قازاقستانداعى ينكليۋزيۆتٸ قوعام: ەرەكشە قاجەتتٸلٸكتەرٸ بار جانداردىڭ ٶمٸرٸ قالاي ٶتٸپ جاتىر?

قازاقستاندا ەرەكشە قاجەتتٸلٸكتەرٸ بار ازاماتتاردىڭ قۇقىقتارى مەن ٶمٸر ساپاسىن جاقسارتۋ – مەملەكەتتٸك ساياساتتىڭ ماڭىزدى باعىتىنا اينالدى. ەڭبەك جەنە حالىقتى ەلەۋمەتتٸك قورعاۋ مينيسترلٸگٸنٸڭ دەرەگٸنشە, ەلدە 732 مىڭعا جۋىق ادام مٷگەدەكتٸكپەن تٸركەلگەن. بۇل – حالىقتىڭ شامامەن 3,7 پايىزى. ونىڭ 15 پايىزى بالالار بولسا, 57 پايىزى – ەڭبەككە قابٸلەتتٸ, ال 27 پايىزى – زەينەت جاسىنداعى ازاماتتار.

2015 جىلى قازاقستان بۇۇ-نىڭ مٷگەدەكتەردٸڭ قۇقىقتارى تۋرالى كونۆەنتسيياسىن راتيفيكاتسييالاپ, تەڭ قۇقىق پەن مٷمكٸندٸكتەردٸ قامتاماسىز ەتۋگە مٸندەتتەمە الدى. بۇل كونۆەنتسييادا بارلىق سالادا – بٸلٸم, ەڭبەك, مەديتسينالىق كٶمەك, كٶلٸك, اقپاراتقا قولجەتٸمدٸلٸك سيياقتى ماڭىزدى باعىتتار قامتىلعان.

2023 جىلى قابىلدانعان «ەلەۋمەتتٸك كودەكس» ەلەۋمەتتٸك كٶمەك جٷيەسٸن جاڭارتۋعا جەنە اۆتوماتتاندىرۋعا باعىتتالدى. وندا وتباسىنىڭ تسيفرلىق كارتاسى, مٷگەدەكتٸكتٸ سىرتتاي بەلگٸلەۋ, ەلەۋمەتتٸك قىزمەتتەر پورتالى سيياقتى جاڭاشىلدىقتار ەنگٸزٸلدٸ. بۇل قادامدار كٶمەكتٸ پرواكتيۆتٸ ەتۋگە, قاعازباستىلىقتى ازايتۋعا جەنە جٷيەنٸ جەڭٸلدەتۋگە باعىتتالعان.

ينفراقۇرىلىم مەن قولجەتٸمدٸ ورتا قالىپتاسىپ ٷلگەردٸ

ينفراقۇرىلىم مەسەلەسٸ – ەرەكشە قاجەتتٸلٸگٸ بار ازاماتتاردىڭ كٷندەلٸكتٸ ٶمٸرٸندەگٸ باستى كەدەرگٸلەردٸڭ بٸرٸ. قازاقستاندا قازٸرگٸ ۋاقىتتا ەلەۋمەتتٸك ماڭىزى بار نىسانداردىڭ تەك 45 پايىزى عانا بەيٸمدەلگەن. سالىستىرۋ ٷشٸن ايتاتىن بولساق, ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جەنە دامۋ ۇيىمىنىڭ ەلدەرٸندە بۇل كٶرسەتكٸش 60-70 پايىز ارالىعىندا. ٷكٸمەت 2029 جىلعا دەيٸن بارلىق نىسانداردى بەيٸمدەۋدٸ ماقسات ەتٸپ وتىر.

