IýNESKO derekterine negizdelgen Visual Capitalist reitingi Ortalyq Aziia elderinde qyzý talqyǵa tústi. Reitingte Qyrǵyzstan bilimge jumsalatyn memlekettik shyǵynnyń JIÓ-degi úlesi boiynsha álemdegi kóshbasshy elderdiń qataryna engen. Alaida sarapshylar bul kórsetkish bilim berý júiesiniń naqty sapasyn tolyq baǵalaýǵa múmkindik bermeitinin aitady, dep habarlaidy dalanews.kz.
Visual Capitalist jariialaǵan zertteýge sáikes, Qyrǵyzstan bilim salasyna jalpy ishki ónimniń shamamen 6,8 paiyzyn baǵyttaidy. Al Qazaqstanda bul kórsetkish 4,9 paiyz shamasynda. Bir qaraǵanda, Qazaqstan kórshi elden qalyp qoiǵandai áser qaldyrýy múmkin. Biraq reiting tek bir ǵana kórsetkishke – memlekettik shyǵyndardyń JIÓ-degi úlesine súiengen.
Sarapshylardyń aitýynsha, mundai tásil bilimniń sapasy, ýniversitetterdiń halyqaralyq bedeli, ǵylymi zertteýlerdiń kólemi, sheteldik stýdentter sany nemese túlekterdiń eńbek naryǵyndaǵy básekege qabilettiligi siiaqty mańyzdy faktorlardy qamtymaidy.
Qazaqstan bilimge qansha qarjy bóledi?
Salystyrý kezinde tek paiyzdyq úlesti emes, naqty bólingen qarjy kólemin de eskerý qajet. Qazaqstan ekonomikasynyń kólemi Qyrǵyzstannan áldeqaida iri bolǵandyqtan, bilimge bólinetin qarajat ta birneshe ese kóp.
2025 jyly Qazaqstan bilim salasyna 6,7 trln teńge baǵyttady. Al kórsetilgen bilim berý qyzmetteriniń jalpy kólemi 6,99 trln teńgege jetken.
Salystyrý úshin, Qyrǵyzstan osy salaǵa 68,8 mlrd som bólgen. Qazirgi baǵam boiynsha bul shamamen 470–500 mlrd teńge, iaǵni Qazaqstan shyǵynynan 14 esege jýyq az. Osyndai qarjylandyrý jańa oqý korpýstary men jataqhanalar salýǵa, zerthanalardy jańǵyrtýǵa, ǵylymi jobalardy qarjylandyrýǵa jáne iri bilim berý bastamalaryn júzege asyrýǵa múmkindik beredi.
Qazaqstan bilim berý júiesin sapaǵa baǵyttap jatyr
Sońǵy jyldary Qazaqstan joǵary bilim berý júiesin jańǵyrtýǵa basymdyq berip keledi. Buryn negizgi mindet bilimge qoljetimdilikti keńeitý bolsa, qazir basty nazar kadr daiarlaý sapasyn arttyrýǵa, ýniversitet ǵylymyn damytýǵa jáne halyqaralyq bilim keńistigine kirigýge aýdarylǵan.
Prezident Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstandy Ortalyq Aziiadaǵy akademiialyq ári bilim berý habyna ainaldyrý mindetin qoiǵan. Osy maqsatta ǵylymdy qarjylandyrý ulǵaiyp, sheteldik jetekshi ýniversitetterdiń filialdary ashylyp, akademiialyq utqyrlyq baǵdarlamalary keńeitilip, zamanaýi zertteý ortalyqtary qurylyp jatyr.
2025–2026 oqý jylynda elimizdiń joǵary oqý oryndarynda 678,1 myń stýdent bilim alady. Memleket 93 116 bilim grantyn bóldi. Onyń ishinde:
- bakalavriatqa – 77 084;
- magistratýraǵa – 13 229;
- doktorantýraǵa – 2 803 grant.
Qazaqstan ýniversitetterinde búginde álemniń 100-den astam elinen kelgen 35 myńnan astam sheteldik stýdent oqidy.
Sheteldik ýniversitetterdiń filialdary kóbeidi
Qazaqstan joǵary bilimdi internatsionaldandyrý saiasatyn belsendi júrgizip keledi. Sońǵy jyldary elimizde 33 sheteldik ýniversitettiń filialy ashyldy.
Olardyń qatarynda:
- MIFI;
- Arizona ýniversiteti;
- Sorbonna ýniversiteti;
- Lotaringiia ýniversiteti;
- Cardiff University;
- De Montfort University;
- Beijiń til jáne mádeniet ýniversiteti;
- Lý Ban sheberhanalary bar.
Mundai jobalar qazaqstandyq jastarǵa halyqaralyq deńgeidegi bilimdi óz elinde alýǵa múmkindik berip, shetelge ketetin stýdentter sanyn azaitýǵa yqpal etedi. Ǵylym jáne joǵary bilim ministri Saiasat Nurbektiń aitýynsha, Cardiff University men Heriot-Watt University ýniversitetteriniń Qazaqstandaǵy filialdarynda oqý quny negizgi kampýstarmen salystyrǵanda áldeqaida qoljetimdi.
