جالپى بٸزدە «الماتى» توپونيميكاسىنا بايلانىستى بٸر-بٸرٸنە قاراما قايشى ەكٸ تٷرلٸ كٶزقاراس قالىپتاسقان. بٸرٸنشٸسٸ, وتارشىلدىق جٷيەدەن باستالىپ, سوۆەتتٸك كەزەڭدە جالعاسقان ورىس تٸلدٸك كٶزقاراس بولسا, ەكٸنشٸسٸ, ەجەلدەن وسى جەردٸ مەكەندەگەن جەرگٸلٸكتٸ قازاق حالقىنىڭ ٶزٸندٸك ۇستانىمى.
جەرگٸلٸكتٸ قازاقتار دەگەنٸمٸز الماتى مەن الماتى تٶڭٸرەگٸن مەكەندەگەن ۇلى جٷزدٸڭ دۋلات, سارىٷيسٸن, ىستى, شاپىراشتى, قاڭلى, البان تايپالارى. الماتى – دۋلاتتىڭ ٸشٸندەگٸ جانىس رۋىنىڭ قونىسى.
ورىستار كەلگەنگە دەيٸن بۇل ٶڭٸردە اتالعان تايپالاردان شامامەن 110-130 مىڭداي ادام تۇرعان. حٸح عاسىردىڭ ورتاسىندا الماتىنى جانىس جاناق بي دەگەن كٸسٸ بيلەگەن. الماتىنىڭ جازباشا تٷردە اتى مەلٸم العاشقى مەرٸ سول كٸسٸ دەر ەدٸك. قالاشىق ول كەزدە قازٸرگٸ تاۋلى قىراتتا («گورنىي گيگانت») بولىپتى. جەرگٸلٸكتٸ قازاقتار ٶز اتامەكەنٸن ٷنەمٸ الماتى دەپ, كەيدە ٷش الماتى دەپ اتاعان.
ۆەرنىي اتاۋى 1867 جىلدان 1921 جىلعا دەيٸن ورىس تٸلٸندە 54 جىل قولدانىلدى. بۇل جىلداردىڭ بەرٸندە جەرگٸلٸكتٸ قازاقتار قالانى «الماتى» دەپ اتاپ كەلدٸ. تٷركٸستان اسسر-ٸ ورتالىق اتقارۋ كوميتەتٸنٸڭ 1921 جىلى 14-ناۋرىزداعى دەكرەتٸمەن قالانىڭ اتى ورىس تٸلٸندە «الما-اتا» دەپ ٶزگەرتٸلگەنٸمەن قازاقتار سول بۇرىنعىسىنشا «الماتى» اتاۋىن قولداندى.
الماتىعا استانا مەرتەبەسٸ 1927 جىلى بەرٸلگەنٸمەن ٷكٸمەت ٸس جٷزٸندە قىزىلوردادان الماتىعا 1929 جىلى 5-قاراشادا عانا كٶشٸرٸپ ەكەلدٸ. قازاقتاردىڭ قازاق تٸلٸندە الماتىنى «الما-اتا» دەۋٸ ۇلتتىڭ ٷندەستٸك زاڭىنا مٷلدە ٷيلەسپەيتٸن. «الما-اتاعا بارامىز» دەپ ەش قازاق سٶيلەگەن ەمەس. سوندىقتان «الماتى» اتاۋى قازاقتار ٷشٸن ٶزگەرٸسسٸز ساقتالىنىپ, وسى ۋاقىتقا دەيٸن جەتتٸ.
«الماتى» اتاۋىن وسى جەرگە العاش كەلگەن وتارشىل وتريادتىڭ باستىعى مايور پەرەمىشەلسكيي دە قولدانعان. ول 1853 جىلى 8-تامىزدا كورپۋس كومانديرٸنە جازعان بايانحاتىندا «يا يمەل چەست دونوسيت ۆاشەمۋ ۆىسوكوپرەۆوسحوديتەلستۆۋ و نامەرەنيي موەم وبوزرەت ۆەرشينى الماتوۆ. وسموترەۆ س ينجەنەر-پورۋچيكوم الەكساندروۆسكيم پەرۆىيا ي ۆتورىيا الماتى ي دولينۋ مەجدۋ نيمي, مى ناشلي پو ۋدوبستۆۋ دوبىۆانييا لەسا, بولشومۋ كوليچەستۆۋ پرەكراسنوي, يزرەزاننوي ارىكامي حلەبوپاحوتنوي زەملي, پاجيتەي ي سەنوكوسنىح مەست, دالەكو پرەۆوسحودياششيمي ۋروچيششا نا يسسىكە ي تالگارە, پوچەمۋ ي پرەدلوجيلي الماتى مەستوم بۋدۋششەگو پوسەلەنييا, پري توم چەرەز زانياتيە ەتوگو پۋنكتا ۆسە لۋچشيە كوچەۆيا ي حلەبوپاحوتنىە مەستا دۋلاتوۆ بۋدۋت ۋ ناس پود رۋكامي» (ورت. مەم. ارحيۆ, 3-قور, 1-تٸزبە, 7-ٸس) دەپ ٶزٸنٸڭ وتارشىلدىق پيعىلىن جاسىرماستان كٶرگەن جەرٸن «الماتى» دەپ جازادى.
