جۋىردا بٸرنەشە ٸرٸ اقپارات قۇرالدارىندا قىتاي يۋانى ورتالىق ازيياداعى حالىقارالىق ەسەپ ايىرىسۋلاردا نەگٸزگٸ ۆاليۋتا رەتٸندە «دوللاردى ىعىستىرىپ جاتىر» دەگەن ماتەريالدار جارييالاندى. Orda.kz مەلٸمەتٸنشە, بۇعان سەبەپ – قازاقستاندا يۋانمەن وبليگاتسييالار مەن ستەيبلكويندەردٸڭ شىعارىلۋى بولدى. «يۋان بٸرتٸندەپ دوللاردى ىعىستىرىپ جاتىر» دەگەن پٸكٸرلەر نەگٸزسٸز ەمەس. شىنىندا دا, قحر قازاقستانمەن ساۋداداعى باستى سەرٸكتەستەردٸڭ بٸرٸ سانالادى, جەنە ٶزارا ەسەپ ايىرىسۋدا قىتاي ۆاليۋتاسى جيٸ قولدانىلۋدا. جۋىرداعى جاڭالىق – قازاقستاندا يۋانمەن قامتاماسىز ەتٸلگەن العاشقى ستەيبلكويننٸڭ ٸسكە قوسىلۋى دا قىتايدىڭ رٶلٸنٸڭ ارتىپ كەلە جاتقانىن مەڭزەيدٸ. بٸراق بۇل ورتالىق ازييادا بەلسەندٸ «دەدوللاريزاتسييا» جٷرٸپ جاتىر دەگەندٸ بٸلدٸرە مە?
قازاقستانداعى يۋاندىق باعالى قاعازدار
22 قىركٷيەكتەن باستاپ قازاقستان قور بيرجاسىندا (KASE) يۋانمەن ەسەپتەسەتٸن باعالى قاعازداردىڭ ەكٸنشٸ نارىقتاعى ساۋداسى قولجەتٸمدٸ بولدى. سونىمەن قاتار, قازاقستان العاش رەت تاريحتا جالپى كٶلەمٸ ەكٸ ميلليارد دوللار بولاتىن يۋاندىق وبليگاتسييالار شىعارادى. بيلٸككە بەيجٸڭمەن ارتىپ كەلە جاتقان ساۋدانى قارجىلاندىرۋ جەنە ينۆەستيتسييالىق بايلانىستاردى نىعايتۋ ٷشٸن قىتاي ۆاليۋتاسىن تارتۋ قاجەت.
قىتاي ينۆەستيتسييالارى قازاقستاندىق ەكونوميكاداعى سالىمداردىڭ ەلەۋلٸ بٶلٸگٸ بولىپ سانالادى. يۋاندىق وبليگاتسييالاردى («dim sum bonds» جەنە «panda bonds») «قازمۇنايگاز», قازاقستان دامۋ بانكٸ جەنە «سامۇرىق-قازىنا» قورى شىعارعان نەمەسە شىعارۋدى جوسپارلاپ وتىر. بۇندا ەشقانداي توسىندىق جوق. قىتايمەن قارىم-قاتىناستى دامىتۋ جەنە ەكسپورتقا باعىتتالعان جوبالاردى قارجىلاندىرۋ ٷشٸن قازاقستانعا يۋان قاجەت (ونىڭ ٸشٸندە قاسىم-جومارت توقاەۆ سوڭعى شىۇ سامميتٸندە تابىستى كەلٸسسٶزدەر جٷرگٸزگەن جوبالار بار).
The Diplomatic Insight دەرەكتەرٸنە سٷيەنسەك, قىتاي قازاقستاندا جالپى قۇنى 66,4 ملرد دوللار بولاتىن 224 ينۆەستيتسييالىق جوبانى جٷزەگە اسىرىپ جاتىر. بۇل جوبالار 50 مىڭ جۇمىس ورنىن اشۋدى كٶزدەيدٸ. قحر قازاقستانعا ينۆەستيتسييا قۇياتىن العاشقى بەستٸك ەلدٸڭ قاتارىنا كٸرەدٸ. سوندىقتان يۋاندىق وبليگاتسييالار مەن ستەيبلكويندەر شىعارۋ – «دەدوللاريزاتسييانىڭ» بەلگٸسٸ ەمەس. بۇل – ساۋدا ەمەس, ينۆەستيتسييالىق ٷردٸس, جەنە حالىقارالىق ەسەپ ايىرىسۋداعى ۆاليۋتالاردىڭ جالپى كٶلەمٸنە ەسەر ەتپەيدٸ.
قىتايدىڭ ايماقتىق رٶلٸ
قىتايدىڭ بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ حابارلاۋىنشا, 2025 جىلدىڭ العاشقى بەس ايىندا قحر-دىڭ ورتالىق ازييانىڭ بەس ەلٸمەن ساۋدا كٶلەمٸ جىلدىق ەسەپپەن 10,4%-عا ٶسٸپ, 39,9 ملرد دوللارعا (286,4 ملرد يۋان) جەتكەن. بۇل سوڭعى جىلدارداعى رەكوردتىق كٶرسەتكٸش. ايتا كەتەرلٸگٸ, قىتايدىڭ ايماق ەلدەرٸنە ەكسپورتى ولاردىڭ بارلىعىنان بٸرگە العاندا يمپورتىنان ەكٸ ەسە ارتىق.