Ministrlik málimetinshe, sheteldik stýdentterdiń sany qazirdiń ózinde 35 myńnan asty, al bilim berý qyzmetteriniń eksporty qazaqstandyq joǵary oqý oryndaryna 22 mlrd teńge kiris ákelgen. Bolashaqta bul kórsetkishti 100 myń stýdentke deiin jetkizý josparlanyp otyr.
Pedagogterdi daiarlaý júiesi jańartyldy
Joǵary bilimmen qatar pedagog kadrlaryn daiarlaý júiesi de reformalanýda.
2023 jyly Dúniejúzilik banktiń qoldaýymen Finliandiianyń jetekshi ýniversitetteri mamandarynyń qatysýymen pedagogikalyq bilim berý júiesi tolyq jańartyldy. Sonyń nátijesinde jańa bilim berý baǵdarlamalary ázirlenip, oqý josparlary qaita qaraldy.
Reformanyń alǵashqy nátijeleriniń biri retinde Abai atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogikalyq ýniversitetinde Jasandy intellekt fakýlteti ashyldy. Bolashaqta osyndai jańartylǵan model elimizdiń 40-tan astam ýniversitetinde engiziledi.
Qazaqstannyń halyqaralyq bailanysy kúsheiip keledi
Qazirgi tańda qazaqstandyq ýniversitetter álemniń 400-den astam joǵary oqý ornymen áriptestik ornatqan. Ortaq jobalar aiasynda qos diplom baǵdarlamalary, stýdentter men oqytýshylardyń akademiialyq utqyrlyǵy, ǵylymi zertteýler jáne halyqaralyq zerthanalar iske asyrylyp jatyr.
Sońǵy jyldary Qazaqstan AQSh, Ulybritaniia, Germaniia, Qytai, Ońtústik Koreia, Túrkiia jáne Eýropalyq odaq elderiniń ýniversitetterimen ondaǵan jańa kelisim jasaǵan.
Halyqaralyq reitingterdegi kórsetkish jaqsardy
Qazaqstan ýniversitetteriniń halyqaralyq bedeli de artyp keledi. QS Asia University Rankings 2026 reitingine Qazaqstannyń 44 ýniversiteti endi. Olardyń qatarynda ál-Farabi atyndaǵy QazUÝ, L.N. Gýmilev atyndaǵy EUÝ, Satbayev University jáne Abai atyndaǵy QazUPÝ bar.
Sonymen qatar Qazaqstannyń bes ýniversiteti bedeldi Times Higher Education álemdik reitingine kirip, bul kórsetkish boiynsha Ortalyq Aziia elderi arasynda úzdik nátije kórsetti.
Ǵylymǵa bólinetin qarjy alty esege ósti
Úkimettiń málimetinshe, sońǵy alty jylda ǵylymdy qarjylandyrý kólemi alty esege ulǵaiyp, 2025 jyly 252,5 mlrd teńgege jetken. 2024–2029 jyldarǵa arnalǵan ǵylymdy damytý tujyrymdamasyna sáikes, onjyldyq sońyna qarai ǵylymi zertteýlerge jumsalatyn qarjy kólemin JIÓ-niń 1 paiyzyna deiin jetkizý josparlanǵan.
Bul úshin memleket ǵylymi granttardy kóbeitip, ázirlemelerdi kommertsiialandyrýdy qoldap, jańa zerthanalar men injenerlik ortalyqtar qurýda jáne biznestiń ǵylymǵa investitsiia salýyn yntalandyryp keledi.
Qazaqstandyq oqýshylar halyqaralyq olimpiadalarda kósh bastap júr
Ministrliktiń málimetinshe, 2024–2025 oqý jylynda qazaqstandyq oqýshylar halyqaralyq pándik olimpiadalar men ǵylymi jarystarda 362 medal jeńip aldy.
Olardyń ishinde:
- 41 altyn;
- 127 kúmis;
- 194 qola medal bar.
Budan bólek, oqýshylar 48 qurmet gramotasyna ie boldy.
Jýyrda ótken 56-halyqaralyq fizika olimpiadasynda (IPhO) Qazaqstan quramasynyń barlyq 5 oqýshysy altyn medal jeńip aldy. Bul – elimizdiń osy olimpiadaǵa qatysqan 29 jyldyq tarihyndaǵy alǵashqy ári mektep pánderi boiynsha buryn-sońdy bolmaǵan nátije.
Bilim sapasy bir ǵana kórsetkishpen ólshenbeidi
Bilimge bólinetin shyǵynnyń JIÓ-degi úlesi memleket úshin bul salanyń basymdyǵyn kórsetkenimen, ol bilim berý júiesiniń naqty sapasyn tolyq sipattai almaidy. Mamandardyń pikirinshe, obektivti baǵalaý úshin qarjylandyrý kólemi, ǵylymnyń damýy, ýniversitetterdiń halyqaralyq reitingterdegi orny, sheteldik stýdentter sany, halyqaralyq áriptestik jáne oqýshylardyń halyqaralyq jetistikteri qatar qarastyrylýy tiis.
Osy kórsetkishter boiynsha Qazaqstan Ortalyq Aziiadaǵy bilim jáne ǵylym ortalyǵyna ainalý baǵytyn kezeń-kezeńimen júzege asyryp keledi.
