قول جەتپەيتٸن جارناما
تەۋەلسٸزدٸككە يە بولىپ, نارىقتىق قاتىناستار ورناعان 20 جىلدا قازاق باسىلىمدارى نارىقتىق قاتىناستارعا مٷلدە يكەمدەلگەن جوق. ونى مىنا بٸر جايتتان انىق اڭعارامىز. بٷگٸندە قازاق تٸلدٸ باسىلىمدارعا جەكەلەگەن كومپانييالار جارناما بەرمەيدٸ. قازاق باسىلىمدارىنا جارناما شىقسا, تاڭقالاتىن دەرەجەگە جەتتٸك. نەگە? ٶيتكەنٸ قازٸر جارناما بەرۋشٸلەردٸڭ كٶكەيٸنە قازاق گازەتتەرٸنٸڭ تارالىمى از, جارناما بەرۋ ەكونوميكالىق تۇرعىدان ٶزٸن اقتامايدى دەگەن دەلەلسٸز پٸكٸر سٸڭٸپ قالعان. ەرينە, بۇل پٸكٸرمەن كەلٸسٸپ, كەلٸسپەۋگە دە بولادى.
بٸزدٸڭ رەداكتورلار ٷلكەن تويلاردا تاباقتاس بولىپ, ەڭگٸمە-دٷكەن قۇراتىن «قازاقستان زامان» گازەتٸنٸڭ بۇرىنعى رەداكتورى احمەت اليازدان اقىل سۇراماعانى جانعا باتادى. قازٸر «قازاقستان زامان» گازەتٸن اشساڭىز جارنامادان كٶز سٷرٸنەدٸ. ەلٸمٸزدە جۇمىس ٸستەيتٸن تٷرٸكتٸڭ كومپانييالارى وسى گازەتكە جارناما بەرۋگە قۇمار. نەگە قازاق تٸلدٸ باسىلىمدارعا جارناما بەرمەيدٸ? سونى سىرىن بٸزدٸڭ رەداكتورلار احمەت اليازدان سۇراپ الۋى كەرەك ەدٸ.
جارنامانى بىلاي قويىپ, كەيبٸر شەنەۋنٸكتەر ٶز ماقالالارىن بٸرٸنشٸ كەزەكتە ورىس تٸلدٸ باسىلىمدارعا جارييالايدى. ٶيتكەنٸ, ورىس تٸلدٸ باسىلىمدار وقىلىمدى. كەزٸندە اقپارات مينيسترٸ بولعان التىنبەك سەرسەنباەۆتىڭ ٶزٸ قوعامدىق-ساياسي ماڭىزى زور ماقالالارىن «ۆرەميا» گازەتٸندە جارييالاپ, سودان كەيٸن عانا بٸرلٸ-جارىم قازاق گازەتتەرٸ كٶشٸرٸپ باستى ەمەس پە? ەرينە, بۇل جەردە التەكەڭدٸ كٸنەلايىن دەگەن ويىمىز جوق. قوعامدا وسىنداي ٷردٸس قالىپتاسقان سوڭ, شەنەۋنٸكتەرگە بەلەن-تٷگەن دەپ ايتۋدىڭ ٶزٸ ارتىق. بۇل كٸمنٸڭ باسىنداعى مەسەلە? كەز كەلگەن شەنەۋنٸك ماقالاسىنىڭ وقىلعانىن, جارمانا بەرۋشٸ جارناماسىنىڭ حالىققا جەتكەنٸن قالايدى. بۇل قازاق تٸلدٸ باسىلىمداردى تٸزگٸندەپ وتىرعان رەداكتورلاردىڭ مەسەلەسٸ.
ەلٸمٸزدە نارىقتىق قاتىناستار ورناعان 20 جىلدا بٸر رەداكتور ٸرٸ كومپانييالاردىڭ قازاق باسىلىمدارىنا جارناما بەرمەي جاتقانىن ايتىپ, بٸر ماقالا جازىپ, مەسەلە كٶتەردٸ ما? جوق. مۇنداي ماقالانى كٶرگەن دە, ەستٸگەن دە ەمەسپٸز. وسى بٸر جايتتان رەداكتوردىڭ نارىققا بەيٸمدەلۋگە مٷلدە كٶڭٸل بٶلمەگەنٸن بايقايمىز.
