Gerold Belger, ómiriniń sońynda kúndelik jazýmen ainalysty. Kúndeligin qazaqtyń ómirine, dúnie tanymyna, áleýmettik jáne rýhani tanymyna arnady. Túrkistan basylymy Ger-aǵanyń árkezeńdegi tilshi qaýymǵa bergen suhbatynyń arasynan iriktep, tushymdy oilaryn bir arnaǵa toptastyrǵan eken. Kózi qaraqty oqyrmandy tolǵandyratyn maqalany jariialaýdy jón dep taptyq.
«Táýelsizdik ideiasyn men qýana quptaimyn, bul men úshin bostandyq! Birinshi kezekte, rýh erkindigi, biik adamgershilik erkindigi. Biz buǵan áli qol jetkize almai otyrmyz. Bizde birinshi kezekke jannyń emes, tánniń qalaýyn shyǵardyq. Tym esepshil bolyp kettik. Bul qaýipti»
***
«Bilik degenimiz – ártúrli jolmen birdeńege qol jetkizgen keshegi aýyl qazaǵy. Biraq qazir olar óz tamyrlarynan ajyrap, jyraq ketip barady. Olar ózderin aýyl qazaǵyna qarama-qaishy qoiady. Olardyń ómiri basqa, olardyń qolynda bailyq bar. Jeke basynyń qamy alǵa shyqty».
***
«Men óz basym aýylda óstim. Aýyldyq qazaqpyn. Men úshin ol óte qymbat. Al elitanyń aýyldan qol úzgeni sonshalyq, olardyń oiynda tek shetelde sarai saldyryp, jaqsy villa men iahta satyp alyp, shamasy jetkenshe qulqynyn toltyryp, bul jaqtan tezirek qarasyn batyrýdy oilaidy. Sol úshin de olardyń qarapaiym, kedei adamdarǵa degen qarym-qatynasy sondai. Bizde kedeiler óte kóp. Menińshe, qazaqtar adamgershilik jáne moraldyq turǵydan kóp dúniesinen airyldy».
(«Iz kazaha nemets ne vyidet, pýst on ostaiotsia kazahom», «Radiotochka», 10.02.2015)
***
«Qazaqstanyma men tek jaqsylyq tileimin. Ári Abaidyń kózqarasyn basshylyqqa alamyn. Abaidan artyq qazaqty synaǵan eshkim joq. Abaidan artyq ashy da, ózekjardy pikirdi eshkim aitqan joq. Resei týraly ashy sózdi Dostoevskiiden, Lermontov pen Saltykov-Shedrinnen ózge eshkim aitqan joq. Olar buny otanyna degen uly mahabbat jeteginde jasaǵan edi».
***
«Men Qazaqstanda memlekettik til qazaq tili bolýy kerek dep oilaimyn. Men bul mańyzdy máseleni talqylaýǵa qatystym ári osy ideianyń alǵashqy avtorlarynyń birimin. Aqyry sen Qazaqstanda turasyń ba, onyń mádenietin moiyndaýyń kerek jáne ony bar jan-tánińmen qabyldai bilýge tiissiń».
(«Ia hotel by, chtoby ý menia sýdba byla kak ý Giote», 27 qańtar, 2015 jyl, www.zakon.kz )
***
Aqsaqaldar ketti. Adamgershilik kodyn tasymaldaýshylar. Olarmen birge bizdiń kóp ǵasyrlyq Azamattyń adamgershilik kodeksi de ketti. Olardyń ornyn sońǵy jiyrma jylda adamgershilik abyroidan jurdai jasy jetken shaldar basty.
(«Chto nam zaveshal Gerold Belger», 16 marta 2015, www.forbes.kz )
***
«Men nemis aýyldary bir-birimen óte jaqyn ornalasqan Volga jaǵalaýynda óstim. Sonda Volga jaǵalaýy nemisteriniń ózara bailanysy óte nashar edi. Bul meni qatty alańdatatyn.
Olardyń tildik, dini jáne mentaldik aiyrmashylyqtary kúshti bolatyn. Qazaqtardyń mynaý alyp elinde, alyp keńistikte keibir máselelerde birlik deńgeii óte joǵary. Batysta týǵan men úshin bul meni qairan qaldyratyn. Bul ózindik qubylys edi».
