قازاقستان بيۋدجەتٸن تولىقتىرۋشى شيكٸزاتتاردىڭ بٸرٸ – مۇنايعا ۇرىلار دا قىرعيداي تييۋدە. ەسٸرەسە, شەكارالاس ٶڭٸرلەردە مۇناي ٶنٸمدەرٸن ساتۋشى دەلدالداردىڭ ساۋداسىنىڭ كٶرٸگٸ قىزىپ تۇر. ەرينە, مۇنىڭ بەرٸ زاڭسىز جولمەن جٷزەگە اسادى: ارنايى كٶلٸكتەرمەن, پويىز جولىمەن, تٸپتٸ قۇبىر ارقىلى دا. ٶز ماتەريالىمىزدا ميلليونداپ ەمەس, ميللياردتاپ شىعىن ەكەلەتٸن بۇل قىلمىستى ەشكەرەلەۋشٸ ۇقك-نىڭ, ونىمەن بايلانىستى شەكارا قىزمەتٸنٸڭ, سونداي-اق مەملەكەتتٸك كٸرٸستەر كوميتەتٸنٸڭ دەرەكتەرٸنە سٷيەنەتٸن بولامىز, دەپ حابارلايدى Dalanews.kz.
جانار-جاعارماي ۇرلىعىنا نە تٷرتكٸ?
مۇناي مەن جانار-جاعارماي ۇرلىعىنا كٶرشٸ ەلدەر تاراپىنان بولاتىن جوعارى سۇرانىس تٷرتكٸ. سەبەبٸ قازاقستانمەن شەكتەسەتٸن بارلىق ەلدە بۇل تاۋار تٷرٸ بٸزگە قاراعاندا ەلدەقايدا قىمبات.
مەسەلەن, قازاقستاندا اي-92 جانار-جاعارمايىنىڭ بٸر ليترٸ 205 تەڭگە بولسا, رەسەي فەدەراتسيياسىندا – 288 تەڭگە, قىرعىزستاندا – 385 تەڭگە, ٶزبەكستاندا – 489 تەڭگە. قازاقستاندا ديزەل وتىنىنىڭ بٸر ليترٸ 295 تەڭگە بولسا, رەسەي فەدەراتسيياسىندا – 355 تەڭگە, قىرعىزستاندا – 427 تەڭگە, ٶزبەكستاندا 528 تەڭگە تۇرادى. وسى جاعىنان العاندا, اي-92 بەنزينٸ باعاسىنداعى ايىرماشىلىق 40%-دان 138%-عا دەيٸن, ديزەل وتىنى 20%-دان 79%-عا دەيٸن جەتەدٸ.
باستاپقىدا كٶرشٸ ەل تۇرعىندارى شەكارالاس ايماقتاردان مۇناي ٶنٸم تٷرلەرٸن ساتىپ الىپ, ٶز ەلدەرٸنە اپارىپ ساتۋمەن اينالىسقان. ەسەسٸنە, ەل ەكونوميكاسى شىعىنعا باتىپ قانا قويماي, سونىمەن قاتار شەكارالاس ٶڭٸرلەر جاپپاي جانار-جاعارماي تاپشىلىعىنا ۇرىندى. سوندىقتان قازاقستان مۇناي ٶنٸمدەرٸنٸڭ سىرتقى تاسىمالىنا قاتاڭ تىيىم سالۋعا مەجبٷر بولدى. بٸراق بۇل تىيىمدى اينالىپ ٶتۋشٸلەر جەتەرلٸك.
قر قارجى مينيسترلٸگٸ مەملەكەتتٸك كٸرٸستەر دەپارتامەنتٸنٸڭ مەلٸمەتٸنشە, 2024 جىلدىڭ العاشقى توقسانىندا قازاق-رەسەي شەكاراسىندا جالپى كٶلەمٸ 13 650 ليتردٸ قۇرايتىن 103, ال قازاق-ٶزبەك شەكاراسىندا جالپى كٶلەمٸ 11 135 ليتر بولاتىن 68 زاڭسىز ەرەكەتتٸڭ جولى كەسٸلدٸ. بۇل زاڭسىزدىقتى جاساۋشىلاردان 3,7 ملن تەڭگە ايىپپۇل ٶندٸرٸپ الىندى. بۇل, كٶلٸكپەن زاڭسىز تاسىمالدانعاندارى.
جالپى, 2024 جىلى مۇناي ٶنٸمدەرٸنٸڭ زاڭسىز اينالىمى بويىنشا 21 قىلمىستىق ٸس قوزعالعان, ولار بويىنشا قۇنى 900 ملن تەڭگەدەن اساتىن ۇرلانعان "قارا التىننىڭ" كٶلەمٸ 3,5 توننانى قۇرايدى.
مۇناي ۇرلىعى بويىنشا اتىشۋلى ٸستەر
مۇنايدى قۇبىر ارقىلى دا ۇرلايدى. مەسەلەن, 2021 جىلدىڭ سوڭىندا قىلمىستىق توپتىڭ جامبىل وبلىسى مەركٸ اۋدانىنان قىرعىزستانعا تارتقان جاسىرىن پلاستيكالىق مۇناي قۇبىرى تابىلدى. مۇنى ۇقك-نىڭ شەكارا قىزمەتٸ انىقتاعان. ونىمەن قانشا مۇناي ايدالعانى بەلگٸسٸز ەرٸ ونى انىقتاۋ مٷمكٸن دە ەمەس كٶرٸنەدٸ. سەبەبٸ, مۇناي سالاسى ماماندارىنىڭ ايتۋىنشا, ەلٸمٸزدە ٶندٸرٸلگەن مۇناي مەن گازدى ەسەپكە الۋدىڭ اشىق جٷيەسٸ قۇرىلماعان.
