Premer Oljas Bektenov búgingi tańda respýblikada turǵyndarynyń sany 50 adamǵa da jetpeitin, birneshe otbasy qalǵan 546 aýyldyq eldi meken (AEM) bar ekenin jariia etti, - dep habarlaidy Dalanews.kz Alash.KZ-ke siltep.
Olardaǵy halyqtyń jalpy sany 14,2 myń adamdai ǵana. Osyny 546 aýylǵa bólgende, orta eseppen shamamen 26 turǵynnan ǵana keledi. Zań boiynsha jurtshylyǵy elý adamnan az bolsa, ol eldi meken taratylýy múmkin.
Biraq memleket birneshe aýyldyń turǵyndaryn bir aýylǵa kóshirip, jinaqylandyrýǵa tyrysyp jatqan kórinedi. Onysynan túk shyqpasa, beibit kúnde júzdegen aýyl el aýmaǵynan joiylady.
"Negizinen, mundai shaǵyn aýyldar basqa eldi mekenderden edáýir qashyq ornalasqan. Osyny eskerip, shaǵyn aýyldardy qoldaýdyń utymdy sharalarynyń biri retinde klasterlik tásil tańdaldy. Oǵan sáikes, birneshe kórshi aýyldy onyń birinde qajetti áleýmettik obektilerdi ornalastyrý arqyly biriktirip, ishinen ortalyǵy retinde damý áleýeti bar aýylyn damytý kózdeledi", – dedi O.Bektenov.
Úkimet basshysynyń dereginshe, qazirgi ýaqytta elimizde damý áleýetine ie 3,5 myń aýyl ǵana qaldy (burynǵy jyldary bes myńdai sanalatyn). Sonyń ishinde 1,2 myńy – tirek aýyl jáne 2,3 myńy – serik-spýtnik aýyl sanalady. Osylarda aýyl halqynyń 90%-y turady. Endi olardy qarjylandyrý negizinen "Aýyl – El besigi" baǵdarlamasymen respýblikalyq biýdjet esebinen júzege asyrylýda, dep jazdy Inbusiness.kz.
"Jalpy, "QR ákimshilik-aýmaqtyq qurylysy týraly" zańynyń 3-tarmaǵynyń 2-babyna sáikes, halqynyń sany 50 adamnan azaiǵan sharýa qonystary men ózge eldi mekender eń jaqyn eldi mekenniń quramyna engiziledi. Mundai aýyldyq eldi mekender (AEM) turǵyndary ortalyq aýyldarda kórsetiletin qyzmetterdi paidalana alady jáne osy AEM-de turý quqyǵyn saqtaidy. Memleket oqýshylardy tasymaldaýdy uiymdastyrýdy, sondai-aq poshta, meditsinalyq qyzmetter kórsetýdi jáne basqasyn qosa alǵanda, bazalyq infraqurylymdy qoldaýdy jalǵastyrýda", – dedi Premer.
Onyń aitýynsha, jumys kúshiniń utqyrlyǵyn arttyrý aiasynda turǵyndardyń sany 50 adamnan kem AEM-derdiń jurtshylyǵy úshin erikti túrde qonys aýdarý baǵdarlamasy kózdelgen. Oǵan kóngender basqa eldi mekenderge jumysqa ornalastyrylady, tasymaldanady, sondai-aq eger múmkindik bolsa, jergilikti biýdjet qarajaty esebinen turǵyn úi berilýi múmkin.
Qarań qalǵan júzdegen aýyldyń myńdaǵan turǵynyn kóshirip alýǵa kórshi aýyldyq okrýgterdiń, shaǵyn qalalardyń, aýdan ortalyqtarynyń jaǵdaiy kele bermeidi. Ózderiniń de jaǵdaiy máz emes, biýdjeti jutań. Degenmen, jurtynyń basym kópshiligi aýa kóshken aýyldardy qoldaý úshin zań júzinde ákimderge aýdandardy, aýyldyq okrýgterdi damytý josparlary aiasynda, jergilikti biýdjet qarajaty esebinen jekelegen jobalardy, biýdjettik baǵdarlamalardy, túrli is-sharalardy júzege asyrý quqyǵy berilipti.