پرەمەر-مينيستر ولجاس بەكتەنوۆ 2024 جىلعى ٷكٸمەت وتىرىسىندا بۇل مەسەلەگە ارنايى توقتالىپ, نىسانداردىڭ تەحنيكالىق بەيٸمدەلۋٸنەن گٶرٸ – ساپالى بەيٸمدەۋ مەن ناقتى نەتيجە تالاپ ەتٸلەتٸنٸن اتاپ ٶتتٸ. بۇل رەتتە حالىققا قىزمەت كٶرسەتۋ ورتالىقتارى, مەكتەپ, اۋرۋحانا, دەرٸحانا سيياقتى نىساندارعا ەرەكشە نازار اۋدارىلۋى تيٸس.

ينفراقۇرىلىم عانا ەمەس, اقپاراتتىق ورتا دا بەيٸمدەلۋٸ كەرەك. وسىعان بايلانىستى "تسيفرلىق ينكليۋزييا" باعدارلاماسى ەنگٸزٸلٸپ, كٶرۋ جەنە ەستۋ قابٸلەتٸ بۇزىلعان جاندارعا ارنالعان اسسيستيۆتٸ تەحنولوگييالار ەزٸرلەنۋدە.

تۇرعىن ٷي جەنە كٶلٸك ينفراقۇرىلىمى كٶڭٸلدەن شىعا ما?

مٷگەدەكتٸگٸ بار ادامدار ٷشٸن باسپانا – تەك تۇراتىن جەر عانا ەمەس, سونىمەن بٸرگە قاۋٸپسٸز ەرٸ بەيٸمدەلگەن ورتا. قازٸرگٸ تاڭدا ٸ جەنە ٸٸ توپتاعى 56 مىڭ مٷگەدەكتٸگٸ بار ازامات پەن 25 مىڭعا جۋىق ەرەكشە بالا تەربيەلەپ وتىرعان وتباسى تۇرعىن ٷي كەزەگٸندە تۇر.

ولارعا مەملەكەت تۇرعىن ٷي سەرتيفيكاتتارى مەن جالعا الىنعان باسپاناعا تٶلەمدەر ۇسىنادى. مەسەلەن, 2022-2023 جىلدارى 700-دەن استام وتباسى تۇرعىن ٷي سەرتيفيكاتىمەن قامتاماسىز ەتٸلسە, 9 955 وتباسى جالدامالى تۇرعىن ٷي ٷشٸن سۋبسيدييا الدى.

2023 جىلدان باستاپ مەملەكەت ٸ توپتاعى مٷگەدەكتٸگٸ بار ازاماتتارعا كٷتٸم جاسايتىن ادامدارعا دا جەردەماقى تاعايىندادى. بۇعان دەيٸن بۇل تٶلەم تەك مٷگەدەك بالا تەربيەلەپ وتىرعان اتا-انالارعا عانا بەرٸلەتٸن. قازٸر كٷتۋشٸگە تٶلەنەتٸن جەردەماقى كٶلەمٸ – شامامەن 65 مىڭ تەڭگە.

ەڭبەكپەن قامتۋ جەنە ينكليۋزيۆتٸ ەكونوميكا – يگٸلٸكتٸڭ باستاۋى

مٷگەدەكتٸگٸ بار ازاماتتاردىڭ ەلەۋمەتتٸك ٶمٸرگە قاتىسۋىنىڭ باستى شارتى – ەڭبەككە ارالاسۋ. قازٸرگٸ ۋاقىتتا ەڭبەككە قابٸلەتتٸ ەربٸر 4 مٷگەدەكتٸگٸ بار ادامنىڭ تەك 1-ەۋٸ عانا جۇمىسپەن قامتىلعان. بۇل – ٶتە تٶمەن كٶرسەتكٸش.

زاڭ بويىنشا, ەربٸر مەملەكەتتٸك جەنە جەكەمەنشٸك مەكەمە قىزمەتكەرلەردٸڭ 2-4 پايىزىن مٷگەدەكتٸگٸ بار جانداردان الۋى تيٸس (كۆوتا جٷيەسٸ). بٸراق بۇل تالاپ كٶپ جاعدايدا ورىندالمايدى. وسىعان بايلانىستى 2023 جىلدان باستاپ كۆوتا جٷيەسٸ اقپاراتتىق باقىلاۋ جٷيەسٸمەن اۆتوماتتاندىرىلدى.