بٸزدٸڭ رەداكتورلار ٷلكەن تويلاردا تاباقتاس بولىپ, ەڭگٸمە-دٷكەن قۇراتىن «قازاقستان زامان» گازەتٸنٸڭ بۇرىنعى رەداكتورى احمەت اليازدان اقىل سۇراماعانى جانعا باتادى. قازٸر «قازاقستان زامان» گازەتٸن اشساڭىز جارنامادان كٶز سٷرٸنەدٸ. ەلٸمٸزدە جۇمىس ٸستەيتٸن تٷرٸكتٸڭ كومپانييالارى وسى گازەتكە جارناما بەرۋگە قۇمار. نەگە قازاق تٸلدٸ باسىلىمدارعا جارناما بەرمەيدٸ? سونى سىرىن بٸزدٸڭ رەداكتورلار احمەت اليازدان سۇراپ الۋى كەرەك ەدٸ.
جارىلقاپتاي بولساق
جالپى, تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ جيىرما جىلدا ٶزٸن ەكونوميكالىق تۇرعىدان اقتايتىن بٸردە-بٸر قوعامدىق-ساياسي باسىلىم شىعارا الماۋىمىز قازاق جۋرناليستيكاسىنا ٷلكەن سىن. تارالىم از, جارناما تارتا المايتىن گازەت-جۋرنالدار تٷبٸندە جابىلىپ تىناتىنى بەلگٸلٸ. بۇل ٷشٸن بيلٸك پەن قۇرىلتايشىلاردى سىن ايتىپ, مٸن تاعۋدىڭ جٶنٸ جوق. زامان تالابىنا يكەمدەلٸپ جۇمىس ٸستەي الماعان اعالارىمىز مەسەلەنٸ ساياسيلاندىرۋعا قۇمار.
قازٸر قازاقستاندا تەك قانا بيلٸكشٸل بولماسا بيلٸكتٸ سىنايتىن وپپوزيتسييالىق باسىلىمدار شىعادى. ۇمىتىپ بارادى ەكەنبٸز, شوۋ-بيزنەسكە قاتىستى جۋرنالدار دا ٶتٸمدٸ. ال حالىقتى ەڭبەككە, عىلىمعا ٷندەيتٸن سالالىق باسىلىمدار مٷلدە جوق.
تٶرتكٷل دٷنيە الاي-تٷلەي بولىپ جاتقان قازٸرگٸ زاماندا بارشا قازاقتىڭ ساياسات سوعىپ وتىراتىن جاعدايى بار ما? ەل ازاماتتارى ەڭبەك ەتٸپ, كەسٸپكەرلٸكپەن اينالىسىپ ەل-اۋقاتىن ارتتىرۋى كەرەك قوي. بۇل ٷشٸن ەل اراسىندا بيزنەستٸ ناسيحاتتايتىن باسىلىم قاجەت. ٶكٸنٸشكە وراي, بٸزدە ونداي باسىلىم جوق.
جالپى, تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ جيىرما جىلدا ٶزٸن ەكونوميكالىق تۇرعىدان اقتايتىن بٸردە-بٸر قوعامدىق-ساياسي باسىلىم شىعارا الماۋىمىز قازاق جۋرناليستيكاسىنا ٷلكەن سىن. تارالىم از, جارناما تارتا المايتىن گازەت-جۋرنالدار تٷبٸندە جابىلىپ تىناتىنى بەلگٸلٸ. بۇل ٷشٸن بيلٸك پەن قۇرىلتايشىلاردى سىن ايتىپ, مٸن تاعۋدىڭ جٶنٸ جوق. زامان تالابىنا يكەمدەلٸپ جۇمىس ٸستەي الماعان اعالارىمىز مەسەلەنٸ ساياسيلاندىرۋعا قۇمار.