سونداي-اق مۇناي ٶندٸرٸسٸ بٸر جولعا قويىلعان ٶڭٸرلەر – اتىراۋ, ماڭعىستاۋ, قىزىلوردا جەنە اقتٶبە وبلىستارىندا دا مۇناي ۇرلىعى كەڭٸنەن ەتەك العان. ولاردىڭ ٸشٸندە قۇرىعى ۇزىن – ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپتار دا بار. مەسەلەن, 2017 جىلى مامىردا قر ۇقك مەن ٸٸم قىزمەتكەرلەرٸ كەڭ كٶلەمٸ ارنايى وپەراتسييا بارىسىندا قىزىلوردا تۇرعىنى عالىمجان جٷنٸسوۆ جەنە عالىمجان كٷشەكباەۆ باستاعان 21 ادامنان تۇراتىن مۇناي ۇرلاۋشى ۇيىمداسقان قىلمىستىق توپ ٶكٸلدەرٸن قۇرىقتادى. ولارعا ەكٸ كەن ورنىنان (جىلاندى قىر) جەنە ەكٸ مۇناي ايداۋشى قۇبىردى (تۇزكٶل-قۇمكٶل) تەسٸپ, زاڭسىز پايدا تاپتى دەگەن ايىپ تاعىلدى. سوتتا كەلتٸرٸلگەن ماتەريالدىق زالال كٶلەمٸ 25,8 ملن تەڭگە دەپ كٶرسەتٸلدٸ. ۇرلانعان ٶنٸمنٸڭ باسىم بٶلٸگٸ, نەگٸزٸنەن قىرعىزستانعا ٶتكٸزٸلگەن.
مۇناي ۇرلىعىنا قاتىستى تاعى بٸر اتىشۋلى ٸس سپورتشى ەركٸن ٸزباسارعا نەمەسە "اعايىندى تٶرتەۋ" ۇيىمداسقان قىلمىستىق توبىنا قاتىستى. وعان قاتىستى 2016 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىندا قاتىستى قىلمىستىق ٸس قوزعالىپ, مۇناي ۇرلاۋ, قىلمىستىق توپ قۇرۋ, رەيدەرلٸك جولمەن بيزنەستٸ تارتىپ الۋ باپتارى بويىنشا ايىپ تاعىلدى. سوت ونى 12 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرىپ, مٷلكٸن تەركٸلەدٸ. سوتتا ول ٶزٸنە تاعىلعان ايىپپەن كەلٸسكەن جوق. ٷش جىل ٶتكەننەن كەيٸن بٸرٸنشٸ توپ مٷگەدەگٸ ەركٸن ٸزباسار بوستاندىققا شىقتى. سوت مۇنى جازاسىن ٶتەۋشٸنٸڭ دەنساۋلىعى ناشارلاعاندىقتان دەپ تٷسٸندٸردٸ. 2021 جىلى ٶسكەمەن قالالىق سوتىنىڭ شەشٸمٸمەن دەرتٸنٸڭ اۋىرلىعى ەسكەرٸلٸپ, دەنساۋلىعى قالپىنا كەلۋٸنە دەيٸن بوساتتى. ول 2023 جىلى قاراشادا قايتىس بولدى.
اتالعان ٸس بويىنشا 26 ادام سوتقا تارتىلدى. تەرگەۋ مەلٸمەتتەرٸ بويىنشا, 2015 جىلدىڭ ماۋسىم جەنە قىركٷيەك ارالىعىندا قىلمىستىق توپ "ساعىز پەترولەۋمگە" تيەسٸلٸ قاعاناي كەن ورنىنان 530 توننا مۇناي ۇرلاعان. ودان بٶلەك ەر جىلدارى بۇل قىلمىستىق توپ مۇلعارجار اۋدانىنداعى سينەلنيكوۆسكيي, بايعانين اۋدانىنداعى اششىكٶل جەنە قاراتٶبە كەنشٸتەرٸنە دە قول سۇققاندارى ايتىلادى. ۇرلانعان مۇناي كٶلەمٸنە قاتىستى ەر سوت وتىرىسى بارىسىندا ەرتٷرلٸ تسيفرلار كەلتٸرٸلگەن.
شيكٸزات سالاسىنىڭ مامانى ەدٸلحان بايباتشا:
"مۇنداي كٶلەڭكەلٸ سحەمالارمەن كٷرەسۋ ٷشٸن مۇناي مەن گازدى ەسەپكە الۋدىڭ اشىق جٷيەسٸن قۇرۋ, ەل رەسۋرستارىن ۇرلاعانى ٷشٸن جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ كٷشەيتۋ, سونداي-اق مۇناي-گاز سالاسىنداعى پروتسەستەردٸ تسيفرلاندىرۋ قاجەت".
سونداي-اق مامان ترانسشەكارالىق وتىن ساتىلىمىنا قاتىستى باقىلاۋدى دا كٷشەيتۋ كەرەكتٸگٸن ايتادى.