Abilympics كەسٸبي شەبەرلٸك سايىسى, قاشىقتان جۇمىس ٸستەۋ, IT-فريلانس – ەرەكشە جاندارعا جاڭا مٷمكٸندٸكتەر اشۋدا. مەملەكەت 2024 جىلدان باستاپ جالاقىنىڭ 50 پايىزىن سۋبسيدييالاۋدى قولعا الدى. بۇل جۇمىس بەرۋشٸلەر ٷشٸن ٷلكەن ىنتالاندىرۋ بولىپ وتىر.

كەي ٶڭٸرلەردە ەرەكشە قاجەتتٸلٸگٸ بار ادامدارعا ارنالعان شاعىن نەسيەلەر مەن گرانتتار ۇسىنىلۋدا. بٸراق بۇل تەجٸريبە ەلٸ دە جٷيەلٸ ەمەس. ەڭبەك جەنە حالىقتى ەلەۋمەتتٸك قورعاۋ مينيسترلٸگٸ بۇل باعىتتى كەڭەيتۋگە نيەتتٸ.

ينكليۋزيۆتٸ بٸلٸم بەرۋ بەرٸنە قولجەتٸمدٸ مە?

ينكليۋزيۆتٸ بٸلٸم بەرۋ – ەرەكشە بٸلٸم قاجەتتٸلٸگٸ بار بالالاردىڭ جالپى ورتا مەكتەپتەردە بٸلٸم الۋىن قامتاماسىز ەتۋ. قازٸرگٸ ۋاقىتتا ەلدە 161 مىڭنان استام بالا ەرەكشە بٸلٸم قاجەتتٸلٸگٸمەن تٸركەلگەن. ونىڭ 95 497-سٸ – جالپى مەكتەپتەردە, 38 مىڭ شاماسىندا – بالاباقشادا, 3500-دەن استامى – جوو-لاردا بٸلٸم الۋدا.

ٷكٸمەت 2030 جىلعا دەيٸن مەكتەپتەردٸڭ 80 پايىزىن ينكليۋزيۆتٸ ەتۋگە كٷش سالماق. قازٸر بۇل كٶرسەتكٸش – شامامەن 20 پايىزدىڭ اينالاسىندا. جاڭا ستاندارت بويىنشا ەر مەكتەپتە رەسۋرستىق كابينەت, پەداگوگ-اسسيستەنت, پسيحولوگ, لوگوپەد ماماندارى بولۋى تيٸس. الايدا, مامان تاپشىلىعى وسى شارۋانىڭ باستى كەدەرگٸسٸ بولىپ تۇر.

اتا-انالار تاراپىنان دا تٷسٸنبەۋشٸلٸك كەزدەسەدٸ: كەيبٸرەۋلەرٸ ٶز بالالارىن ەرەكشە بالالارمەن بٸر سىنىپتا وقىتقىسى كەلمەيدٸ. وسىعان بايلانىستى اقپاراتتىق-تٷسٸندٸرۋ جۇمىستارى, قۇقىقتىق ساۋات اشۋ جەنە ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىمدارمەن سەرٸكتەستٸك كەڭەيتٸلٸپ جاتىر.

قۇقىق قورعاۋشى ۆەنيامين الاەۆ مٷگەدەكتٸگٸ بار جانداردىڭ پاندەمييا كەزٸندە ەرەكشە وسال توپقا اينالعانىن ايتادى. ونىڭ ايتۋىنشا, كٶپتەگەن ادام كارانتين كەزٸندە قاجەتتٸ ەم-دوم مەن وڭالتۋدان تىس قالعان. بۇعان قوسا, تسيفرلىق جٷيەلەرگە قول جەتكٸزە الماي, تٸركەۋ نەمەسە كٶمەك الۋ مٷمكٸندٸگٸنەن ايىرىلعان.