***
«1986 jylǵy qaiǵyly Jeltoqsan oqiǵasynan keiin munda SOKP OK apparatynan bir sheneýnik keledi. Oǵan Qaraǵandydan bir bilgish qazaq tili mal sharýashylyǵyna arnalǵan nebári 500 sózden turatyndyǵyn aitady.
Sonda ne qazaq tili – ózbek tiliniń mal sharýashylyǵyna arnalǵan nusqasy ma(?!) Meni sonda osy sheneýnikke áńgimelesýge shaqyrǵanda, men qazaq tili bes júz emes bes million birlikten turatyndyǵyn aittym. Ol sol jerden áńgimeni tyidy da, meni qýyp shyqty. Biraq shyndyǵynda solai ǵoi. Alaida qazirgi qazaqtar bul jaiynda az biledi».
***
«Bizdiń ártistermen birge shetelde bolǵan kezim boldy. Bizdiń qazaqtar qazaqsha án aita bastasa, sheteldikterdiń kózi baqyraiyp ketedi. Bul olarǵa qyzyq. Al bizdiń qazaqtar ne isteidi? Olar operadan ariialar oryndap, bar kúshterimen skripkany sabalaidy. Biraq bunymen eshqandai eýropalyqty tańqaldyra almaisyń. Bul eshkimge qajet emes. Eger óz tilińde án salyp, ulttyq ereksheligińdi tanyta bilseń, sonda ǵana saǵan jurt qyzyǵady jáne seniń bedeliń artady. Sol úshin qazaqtardyń eń basty kemshiliginiń biri – eliktegishtigi. Bul jaǵynan olar aldyna eshkimdi salmaidy».
***
«Meni taǵy bir másele ashyndyrady. Aýyldan kelgen jas qyzdar birden orys tiline kóshe qoiady. Tipti ózara qarym-qatynasta da. Olar birde bir besik jyryn bilmeidi. Al olardyń bári bolashaq ana ǵoi. Eger, áiel-ana basqa tilge, basqa mádenietke kóshse, menińshe, bul ulttyń joiylýy. Áiel bárin saqtaýy kerek: oshaǵyn, tilin, ulttyq, analyq tegin, áitpese, bárinen airylasyń».
***
«Rýhani daǵdarys, mádeni daǵdarys, qalai deseńiz de, ol ekonomikalyq emes. Onyń Qazaqstanda bolýy múmkin de emes. Sonyń ishinde bárinen buryn qazaqtar kedeilene túsýde.
Barlyq jerde qazaqtar basqarady, barlyq jerde qazaqtar basymdyqqa ie, sóite tura, tómendegi qazaqtardyń hali múshkil! Onyń sebebi nede? Óitkeni, barlyq jerde urlyq!»
( «I ada, i shala, i taza – dlia menia edinye kazahi», 4 maia 2012, «Central Asia Monitor»)
P.S. Geraǵań óte eńbekqor, opyryp jumys isteitin. Ózin qazaqtyń bir bólshegi sanaǵanymen, báribir mentalitetinde nemis ultyna tán qasietterdiń basymdyqqa ie ekendigin qaitalaýdan jalyqpaityn. Tipti Qazaqstandyq ult týraly ideia kóterilgende de oǵan ynty-shyntymen qarsy bolyp, «men – nemis, sen – qazaqsyń» dep shegelegen edi.
Ol úsh tildi erkin meńgerdi, úsh tilde jazdy, úsh ulttyń ókili bola bildi.
Abai men Geteni salystyra otyryp, eki ult oishylynyń ortaq, qabysatyn sátterin asa utymdy jetkize bilgen, qazaq tiliniń máiegin, mánerin biletin asa bir qurmetti aqsaqalymyz edi.
Ókinishtisi sol, ulttyń uly «menin» túsingen, oǵan bir kisidei jany ashyǵan Geraǵańdai aqsaqaldarymyzdyń sirep ketkeni. Kún ótken saiyn ulttyń sózin sóileitin ziialylarymyzdyń orny oisyrap, olardyń ornyn basatyn adamdardyń azaiyp bara jatqany qynjyltady. Geraǵa, jatqan jerińiz jaily bolsyn!
Daiyndaǵan,
Esengúl KÁPQYZY
