Qol jetpeitin jarnama
Táýelsizdikke ie bolyp, naryqtyq qatynastar ornaǵan 20 jylda qazaq basylymdary naryqtyq qatynastarǵa múlde ikemdelgen joq. Ony myna bir jaittan anyq ańǵaramyz. Búginde qazaq tildi basylymdarǵa jekelegen kompaniialar jarnama bermeidi. Qazaq basylymdaryna jarnama shyqsa, tańqalatyn dárejege jettik. Nege? Óitkeni qazir jarnama berýshilerdiń kókeiine qazaq gazetteriniń taralymy az, jarnama berý ekonomikalyq turǵydan ózin aqtamaidy degen dálelsiz pikir sińip qalǵan. Árine, bul pikirmen kelisip, kelispeýge de bolady.
Bizdiń redaktorlar úlken toilarda tabaqtas bolyp, áńgime-dúken quratyn «Qazaqstan Zaman» gazetiniń burynǵy redaktory Ahmet Aliazdan aqyl suramaǵany janǵa batady. Qazir «Qazaqstan Zaman» gazetin ashsańyz jarnamadan kóz súrinedi. Elimizde jumys isteitin túriktiń kompaniialary osy gazetke jarnama berýge qumar. Nege qazaq tildi basylymdarǵa jarnama bermeidi? Sony syryn bizdiń redaktorlar Ahmet Aliazdan surap alýy kerek edi.
Jarnamany bylai qoiyp, keibir sheneýnikter óz maqalalaryn birinshi kezekte orys tildi basylymdarǵa jariialaidy. Óitkeni, orys tildi basylymdar oqylymdy. Kezinde Aqparat ministri bolǵan Altynbek Sársenbaevtyń ózi qoǵamdyq-saiasi mańyzy zor maqalalaryn «Vremia» gazetinde jariialap, sodan keiin ǵana birli-jarym qazaq gazetteri kóshirip basty emes pe? Árine, bul jerde Altekeńdi kinálaiyn degen oiymyz joq. Qoǵamda osyndai úrdis qalyptasqan soń, sheneýnikterge bálen-túgen dep aitýdyń ózi artyq. Bul kimniń basyndaǵy másele? Kez kelgen sheneýnik maqalasynyń oqylǵanyn, jarmana berýshi jarnamasynyń halyqqa jetkenin qalaidy. Bul qazaq tildi basylymdardy tizgindep otyrǵan redaktorlardyń máselesi.
Elimizde naryqtyq qatynastar ornaǵan 20 jylda bir redaktor iri kompaniialardyń qazaq basylymdaryna jarnama bermei jatqanyn aityp, bir maqala jazyp, másele kóterdi ma? Joq. Mundai maqalany kórgen de, estigen de emespiz. Osy bir jaittan redaktordyń naryqqa beiimdelýge múlde kóńil bólmegenin baiqaimyz.
Bizdiń redaktorlar úlken toilarda tabaqtas bolyp, áńgime-dúken quratyn «Qazaqstan Zaman» gazetiniń burynǵy redaktory Ahmet Aliazdan aqyl suramaǵany janǵa batady. Qazir «Qazaqstan Zaman» gazetin ashsańyz jarnamadan kóz súrinedi. Elimizde jumys isteitin túriktiń kompaniialary osy gazetke jarnama berýge qumar. Nege qazaq tildi basylymdarǵa jarnama bermeidi? Sony syryn bizdiń redaktorlar Ahmet Aliazdan surap alýy kerek edi.
Jarylqaptai bolsaq
Jalpy, táýelsizdiktiń jiyrma jylda ózin ekonomikalyq turǵydan aqtaityn birde-bir qoǵamdyq-saiasi basylym shyǵara almaýymyz qazaq jýrnalistikasyna úlken syn. Taralym az, jarnama tarta almaityn gazet-jýrnaldar túbinde jabylyp tynatyny belgili. Bul úshin bilik pen quryltaishylardy syn aityp, min taǵýdyń jóni joq. Zaman talabyna ikemdelip jumys istei almaǵan aǵalarymyz máseleni saiasilandyrýǵa qumar.
Qazir Qazaqstanda tek qana bilikshil bolmasa bilikti synaityn oppozitsiialyq basylymdar shyǵady. Umytyp barady ekenbiz, shoý-bizneske qatysty jýrnaldar da ótimdi. Al halyqty eńbekke, ǵylymǵa úndeitin salalyq basylymdar múlde joq.
