazarbaev jasap ketkenin atap ótken jón. Ókinishke qarai, bul táýeldilik qazirgi jaǵdaida Qazaqstandy qomaqty qarjydan aiyryp otyr. Kerisinshe, bul soǵys halyqty burynǵydan da jigerlendirip, biriktirýde.
Búgin ýkrain ulty, óz jeri men erkindigi úshin ólispei berispeitin deńgeige jetken, naǵyz ult-azattyq rýhy qalyptasqan halyq dersiz. Soǵys olardy qajytqan joq, qaita rýhyn oiatyp, boiyn shyńdap, kúreskerlikke odan saiyn bekitken.
