Qazaqstanda erekshe qajettilikteri bar azamattardyń quqyqtary men ómir sapasyn jaqsartý – memlekettik saiasattyń mańyzdy baǵytyna ainaldy. Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý ministrliginiń dereginshe, elde 732 myńǵa jýyq adam múgedektikpen tirkelgen. Bul – halyqtyń shamamen 3,7 paiyzy. Onyń 15 paiyzy balalar bolsa, 57 paiyzy – eńbekke qabiletti, al 27 paiyzy – zeinet jasyndaǵy azamattar.
2015 jyly Qazaqstan BUU-nyń Múgedekterdiń quqyqtary týraly konventsiiasyn ratifikatsiialap, teń quqyq pen múmkindikterdi qamtamasyz etýge mindetteme aldy. Bul Konventsiiada barlyq salada – bilim, eńbek, meditsinalyq kómek, kólik, aqparatqa qoljetimdilik siiaqty mańyzdy baǵyttar qamtylǵan.
2023 jyly qabyldanǵan «Áleýmettik kodeks» áleýmettik kómek júiesin jańartýǵa jáne avtomattandyrýǵa baǵyttaldy. Onda otbasynyń tsifrlyq kartasy, múgedektikti syrttai belgileý, áleýmettik qyzmetter portaly siiaqty jańashyldyqtar engizildi. Bul qadamdar kómekti proaktivti etýge, qaǵazbastylyqty azaitýǵa jáne júieni jeńildetýge baǵyttalǵan.
Infraqurylym men qoljetimdi orta qalyptasyp úlgerdi
Infraqurylym máselesi – erekshe qajettiligi bar azamattardyń kúndelikti ómirindegi basty kedergilerdiń biri. Qazaqstanda qazirgi ýaqytta áleýmettik mańyzy bar nysandardyń tek 45 paiyzy ǵana beiimdelgen. Salystyrý úshin aitatyn bolsaq, Ekonomikalyq yntymaqtastyq jáne damý uiymynyń elderinde bul kórsetkish 60-70 paiyz aralyǵynda. Úkimet 2029 jylǵa deiin barlyq nysandardy beiimdeýdi maqsat etip otyr.
Premer-ministr Oljas Bektenov 2024 jylǵy Úkimet otyrysynda bul máselege arnaiy toqtalyp, nysandardyń tehnikalyq beiimdelýinen góri – sapaly beiimdeý men naqty nátije talap etiletinin atap ótti. Bul rette Halyqqa qyzmet kórsetý ortalyqtary, mektep, aýrýhana, dárihana siiaqty nysandarǵa erekshe nazar aýdarylýy tiis.
Infraqurylym ǵana emes, aqparattyq orta da beiimdelýi kerek. Osyǵan bailanysty "Tsifrlyq inkliýziia" baǵdarlamasy engizilip, kórý jáne estý qabileti buzylǵan jandarǵa arnalǵan assistivti tehnologiialar ázirlenýde.
Turǵyn úi jáne kólik infraqurylymy kóńilden shyǵa ma?
Múgedektigi bar adamdar úshin baspana – tek turatyn jer ǵana emes, sonymen birge qaýipsiz ári beiimdelgen orta. Qazirgi tańda I jáne II toptaǵy 56 myń múgedektigi bar azamat pen 25 myńǵa jýyq erekshe bala tárbielep otyrǵan otbasy turǵyn úi kezeginde tur.
Olarǵa memleket turǵyn úi sertifikattary men jalǵa alynǵan baspanaǵa tólemder usynady. Máselen, 2022-2023 jyldary 700-den astam otbasy turǵyn úi sertifikatymen qamtamasyz etilse, 9 955 otbasy jaldamaly turǵyn úi úshin sýbsidiia aldy.
2023 jyldan bastap memleket I toptaǵy múgedektigi bar azamattarǵa kútim jasaityn adamdarǵa da járdemaqy taǵaiyndady. Buǵan deiin bul tólem tek múgedek bala tárbielep otyrǵan ata-analarǵa ǵana beriletin. Qazir kútýshige tólenetin járdemaqy kólemi – shamamen 65 myń teńge.
Eńbekpen qamtý jáne inkliýzivti ekonomika – igiliktiń bastaýy
Múgedektigi bar azamattardyń áleýmettik ómirge qatysýynyń basty sharty – eńbekke aralasý. Qazirgi ýaqytta eńbekke qabiletti árbir 4 múgedektigi bar adamnyń tek 1-eýi ǵana jumyspen qamtylǵan. Bul – óte tómen kórsetkish.
Zań boiynsha, árbir memlekettik jáne jekemenshik mekeme qyzmetkerlerdiń 2-4 paiyzyn múgedektigi bar jandardan alýy tiis (kvota júiesi). Biraq bul talap kóp jaǵdaida oryndalmaidy. Osyǵan bailanysty 2023 jyldan bastap kvota júiesi aqparattyq baqylaý júiesimen avtomattandyryldy.
