Jalpy bizde «Almaty» toponimikasyna bailanysty bir-birine qarama qaishy eki túrli kózqaras qalyptasqan. Birinshisi, otarshyldyq júieden bastalyp, sovettik kezeńde jalǵasqan orys tildik kózqaras bolsa, ekinshisi, ejelden osy jerdi mekendegen jergilikti qazaq halqynyń ózindik ustanymy.
Jergilikti qazaqtar degenimiz Almaty men Almaty tóńiregin mekendegen Uly júzdiń Dýlat, Saryúisin, Ysty, Shapyrashty, Qańly, Alban taipalary. Almaty – Dýlattyń ishindegi Janys rýynyń qonysy.
Orystar kelgenge deiin bul óńirde atalǵan taipalardan shamamen 110-130 myńdai adam turǵan. HIH ǵasyrdyń ortasynda Almatyny Janys Janaq bi degen kisi bilegen. Almatynyń jazbasha túrde aty málim alǵashqy meri sol kisi der edik. Qalashyq ol kezde qazirgi Taýly qyratta («Gornyi gigant») bolypty. Jergilikti qazaqtar óz atamekenin únemi Almaty dep, keide Úsh Almaty dep ataǵan.
Vernyi ataýy 1867 jyldan 1921 jylǵa deiin orys tilinde 54 jyl qoldanyldy. Bul jyldardyń bárinde jergilikti qazaqtar qalany «Almaty» dep atap keldi. Túrkistan ASSR-i Ortalyq Atqarý Komitetiniń 1921 jyly 14-naýryzdaǵy Dekretimen qalanyń aty orys tilinde «Alma-Ata» dep ózgertilgenimen qazaqtar sol burynǵysynsha «Almaty» ataýyn qoldandy.
Almatyǵa astana mártebesi 1927 jyly berilgenimen Úkimet is júzinde Qyzylordadan Almatyǵa 1929 jyly 5-qarashada ǵana kóshirip ákeldi. Qazaqtardyń qazaq tilinde Almatyny «Alma-Ata» deýi ulttyń úndestik zańyna múlde úilespeitin. «Alma-Ataǵa baramyz» dep esh qazaq sóilegen emes. Sondyqtan «Almaty» ataýy qazaqtar úshin ózgerissiz saqtalynyp, osy ýaqytqa deiin jetti.
«Almaty» ataýyn osy jerge alǵash kelgen otarshyl otriadtyń bastyǵy maior Peremyshelskii de qoldanǵan. Ol 1853 jyly 8-tamyzda korpýs komandirine jazǵan baianhatynda «Ia imel chest donosit Vashemý Vysokoprevoshoditelstvý o namerenii moem obozret vershiny Almatov. Osmotrev s injener-porýchikom Aleksandrovskim pervyia i vtoryia Almaty i doliný mejdý nimi, my nashli po ýdobstvý dobyvaniia lesa, bolshomý kolichestvý prekrasnoi, izrezannoi arykami hlebopahotnoi zemli, pajitei i senokosnyh mest, daleko prevoshodiashimi ýrochisha na Issyke i Talgare, pochemý i predlojili Almaty mestom býdýshego poseleniia, pri tom cherez zaniatie etogo pýnkta vse lýchshie kochevia i hlebopahotnye mesta Dýlatov býdýt ý nas pod rýkami» (Ort. mem. arhiv, 3-qor, 1-tizbe, 7-is) dep óziniń otarshyldyq piǵylyn jasyrmastan kórgen jerin «Almaty» dep jazady.
«Alma-Ata» ataýy joǵary aittyq, bolshevikterdiń oryssha qoiǵan ataýy. Ol ataý qazaqtarǵa múlde sińbedi. Kóp máselege Máskeýdiń prizmasynan qaraityn Oljekeń sol otarshyldyq piǵyldyń otyna taǵy mai quiǵysy keledi. «Almaty» ataýyn jońǵarlarǵa telip, ony oryssha ataýǵa ózgertkisi kelýi sonyń kórinisi. Bul aqiqatqa úilese me?
Jońǵarlardyń qazaq jerine basqynshylyǵy HÚII ǵasyrdan bastalǵany belgili. Al olardyń shabýylynan eki ǵasyr buryn, XV ǵasyrda ómir súrgen qazaqtyń uly oishyly, jyrshysy Asan Qaiǵy babamyz Jeruiyqty izdep shyqqan saparynda jelmaiasymen jelip júrip, Alataýdyń etegine keledi.
Sonda: «Úsh Almaty degen jerge bardym. Sarymsaǵy sabaýdai, búldirgeni búirektei, almasy bar júrektei, sol jerdi qimadym» («Bes ǵasyr jyrlaidy», I tom, Almaty, «Jazýshy» basp, 1989 j) deidi ǵoi. Qazaqtar erteden Úlken Almaty, Orta Almaty, Kishi Almaty ózenderi aýmaǵyn qosyp Úsh Almaty dep atai beretin. Asan Qaiǵynyń osy sózderi bul óńirdiń jońǵar basqynshylyǵynan da erte qazaqtar qonysy bolǵandyǵyn, jerdiń jiyntyq túrinde «Úsh Almaty» atalǵanyn dáleldeidi.
Qalanyń ataýyn oryssha «Alma-Ata» dep ózgertkenmen qazaqtar esh bir ózgerissiz «Almaty» dep atap kelgenin tómendegi qujattar dáleldeidi. Latyn qarpimen basylǵan «Qazaqstan bálshebegi» jýrnalynyń 1931 jyly qyrkúiek aiynda shyqqan №9 sany, «Almaty» jazýyna qarańyz.
Iliias Jansúgirovtyń 1935 jyly latyn qarpimen shyqqan «Jol aýzynda» áńgimeler jinaǵynyń titýldyq betinde orys tilinde «Alma-Ata», qazaq tilinde «Almaty» dep jazylǵan.
Sáken Seifýllinniń latyn qarpimen 1936 jyly basylǵan «Tar jol, taiǵaq keshý» romanynda da shyǵarylǵan jeri tap osylai kórsetilgen. 1944 jyly kiril qarpimen shyqqan «Maidan» jýrnalynyń №1 sany. Munda da shyqqan jeri «Almaty» ekendigi kórsetilgen. 1954 jyly jyly kiril qarpimen shyqqan «Stalin joly» jýrnalynyń barlyq 12 sanynda basylǵan jeri «Almaty» dep kórsetilgen.
Munyń bári Oljas Súleimenovtiń otarshyldyqty qoldaǵan orysshyl kózqarasynyń orynsyz ekendigin dáleldeidi!
Marat BÁIDILDAULY