ەلەمدٸك دەڭگەيدە دە يۋاننىڭ رٶلٸ ارتىپ كەلەدٸ: ٷش جىل بۇرىن حالىقارالىق ەسەپ ايىرىسۋداعى ٷلەسٸ 7% بولسا, قازٸر ول 8,5%-عا جەتتٸ.
قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى تەڭسٸزدٸك
قازاقستاننىڭ سىرتقى ساۋدا ساياساتىنداعى قىتايدىڭ رٶلٸن قاراستىرعاندا, ەكٸ مەملەكەتتٸڭ قارىم-قاتىناسى تەڭ ەمەس ەكەنٸن تٷسٸنۋ قاجەت. قازاقستان قارجىگەرلەر قاۋىمداستىعىنىڭ سوڭعى ەسەبٸندە ايتىلعانداي, قر-دىڭ تاۋار اينالىمىنىڭ 20%-دان استامى قىتايعا تيەسٸلٸ. الايدا وسى كٶرسەتكٸشتٸڭ باسىم بٶلٸگٸ – 14,9 ملرد دوللار – قازاقستانعا قىتايدان يمپورتتالعان تاۋارلار. كەرٸسٸنشە, قازاقستاننان قىتايعا ەكسپورتتالاتىن مۇناي مەن مەتالل باعاسى تٶمەندەپ, بۇل ٶنٸمدەرگە سۇرانىس ازايدى.
ٶز كەزەگٸندە پەكين قازاقستانعا اۆتوكٶلٸك, مەتالل جەنە حيمييا ٶنٸمدەرٸن ەكسپورتتاۋدى ارتتىرۋدا. ەرينە, مۇنداي ەسەپ ايىرىسۋلاردا قىتاي بيزنەسٸنە يۋاندى پايدالانۋ ىڭعايلى. تاۋ-كەن جەنە ٶڭدەۋ ٶنەركەسٸبٸ سەكٸلدٸ سالالاردا قىتاي ۆاليۋتاسىمەن كەلٸسٸمدەر كٶلەمٸ شىنىمەن ارتقان.
«يۋانداندىرۋ» قاي سالادا جٷرٸپ جاتىر?
ەگەر «يۋانداندىرۋ» تۋرالى ايتۋعا بولسا, ونى وبليگاتسييالار نارىعىنان ەمەس, شيكٸزات ساۋداسىنان ٸزدەۋ قاجەت. بۇل پروتسەسس ەزٸرگە سونشالىقتى اۋقىمدى ەمەس, سوندىقتان دوللاردىڭ حالىقارالىق ەسەپ ايىرىسۋداعى ورنىن باستى دەپ ايتۋعا ەرتە. بٸراق قازاقستانعا نازار اۋداراتىن جايت بار: پەكين ٷشٸن استانامەن ساۋدا اسا قاجەت ەمەس, ال قازاقستان ٷشٸن كەرٸسٸنشە – اسا ماڭىزدى.
قازاقستاننىڭ تاڭداۋى
Bloomberg اگەنتتٸگٸنە بەرگەن سۇحباتىندا پرەمەر-مينيستردٸڭ ورىنسباسارى, ەكونوميكا مينيسترٸ سەرٸك جۇمانعارين قازاقستان نەگە قىتايعا ارقا سٷيەپ وتىرعانىن تٷسٸندٸردٸ. ونىڭ ايتۋىنشا, استانا مۇناي رەنتاسىنان باس تارتۋدىڭ جولدارىن قاراستىرىپ جاتىر. بۇل – الداعى مۇناي ٶندٸرۋ كٶلەمٸنٸڭ شەگٸنە جەتۋٸن جەنە كٶمٸرسۋتەك باعاسىنىڭ تٶمەندەۋٸن ەسكەرگەندە الىسقا كٶز جٷگٸرتكەن ساياسات.
«ەكونوميكانى قاداعالايتىن ۆيتسە-پرەمەردٸڭ سٶزٸنشە, قازاقستان مۇنايعا تەۋەلدٸلٸكتەن باس تارتۋعا كٷش سالىپ, قىتايعا ارقا سٷيەۋدە جەنە ەكونوميكالىق ٶسٸمدٸ قولداۋعا ونداعان ميلليارد دوللار قۇيۋدا», – دەپ جازادى Bloomberg.
جاقىن بولاشاقتا مۇناي قازاقستان ٷشٸن نەگٸزگٸ تابىس كٶزٸ بولماي قالاتىندىقتان, بيلٸك ٶزگە سالالاردى قاراستىرۋدا. العاشقى كەزەكتە ولاردىڭ نازارى لوگيستيكاعا اۋدى. بۇل تاڭداۋ قىتايدىڭ «بٸر بەلدەۋ – بٸر جول» باعدارلاماسىمەن سەيكەس كەلەدٸ. پرەزيدەنت توقاەۆ قىتايدا قۇنى جارتى تريلليون تەڭگە بولاتىن جاڭا تەمٸرجول تارماعىن اشقاندا, لوگيستيكالىق مٷمكٸندٸكتەرگە ەرەكشە توقتالعانى دا سوندىقتان.
استانانىڭ جوسپارى – قازاقستاندى جاھاندىق كٶلٸك حابىنا اينالدىرۋ. ال مۇنى پەكيننٸڭ قولداۋىنسىز جٷزەگە اسىرۋ مٷمكٸن ەمەس. سوندىقتان قازاقستانداعى «يۋانداندىرۋ» ٷردٸسٸ جالعاسا بەرمەك.
