Jýyrda birneshe iri aqparat quraldarynda qytai iýany Ortalyq Aziiadaǵy halyqaralyq esep aiyrysýlarda negizgi valiýta retinde «dollardy yǵystyryp jatyr» degen materialdar jariialandy. Orda.kz málimetinshe, buǵan sebep – Qazaqstanda iýanmen obligatsiialar men steiblkoinderdiń shyǵarylýy boldy. «Iýan birtindep dollardy yǵystyryp jatyr» degen pikirler negizsiz emes. Shynynda da, QHR Qazaqstanmen saýdadaǵy basty seriktesterdiń biri sanalady, jáne ózara esep aiyrysýda qytai valiýtasy jii qoldanylýda. Jýyrdaǵy jańalyq – Qazaqstanda iýanmen qamtamasyz etilgen alǵashqy steiblkoinniń iske qosylýy da Qytaidyń róliniń artyp kele jatqanyn meńzeidi. Biraq bul Ortalyq Aziiada belsendi «dedollarizatsiia» júrip jatyr degendi bildire me?
Qazaqstandaǵy iýandyq baǵaly qaǵazdar
22 qyrkúiekten bastap Qazaqstan qor birjasynda (KASE) iýanmen eseptesetin baǵaly qaǵazdardyń ekinshi naryqtaǵy saýdasy qoljetimdi boldy. Sonymen qatar, Qazaqstan alǵash ret tarihta jalpy kólemi eki milliard dollar bolatyn iýandyq obligatsiialar shyǵarady. Bilikke Beijińmen artyp kele jatqan saýdany qarjylandyrý jáne investitsiialyq bailanystardy nyǵaitý úshin qytai valiýtasyn tartý qajet.
Qytai investitsiialary qazaqstandyq ekonomikadaǵy salymdardyń eleýli bóligi bolyp sanalady. Iýandyq obligatsiialardy («dim sum bonds» jáne «panda bonds») «QazMunaiGaz», Qazaqstan Damý Banki jáne «Samuryq-Qazyna» qory shyǵarǵan nemese shyǵarýdy josparlap otyr. Bunda eshqandai tosyndyq joq. Qytaimen qarym-qatynasty damytý jáne eksportqa baǵyttalǵan jobalardy qarjylandyrý úshin Qazaqstanǵa iýan qajet (onyń ishinde Qasym-Jomart Toqaev sońǵy ShYU sammitinde tabysty kelissózder júrgizgen jobalar bar).
The Diplomatic Insight derekterine súiensek, Qytai Qazaqstanda jalpy quny 66,4 mlrd dollar bolatyn 224 investitsiialyq jobany júzege asyryp jatyr. Bul jobalar 50 myń jumys ornyn ashýdy kózdeidi. QHR Qazaqstanǵa investitsiia quiatyn alǵashqy bestik eldiń qataryna kiredi. Sondyqtan iýandyq obligatsiialar men steiblkoinder shyǵarý – «dedollarizatsiianyń» belgisi emes. Bul – saýda emes, investitsiialyq úrdis, jáne halyqaralyq esep aiyrysýdaǵy valiýtalardyń jalpy kólemine áser etpeidi.
Qytaidyń aimaqtyq róli
Qytaidyń buqaralyq aqparat quraldarynyń habarlaýynsha, 2025 jyldyń alǵashqy bes aiynda QHR-dyń Ortalyq Aziianyń bes elimen saýda kólemi jyldyq eseppen 10,4%-ǵa ósip, 39,9 mlrd dollarǵa (286,4 mlrd iýan) jetken. Bul sońǵy jyldardaǵy rekordtyq kórsetkish. Aita keterligi, Qytaidyń aimaq elderine eksporty olardyń barlyǵynan birge alǵanda importynan eki ese artyq.
Álemdik deńgeide de iýannyń róli artyp keledi: úsh jyl buryn halyqaralyq esep aiyrysýdaǵy úlesi 7% bolsa, qazir ol 8,5%-ǵa jetti.
Qazaqstan men Qytai arasyndaǵy teńsizdik
Qazaqstannyń syrtqy saýda saiasatyndaǵy Qytaidyń rólin qarastyrǵanda, eki memlekettiń qarym-qatynasy teń emes ekenin túsiný qajet. Qazaqstan qarjygerler qaýymdastyǵynyń sońǵy esebinde aitylǵandai, QR-dyń taýar ainalymynyń 20%-dan astamy Qytaiǵa tiesili. Alaida osy kórsetkishtiń basym bóligi – 14,9 mlrd dollar – Qazaqstanǵa Qytaidan importtalǵan taýarlar. Kerisinshe, Qazaqstannan Qytaiǵa eksporttalatyn munai men metall baǵasy tómendep, bul ónimderge suranys azaidy.
Óz kezeginde Pekin Qazaqstanǵa avtokólik, metall jáne himiia ónimderin eksporttaýdy arttyrýda. Árine, mundai esep aiyrysýlarda qytai biznesine iýandy paidalaný yńǵaily. Taý-ken jáne óńdeý ónerkásibi sekildi salalarda qytai valiýtasymen kelisimder kólemi shynymen artqan.
«Iýandandyrý» qai salada júrip jatyr?
Eger «iýandandyrý» týraly aitýǵa bolsa, ony obligatsiialar naryǵynan emes, shikizat saýdasynan izdeý qajet. Bul protsess ázirge sonshalyqty aýqymdy emes, sondyqtan dollardyń halyqaralyq esep aiyrysýdaǵy ornyn basty dep aitýǵa erte. Biraq Qazaqstanǵa nazar aýdaratyn jait bar: Pekin úshin Astanamen saýda asa qajet emes, al Qazaqstan úshin kerisinshe – asa mańyzdy.
Qazaqstannyń tańdaýy
Bloomberg agenttigine bergen suhbatynda premer-ministrdiń orynsbasary, ekonomika ministri Serik Jumanǵarin Qazaqstan nege Qytaiǵa arqa súiep otyrǵanyn túsindirdi. Onyń aitýynsha, Astana munai rentasynan bas tartýdyń joldaryn qarastyryp jatyr. Bul – aldaǵy munai óndirý kóleminiń shegine jetýin jáne kómirsýtek baǵasynyń tómendeýin eskergende alysqa kóz júgirtken saiasat.
«Ekonomikany qadaǵalaityn vitse-premerdiń sózinshe, Qazaqstan munaiǵa táýeldilikten bas tartýǵa kúsh salyp, Qytaiǵa arqa súieýde jáne ekonomikalyq ósimdi qoldaýǵa ondaǵan milliard dollar quiýda», – dep jazady Bloomberg.
Jaqyn bolashaqta munai Qazaqstan úshin negizgi tabys kózi bolmai qalatyndyqtan, bilik ózge salalardy qarastyrýda. Alǵashqy kezekte olardyń nazary logistikaǵa aýdy. Bul tańdaý Qytaidyń «Bir beldeý – bir jol» baǵdarlamasymen sáikes keledi. Prezident Toqaev Qytaida quny jarty trillion teńge bolatyn jańa temirjol tarmaǵyn ashqanda, logistikalyq múmkindikterge erekshe toqtalǵany da sondyqtan.
Astananyń jospary – Qazaqstandy jahandyq kólik habyna ainaldyrý. Al muny Pekinniń qoldaýynsyz júzege asyrý múmkin emes. Sondyqtan Qazaqstandaǵy «iýandandyrý» úrdisi jalǵasa bermek.