Mysaly, Soltústik Qazaqstan oblysynyń ortalyǵy Petropavldan 200 shaqyrym jerde ornalasqan Balýan aýyly kezinde órkendegen úlken aýyl bolǵan edi. Búginde onda bes-alty otbasy ǵana turady, kóbisi kóship ketýge múmkindigi joq jalǵyzbasty, egde jastaǵy adamdar nemese qariialar. Olar kúnkórisi úshin mal ustaidy.
Sol azyn-aýlaq maldy baǵý úshin aýyl mańynda jer qalmapty. Óitkeni eldi mekenniń jeri 90-shy jyldary paishylarǵa taratylǵan, odan ári belgisiz úshinshi tulǵalarǵa tiesili bolyp ketken. Saldarynan, jaiylym men egistik alqaby bolmai, aýyl sharýashylyǵy kásibi qanat jaimai, tabys tappaǵan turǵyndar bul mańdy tárk etipti. Uqsas jaǵdai elimizdiń kóptegen óńirinde kórinis tabýda.
Májilismen Nurlan Áýesbaev ekonomikasy quldyrap, aýyldardyń jappai joiylýyna tosqaýyl qoiý úshin aýyldyqtardy qoldaý boiynsha keshendi sharalar qabyldaý qajet dep sanaidy.
"Úkimet tyǵyryqtan shyǵý úshin azamattardy ońtústik aimaqtardan soltústikke kóshirýge tyrysýda. Ókinishke qarai, azamattardy kóshirý baǵdarlamasyna bólingen memleket qarajaty urlanyp jatyr. Bas prokýratýranyń habarlaýynsha, 1 milliard teńgesi urlanǵan! Barlyq jerde korrýptsiia. Qarapaiym halyq ádiletsizdikten sharshady. Úkimet sybailas jemqorlyq shemalaryn boldyrmaý úshin qonys aýdarý baǵdarlamalarynyń iske asyrylýyn baqylaýdy kúsheitýge mindetti. Sondai-aq, problemalardy tiimdi sheshý úshin aýyldyq aýmaqtardy damytý máselelerimen ainalysatyn ártúrli memorgandar arasyndaǵy úilestirýdi jaqsartýy kerek", – dedi depýtat.
Úkimet basshysy aýyl turǵyndary úshin jaiylym jetispeýshiligi problemasy baryn jasyrmady. Onyń aitýynsha, 2022 jyldyń sáýirinde Aýyl halqynyń muqtajy úshin jerlerdi qaita bólýdi, sondai-aq jer resýrstaryn utymdy paidalanýdy baqylaý jóninde respýblikalyq komissiia qurylyp, birneshe ai jumys istedi.
Bektenovtyń aitýynsha, sol jer komissiiasy shartty jer úlesteri ieleriniń quqyqtaryn qorǵaýǵa baǵyttalǵan zańnamalyq túzetýlerdi de ázirlepti. Alaida ol túzetýlerdi zań jobalaryn kelisý barysynda Májilis depýtattarynyń ózi qoldamai tastaǵan eken. Olar qabyldanǵanda, Balýan aýyly siiaqty eldi mekenderdiń máselesi sheshiletin be edi.
"Osyǵan bailanysty qazirgi ýaqytta óńirlerdegi vedomstvoaralyq jáne jumys komissiialarynyń otyrystarynda máselelerdi qaraý arqyly týyndaǵan jekelegen problemalardy naqtyly sheshý boiynsha jergilikti tásil qoldanylady. Kúrmeýli máseleler ár kásiporyn boiynsha jeke pysyqtalady", – dedi Premer.