«الما-اتا» اتاۋى جوعارى ايتتىق, بولشەۆيكتەردٸڭ ورىسشا قويعان اتاۋى. ول اتاۋ قازاقتارعا مٷلدە سٸڭبەدٸ. كٶپ مەسەلەگە مەسكەۋدٸڭ پريزماسىنان قارايتىن ولجەكەڭ سول وتارشىلدىق پيعىلدىڭ وتىنا تاعى ماي قۇيعىسى كەلەدٸ. «الماتى» اتاۋىن جوڭعارلارعا تەلٸپ, ونى ورىسشا اتاۋعا ٶزگەرتكٸسٸ كەلۋٸ سونىڭ كٶرٸنٸسٸ. بۇل اقيقاتقا ٷيلەسە مە?
جوڭعارلاردىڭ قازاق جەرٸنە باسقىنشىلىعى حٷٸٸ عاسىردان باستالعانى بەلگٸلٸ. ال ولاردىڭ شابۋىلىنان ەكٸ عاسىر بۇرىن, XV عاسىردا ٶمٸر سٷرگەن قازاقتىڭ ۇلى ويشىلى, جىرشىسى اسان قايعى بابامىز جەرۇيىقتى ٸزدەپ شىققان ساپارىندا جەلماياسىمەن جەلٸپ جٷرٸپ, الاتاۋدىڭ ەتەگٸنە كەلەدٸ.
سوندا: «ٷش الماتى دەگەن جەرگە باردىم. سارىمساعى ساباۋداي, بٷلدٸرگەنٸ بٷيرەكتەي, الماسى بار جٷرەكتەي, سول جەردٸ قيمادىم» («بەس عاسىر جىرلايدى», ٸ توم, الماتى, «جازۋشى» باسپ, 1989 ج) دەيدٸ عوي. قازاقتار ەرتەدەن ٷلكەن الماتى, ورتا الماتى, كٸشٸ الماتى ٶزەندەرٸ اۋماعىن قوسىپ ٷش الماتى دەپ اتاي بەرەتٸن. اسان قايعىنىڭ وسى سٶزدەرٸ بۇل ٶڭٸردٸڭ جوڭعار باسقىنشىلىعىنان دا ەرتە قازاقتار قونىسى بولعاندىعىن, جەردٸڭ جيىنتىق تٷرٸندە «ٷش الماتى» اتالعانىن دەلەلدەيدٸ.
قالانىڭ اتاۋىن ورىسشا «الما-اتا» دەپ ٶزگەرتكەنمەن قازاقتار ەش بٸر ٶزگەرٸسسٸز «الماتى» دەپ اتاپ كەلگەنٸن تٶمەندەگٸ قۇجاتتار دەلەلدەيدٸ. لاتىن قارپٸمەن باسىلعان «قازاقستان بەلشەبەگٸ» جۋرنالىنىڭ 1931 جىلى قىركٷيەك ايىندا شىققان №9 سانى, «الماتى» جازۋىنا قاراڭىز.
يليياس جانسٷگٸروۆتىڭ 1935 جىلى لاتىن قارپٸمەن شىققان «جول اۋزىندا» ەڭگٸمەلەر جيناعىنىڭ تيتۋلدىق بەتٸندە ورىس تٸلٸندە «الما-اتا», قازاق تٸلٸندە «الماتى» دەپ جازىلعان.
سەكەن سەيفۋلليننٸڭ لاتىن قارپٸمەن 1936 جىلى باسىلعان «تار جول, تايعاق كەشۋ» رومانىندا دا شىعارىلعان جەرٸ تاپ وسىلاي كٶرسەتٸلگەن. 1944 جىلى كٸرٸل قارپٸمەن شىققان «مايدان» جۋرنالىنىڭ №1 سانى. مۇندا دا شىققان جەرٸ «الماتى» ەكەندٸگٸ كٶرسەتٸلگەن. 1954 جىلى جىلى كٸرٸل قارپٸمەن شىققان «ستالين جولى» جۋرنالىنىڭ بارلىق 12 سانىندا باسىلعان جەرٸ «الماتى» دەپ كٶرسەتٸلگەن.
مۇنىڭ بەرٸ ولجاس سٷلەيمەنوۆتٸڭ وتارشىلدىقتى قولداعان ورىسشىل كٶزقاراسىنىڭ ورىنسىز ەكەندٸگٸن دەلەلدەيدٸ!
مارات بەيدٸلداۇلى