Abilympics kásibi sheberlik saiysy, qashyqtan jumys isteý, IT-frilans – erekshe jandarǵa jańa múmkindikter ashýda. Memleket 2024 jyldan bastap jalaqynyń 50 paiyzyn sýbsidiialaýdy qolǵa aldy. Bul jumys berýshiler úshin úlken yntalandyrý bolyp otyr.
Kei óńirlerde erekshe qajettiligi bar adamdarǵa arnalǵan shaǵyn nesieler men granttar usynylýda. Biraq bul tájiribe áli de júieli emes. Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý ministrligi bul baǵytty keńeitýge nietti.
Inkliýzivti bilim berý bárine qoljetimdi me?
Inkliýzivti bilim berý – erekshe bilim qajettiligi bar balalardyń jalpy orta mektepterde bilim alýyn qamtamasyz etý. Qazirgi ýaqytta elde 161 myńnan astam bala erekshe bilim qajettiligimen tirkelgen. Onyń 95 497-si – jalpy mektepterde, 38 myń shamasynda – balabaqshada, 3500-den astamy – JOO-larda bilim alýda.
Úkimet 2030 jylǵa deiin mektepterdiń 80 paiyzyn inkliýzivti etýge kúsh salmaq. Qazir bul kórsetkish – shamamen 20 paiyzdyń ainalasynda. Jańa standart boiynsha ár mektepte resýrstyq kabinet, pedagog-assistent, psiholog, logoped mamandary bolýy tiis. Alaida, maman tapshylyǵy osy sharýanyń basty kedergisi bolyp tur.
Ata-analar tarapynan da túsinbeýshilik kezdesedi: keibireýleri óz balalaryn erekshe balalarmen bir synypta oqytqysy kelmeidi. Osyǵan bailanysty aqparattyq-túsindirý jumystary, quqyqtyq saýat ashý jáne úkimettik emes uiymdarmen seriktestik keńeitilip jatyr.
Quqyq qorǵaýshy Veniamin Alaev múgedektigi bar jandardyń pandemiia kezinde erekshe osal topqa ainalǵanyn aitady. Onyń aitýynsha, kóptegen adam karantin kezinde qajetti em-dom men ońaltýdan tys qalǵan. Buǵan qosa, tsifrlyq júielerge qol jetkize almai, tirkeý nemese kómek alý múmkindiginen aiyrylǵan.
Instagram blogeri Arman Borisov pen paralimpiada chempiony Ardan Ǵalymuly erekshe jandardyń qoǵamda belsendi ómir súrýine úlgi bolyp otyr. Olar óz tájiribelerimen bólisip, kópshilikke erekshe jandarǵa aiaýshylyq emes, teń múmkindik qajet ekenin únemi aityp keledi.
Mysaly, 2023 jyly qoǵamdyq kólikte aýtizmi bar balanyń basynan ótken oqiǵa qoǵamnyń nazaryna ilikti. Bul oqiǵa qoǵamda inkliýziia taqyrybynyń ózektiligin qaita kóterdi.
Halyqaralyq tájiribeden qandai úrdisterdi alý kerek?
BUU Konventsiiasyn ratifikatsiialaǵan memleketter arasynda Qazaqstan kóptegen elderden kesh bastasa da, aitarlyqtai ilgeriledi. Degenmen, antidiskriminatsiialyq arnaiy zań áli qabyldanǵan joq. Bul múgedektigi bar azamattardyń sot arqyly quqyqtaryn tolyq qorǵaýǵa múmkindik bermeidi.
AQSh, Kanada, Shvetsiia siiaqty elderde erekshe qajettiligi bar azamattarǵa jeke kómekshi, arnaiy beiimdelgen kólik, úidi beiimdeý granttary, arnaiy bilim platformalary usynylady. Qazaqstanda bul qyzmetter endi ǵana jolǵa qoiylyp jatyr.
Italiia men Finliandiia bilim berý júiesinde inkliýziiany 1990 jyldary bastap ketken. Onda arnaiy mektepterden bas tartyp, barlyq balany jalpy orta mektepke beiimdeý tájiribesi engizilgen.
Qazaqstanda inkliýzivti qoǵam qurý jolynda zańnamalyq, tsifrlyq jáne infraqurylymdyq negiz qalanýda. Áleýmettik kodeks, tsifrlyq kartalar, ońaltý qyzmetteri men turǵyn úi kómegi – mańyzdy qadamdar. Biraq:
Aýyldyq jerde infraqurylym men kólik áli beiimdelmegen;
Jumysqa ornalasýdaǵy kedergiler men stereotipter joiyla qoiǵan joq;
Inkliýzivti bilimge daiyn mektepter men mamandar jetispeidi.
Inkliýzivti qoǵam – tek zań men baǵdarlama emes, bul – qoǵamdyq sana men mádeniettiń kórsetkishi. Erekshe qajettilikteri bar azamattar – aiaýshylyqtyń emes, qurmet pen teń quqyqtyń iesi.