Instagram بلوگەرٸ ارمان بوريسوۆ پەن پاراليمپيادا چەمپيونى اردان عالىمۇلى ەرەكشە جانداردىڭ قوعامدا بەلسەندٸ ٶمٸر سٷرۋٸنە ٷلگٸ بولىپ وتىر. ولار ٶز تەجٸريبەلەرٸمەن بٶلٸسٸپ, كٶپشٸلٸككە ەرەكشە جاندارعا اياۋشىلىق ەمەس, تەڭ مٷمكٸندٸك قاجەت ەكەنٸن ٷنەمٸ ايتىپ كەلەدٸ.

مىسالى, 2023 جىلى قوعامدىق كٶلٸكتە اۋتيزمٸ بار بالانىڭ باسىنان ٶتكەن وقيعا قوعامنىڭ نازارىنا ٸلٸكتٸ. بۇل وقيعا قوعامدا ينكليۋزييا تاقىرىبىنىڭ ٶزەكتٸلٸگٸن قايتا كٶتەردٸ.

حالىقارالىق تەجٸريبەدەن قانداي ٷردٸستەردٸ الۋ كەرەك?

بۇۇ كونۆەنتسيياسىن راتيفيكاتسييالاعان مەملەكەتتەر اراسىندا قازاقستان كٶپتەگەن ەلدەردەن كەش باستاسا دا, ايتارلىقتاي ٸلگەرٸلەدٸ. دەگەنمەن, انتيديسكريميناتسييالىق ارنايى زاڭ ەلٸ قابىلدانعان جوق. بۇل مٷگەدەكتٸگٸ بار ازاماتتاردىڭ سوت ارقىلى قۇقىقتارىن تولىق قورعاۋعا مٷمكٸندٸك بەرمەيدٸ.

اقش, كانادا, شۆەتسييا سيياقتى ەلدەردە ەرەكشە قاجەتتٸلٸگٸ بار ازاماتتارعا جەكە كٶمەكشٸ, ارنايى بەيٸمدەلگەن كٶلٸك, ٷيدٸ بەيٸمدەۋ گرانتتارى, ارنايى بٸلٸم پلاتفورمالارى ۇسىنىلادى. قازاقستاندا بۇل قىزمەتتەر ەندٸ عانا جولعا قويىلىپ جاتىر.

يتالييا مەن فينلياندييا بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸندە ينكليۋزييانى 1990 جىلدارى باستاپ كەتكەن. وندا ارنايى مەكتەپتەردەن باس تارتىپ, بارلىق بالانى جالپى ورتا مەكتەپكە بەيٸمدەۋ تەجٸريبەسٸ ەنگٸزٸلگەن.

قازاقستاندا ينكليۋزيۆتٸ قوعام قۇرۋ جولىندا زاڭنامالىق, تسيفرلىق جەنە ينفراقۇرىلىمدىق نەگٸز قالانۋدا. ەلەۋمەتتٸك كودەكس, تسيفرلىق كارتالار, وڭالتۋ قىزمەتتەرٸ مەن تۇرعىن ٷي كٶمەگٸ – ماڭىزدى قادامدار. بٸراق:

اۋىلدىق جەردە ينفراقۇرىلىم مەن كٶلٸك ەلٸ بەيٸمدەلمەگەن;

جۇمىسقا ورنالاسۋداعى كەدەرگٸلەر مەن ستەرەوتيپتەر جويىلا قويعان جوق;

ينكليۋزيۆتٸ بٸلٸمگە دايىن مەكتەپتەر مەن ماماندار جەتٸسپەيدٸ.

ينكليۋزيۆتٸ قوعام – تەك زاڭ مەن باعدارلاما ەمەس, بۇل – قوعامدىق سانا مەن مەدەنيەتتٸڭ كٶرسەتكٸشٸ. ەرەكشە قاجەتتٸلٸكتەرٸ بار ازاماتتار – اياۋشىلىقتىڭ ەمەس, قۇرمەت پەن تەڭ قۇقىقتىڭ يەسٸ.