Freedom Inside '26

Qazaqstan munai ónimderi urlyǵynan qansha shyǵynǵa ushyraýda?

Qazaqstan munai ónimderi urlyǵynan qansha shyǵynǵa ushyraýda?
wtp-trans.ru

Qazaqstan biýdjetin tolyqtyrýshy shikizattardyń biri – munaiǵa urylar da qyrǵidai tiiýde. Ásirese, shekaralas óńirlerde munai ónimderin satýshy deldaldardyń saýdasynyń kórigi qyzyp tur. Árine, munyń bári zańsyz jolmen júzege asady: arnaiy kóliktermen, poiyz jolymen, tipti qubyr arqyly da.  Óz materialymyzda milliondap emes, milliardtap shyǵyn ákeletin bul qylmysty áshkereleýshi UQK-nyń, onymen bailanysty Shekara qyzmetiniń, sondai-aq Memlekettik kirister komitetiniń derekterine súienetin bolamyz, dep habarlaidy Dalanews.kz.

Janar-jaǵarmai urlyǵyna ne túrtki?

Munai men janar-jaǵarmai urlyǵyna kórshi elder tarapynan bolatyn joǵary suranys túrtki. Sebebi Qazaqstanmen shektesetin barlyq elde bul taýar túri bizge qaraǵanda áldeqaida qymbat.

Máselen, Qazaqstanda AI-92 janar-jaǵarmaiynyń bir litri 205 teńge bolsa, Resei Federatsiiasynda – 288 teńge, Qyrǵyzstanda – 385 teńge, Ózbekstanda – 489 teńge. Qazaqstanda dizel otynynyń bir litri 295 teńge bolsa, Resei Federatsiiasynda – 355 teńge, Qyrǵyzstanda – 427 teńge, Ózbekstanda 528 teńge turady. Osy jaǵynan alǵanda, AI-92 benzini baǵasyndaǵy aiyrmashylyq 40%-dan 138%-ǵa deiin, dizel otyny 20%-dan 79%-ǵa deiin jetedi.

Bastapqyda kórshi el turǵyndary shekaralas aimaqtardan munai ónim túrlerin satyp alyp, óz elderine aparyp satýmen ainalysqan. Esesine, el ekonomikasy shyǵynǵa batyp qana qoimai, sonymen qatar shekaralas óńirler jappai janar-jaǵarmai tapshylyǵyna uryndy. Sondyqtan Qazaqstan munai ónimderiniń syrtqy tasymalyna qatań  tyiym salýǵa májbúr boldy. Biraq bul tyiymdy ainalyp ótýshiler jeterlik.

QR Qarjy ministrligi Memlekettik kirister departamentiniń málimetinshe, 2024 jyldyń alǵashqy toqsanynda qazaq-resei shekarasynda jalpy kólemi  13 650 litrdi quraityn 103, al qazaq-ózbek shekarasynda jalpy kólemi 11 135 litr bolatyn 68 zańsyz árekettiń joly kesildi. Bul zańsyzdyqty jasaýshylardan 3,7 mln teńge aiyppul óndirip alyndy. Bul, kólikpen zańsyz tasymaldanǵandary.

Jalpy, 2024 jyly munai ónimderiniń zańsyz ainalymy boiynsha 21 qylmystyq is qozǵalǵan, olar boiynsha quny 900 mln teńgeden asatyn urlanǵan "qara altynnyń" kólemi 3,5 tonnany quraidy.  

Munai urlyǵy boiynsha atyshýly ister

Munaidy qubyr arqyly da urlaidy. Máselen, 2021 jyldyń sońynda qylmystyq toptyń Jambyl oblysy Merki aýdanynan Qyrǵyzstanǵa tartqan jasyryn plastikalyq munai qubyry tabyldy. Muny UQK-nyń Shekara qyzmeti anyqtaǵan. Onymen qansha munai aidalǵany belgisiz ári ony anyqtaý múmkin de emes kórinedi. Sebebi, munai salasy mamandarynyń aitýynsha, elimizde óndirilgen munai men gazdy esepke alýdyń ashyq júiesi qurylmaǵan.

Sondai-aq munai óndirisi bir jolǵa qoiylǵan óńirler – Atyraý, Mańǵystaý, Qyzylorda jáne Aqtóbe oblystarynda da munai urlyǵy keńinen etek alǵan. Olardyń ishinde quryǵy uzyn – uiymdasqan qylmystyq toptar da bar. Máselen, 2017 jyly mamyrda QR UQK men IIM qyzmetkerleri keń kólemi arnaiy operatsiia barysynda Qyzylorda turǵyny Ǵalymjan Júnisov jáne Ǵalymjan Kúshekbaev bastaǵan 21 adamnan turatyn munai urlaýshy uiymdasqan qylmystyq top ókilderin quryqtady. Olarǵa eki ken ornynan (Jylandy qyr) jáne eki munai aidaýshy qubyrdy (Tuzkól-Qumkól) tesip, zańsyz paida tapty degen aiyp taǵyldy. Sotta keltirilgen materialdyq zalal kólemi 25,8 mln teńge dep kórsetildi. Urlanǵan ónimniń basym bóligi, negizinen Qyrǵyzstanǵa ótkizilgen.

Munai urlyǵyna qatysty taǵy bir atyshýly is sportshy Erkin Izbasarǵa nemese "Aǵaiyndy tórteý" uiymdasqan qylmystyq tobyna qatysty. Oǵan qatysty 2016 jyldyń jeltoqsan aiynda qatysty qylmystyq is qozǵalyp, munai urlaý, qylmystyq top qurý, reiderlik jolmen biznesti tartyp alý baptary boiynsha aiyp taǵyldy. Sot ony 12 jylǵa bas bostandyǵynan aiyryp, múlkin tárkiledi. Sotta ol ózine taǵylǵan aiyppen kelisken joq.  Úsh jyl ótkennen keiin birinshi top múgedegi Erkin Izbasar bostandyqqa shyqty. Sot muny jazasyn óteýshiniń densaýlyǵy nasharlaǵandyqtan dep túsindirdi. 2021 jyly Óskemen qalalyq sotynyń sheshimimen dertiniń aýyrlyǵy eskerilip, densaýlyǵy qalpyna kelýine deiin bosatty. Ol 2023 jyly qarashada qaitys boldy.

Atalǵan is boiynsha 26 adam sotqa tartyldy. Tergeý málimetteri boiynsha, 2015 jyldyń maýsym jáne qyrkúiek aralyǵynda qylmystyq top "Saǵyz Petroleýmge" tiesili Qaǵanai ken ornynan 530 tonna munai urlaǵan. Odan bólek ár jyldary bul qylmystyq top Mulǵarjar aýdanyndaǵy Sinelnikovskii, Baiǵanin aýdanyndaǵy Ashykól jáne Qaratóbe kenshiterine de qol suqqandary aitylady. Urlanǵan munai kólemine qatysty ár sot otyrysy barysynda ártúrli tsifrlar keltirilgen.

Shikizat salasynyń mamany Ádilhan Baibatsha:

"Mundai kóleńkeli shemalarmen kúresý úshin munai men gazdy esepke alýdyń ashyq júiesin qurý, el resýrstaryn  urlaǵany úshin jaýapkershilikti kúsheitý, sondai-aq munai-gaz salasyndaǵy protsesterdi tsifrlandyrý qajet".

Sondai-aq maman transshekaralyq otyn satylymyna qatysty baqylaýdy da kúsheitý kerektigin aitady.