Mysaly, Soltústik Qazaqstan oblysynda jergilikti ákimdikter ózderindegi shartty jer úlesine quqyqtaryn joǵaltqan paishylarǵa áleýmettik kómek tóleý boiynsha kelisimsharttar jasasý úshin sol jerlerge ie bolǵan agroqurylymdarmen kelissóz júrgizdi. Nátijesinde, 21,6 myń paishynyń 16,6 myńymen kelisim bekitildi. Olarǵa 2023 jyly aqshalai 296,1 million teńge jáne zattai 19,6 myń tonna ónim berý arqyly ótemaqy tólenipti.
Biraq arnaiy zań bolmaǵan soń, munyń bári jergilikti joba, ýaqytsha shara dárejesinde shekteledi. Demek, depýtattar "aýyl-aýyl!" dep dabyldaǵan kózboiaý tirligin doǵaryp, aýylǵa kerekti, onyń eń ózekti máselelerin sheship beretin zańdar qabyldasa, quba-qup.
Úkimet basshysy aýyldyq aýmaqtardy neǵurlym tiimdi damytý úshin memorgandar arasyndaǵy úilestirýdi jaqsartýǵa qatysty pikir bildirdi. Onyń málimetinshe, osy úilestirýdiń tiimdiligin arttyrý maqsatynda Úkimet byltyr 2023–2024 jyldarǵa arnalǵan Aýyldyq aýmaqtardy damytý tujyrymdamasyn bekitti.
"Ol Ulttyq ekonomika ministrliginiń úilestirýimen iske asyrylýda. Tujyrymdamany oryndaýdyń naqty merzimderi, oryndaýshylary jáne basqasy aiqyndaldy. 56 is-sharany júzege asyrýdy kózdeitin Is-qimyl jospary ázirlendi. Bul tujyrymdamada "Jaily mektep", "Aýyldyq densaýlyq saqtaýdy jańǵyrtý", Turǵyn úi-kommýnaldyq infraqurylymdy damytýdyń 2023–2029 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasy, Agroónerkásip keshenin damytýdyń 2021–2030 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasy, "Aýyl amanaty", "Bir aýyl – bir ónim", "Aýyl – El besigi" jáne basqa baǵdarlamalyq qujattardyń erejeleri biriktirildi", – dedi Oljas Bektenov.
Osylaisha, onyń túsindirýinshe, jańa tujyrymdamany iske asyrý aiasynda Úkimettiń ózi ortalyq memorgandar men jergilikti ákimdikterdiń aýyldyq aýmaqtardy damytý qyzmetin úilestiredi.
Úkimet basshysy búginde barlyq óńirler men aýyldyq eldi mekender úshin Biryńǵai tsifrlyq platformany engizý boiynsha jumys júrgizilip jatqanyn jetkizdi. Aýyldyń tsifrlyq kartasy ázirlenýde. Bular onlain-rejimde árbir aýyldyń áleýmettik-ekonomikalyq damýyna, memorgandar arasyndaǵy birlesken josparlaýǵa jáne jedel sheshimder qabyldaýǵa monitoring pen baqylaý júrgizýge múmkindik beretin kórinedi.
"Sonymen qatar qazirgi ýaqytta óńirlik saiasatty damytýdy jetildirý boiynsha jumystar júrgizilýde. Onyń sheńberinde eldi aýmaqtyq-keńistiktiktik damytý, onyń ishinde shaǵyn jáne monoqalalardy, aýyldyq aýmaqtar men aglomeratsiialardy damytý saiasatynyń jańa tásilderi daiyndalýda. Sondai-aq memlekettik basqarýdyń barlyq deńgeilerin eskere otyryp, ortalyq pen óńirdiń ózara is-qimyl problemalaryna keshendi taldaý júrgizilip jatyr. Jalpy, aýyldyq aýmaqtardy damytý máseleleri Úkimet pen jergilikti ákimdikterdiń turaqty baqylaýynda", – dep sendirdi Oljas Bektenov.
Biraq aýyldardyń joiylýy da qarqyndy jalǵasýda.