Tórtkúl dúnie alai-túlei bolyp jatqan qazirgi zamanda barsha qazaqtyń saiasat soǵyp otyratyn jaǵdaiy bar ma? El azamattary eńbek etip, kásipkerlikpen ainalysyp ál-aýqatyn arttyrýy kerek qoi. Bul úshin el arasynda biznesti nasihattaityn basylym qajet. Ókinishke orai, bizde ondai basylym joq.
Jalpy, táýelsizdiktiń jiyrma jylda ózin ekonomikalyq turǵydan aqtaityn birde-bir qoǵamdyq-saiasi basylym shyǵara almaýymyz qazaq jýrnalistikasyna úlken syn. Taralym az, jarnama tarta almaityn gazet-jýrnaldar túbinde jabylyp tynatyny belgili. Bul úshin bilik pen quryltaishylardy syn aityp, min taǵýdyń jóni joq. Zaman talabyna ikemdelip jumys istei almaǵan aǵalarymyz máseleni saiasilandyrýǵa qumar.
Ózderin ashy shyndyqty jazatyn (shyndyǵynda ósek-aiań degen jón) basylymdar sol kezde Jákeńdi qorǵap maqala bassa, al qazaq tili jaiynda kúńirenip áńgime aitýǵa daiar turatyn memleketshil (bilikshil degen durys shyǵar) basylymdar mundai oqiǵa bolmaǵandai jumǵan aýzyn ashpady. Bul jaiynda maqala bassa redaktorlardy eshkim oryndarynan julyp tastamas edi. Biraq bizdiń shoshymaly redaktorlarymyz mundai qadamǵa bara alǵan joq.
Búginde redaktor bitkenniń bári Astana men Almatynyń arasynda ushaqpen ary-beri josyp, ushyp júr. Olar kók júzindegi qazaq tiliniń múshkil jaǵdaiyn Jákeńnen artyq bilmese, kem bilmesi anyq. Solardyń qaisysy osy máseleni kóterip, maqala jazdy. Eshkim jazǵan emes. Búginde naqty iske kelgende redaktorlardyń «tormoz» bolyp qalatyny ádetke ainalyp barady.
Oqyrmandy joǵaltý
Jaima-shýaq otyrystarda qazaq tildi basylymdardyń redaktorlary Keńes zamanynda respýblikalyq basylymdardyń eki júz, úsh júz myńdap taraǵany jaiynda áńgime aitýǵa qumar. Iá, Sherhan Murtazanyń kezinde «Leninshil jas» gazetin halyq jata jastanyp oqydy. Saiasi, ulttyq múddege qatysty taqyryptarǵa on jerden qaraýyl qoiylsa da aǵa býyn qalyń oqyrmanǵa rýhani qajettiligin ótep, qazaq tiliniń damýyna óz úlesin qosty. Óz isin adal atqardy.
Al qazir aiaq-qoldy bos qoiǵan erkin zamanda bizdiń redaktorlar qazaq jýrnalistikasynyń Keńes zamanyndaǵy jetken biigine jete almady. Sol biikti saqtamaǵan kúnniń ózinde qazaq basylymdary júzdegen myń oqyrmandaryn joǵaltyp alǵany janǵa batady. Osylaisha bizder Sherhan Murtaza, Kamal Smailov syndy aǵalarymyzdyń intellektýaldy oi-órisi joǵary júzdegen myń oqyrmanynan kóz jazyp qaldyq. Osy orny tolmas ókinishtiń ornyn toltyrý úshin áli talai ýaqyt kerek. Biraq bizdi ýaqyt kútpeitini anyq.
Qazir ainalamyzda aqparattyq soǵys júrip jatyr. Resei múddesin kózdegen orys jýrnalisteriniń Batys álemine qarsy qalai jumys istep jatqanyn kúnde kórip júrmiz. AQSh bastaǵan Eýropa elderiniń Reseige salǵan sanktsiiasyn orystyń aqparat quraldary toitarys berip, qoǵamdyq pikirdi ózderine burýǵa barynsha kúsh salýda. Eger Ýkrainadaǵydai jaǵdai bizde qaitalansa, Qazaqstan múddesin qazaq tildi aqparat qorǵai ala ma? Ái, qaidam.
Biraq bizdiń múddemizdi orys tildi qazaq jýrnalisteri qorǵaityny anyq. Alǵashqy soqqyny solar qabyldaitynyn moiyndaýymyz kerek. Seiitqazy Mataev, Armanjan Baitasov, Ádil Ybyrav syndy ultjandy azamattar bul isten shet qalmasyna senimdimiz. Biraq ondai kún bizdiń basymyzǵa ornamai-aq qoisyn. Biraq qazaq jýrnalistikasynyń munshalyqty beiqamdyqqa túsýi aqtaýǵa kelmeitin dúnie.
Jarbol KENTULY