ٶزدەرٸن اششى شىندىقتى جازاتىن (شىندىعىندا ٶسەك-اياڭ دەگەن جٶن) باسىلىمدار سول كەزدە جەكەڭدٸ قورعاپ ماقالا باسسا, ال قازاق تٸلٸ جايىندا كٷڭٸرەنٸپ ەڭگٸمە ايتۋعا دايار تۇراتىن مەملەكەتشٸل (بيلٸكشٸل دەگەن دۇرىس شىعار) باسىلىمدار مۇنداي وقيعا بولماعانداي جۇمعان اۋزىن اشپادى. بۇل جايىندا ماقالا باسسا رەداكتورلاردى ەشكٸم ورىندارىنان جۇلىپ تاستاماس ەدٸ. بٸراق بٸزدٸڭ شوشىمالى رەداكتورلارىمىز مۇنداي قادامعا بارا العان جوق.
بٷگٸندە رەداكتور بٸتكەننٸڭ بەرٸ استانا مەن الماتىنىڭ اراسىندا ۇشاقپەن ارى-بەرٸ جوسىپ, ۇشىپ جٷر. ولار كٶك جٷزٸندەگٸ قازاق تٸلٸنٸڭ مٷشكٸل جاعدايىن جەكەڭنەن ارتىق بٸلمەسە, كەم بٸلمەسٸ انىق. سولاردىڭ قايسىسى وسى مەسەلەنٸ كٶتەرٸپ, ماقالا جازدى. ەشكٸم جازعان ەمەس. بٷگٸندە ناقتى ٸسكە كەلگەندە رەداكتورلاردىڭ «تورموز» بولىپ قالاتىنى ەدەتكە اينالىپ بارادى.
وقىرماندى جوعالتۋ
جايما-شۋاق وتىرىستاردا قازاق تٸلدٸ باسىلىمداردىڭ رەداكتورلارى كەڭەس زامانىندا رەسپۋبليكالىق باسىلىمداردىڭ ەكٸ جٷز, ٷش جٷز مىڭداپ تاراعانى جايىندا ەڭگٸمە ايتۋعا قۇمار. يە, شەرحان مۇرتازانىڭ كەزٸندە «لەنينشٸل جاس» گازەتٸن حالىق جاتا جاستانىپ وقىدى. ساياسي, ۇلتتىق مٷددەگە قاتىستى تاقىرىپتارعا ون جەردەن قاراۋىل قويىلسا دا اعا بۋىن قالىڭ وقىرمانعا رۋحاني قاجەتتٸلٸگٸن ٶتەپ, قازاق تٸلٸنٸڭ دامۋىنا ٶز ٷلەسٸن قوستى. ٶز ٸسٸن ادال اتقاردى.
ال قازٸر اياق-قولدى بوس قويعان ەركٸن زاماندا بٸزدٸڭ رەداكتورلار قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ كەڭەس زامانىنداعى جەتكەن بيٸگٸنە جەتە المادى. سول بيٸكتٸ ساقتاماعان كٷننٸڭ ٶزٸندە قازاق باسىلىمدارى جٷزدەگەن مىڭ وقىرماندارىن جوعالتىپ العانى جانعا باتادى. وسىلايشا بٸزدەر شەرحان مۇرتازا, كامال سمايلوۆ سىندى اعالارىمىزدىڭ ينتەللەكتۋالدى وي-ٶرٸسٸ جوعارى جٷزدەگەن مىڭ وقىرمانىنان كٶز جازىپ قالدىق. وسى ورنى تولماس ٶكٸنٸشتٸڭ ورنىن تولتىرۋ ٷشٸن ەلٸ تالاي ۋاقىت كەرەك. بٸراق بٸزدٸ ۋاقىت كٷتپەيتٸنٸ انىق.
قازٸر اينالامىزدا اقپاراتتىق سوعىس جٷرٸپ جاتىر. رەسەي مٷددەسٸن كٶزدەگەن ورىس جۋرناليستەرٸنٸڭ باتىس ەلەمٸنە قارسى قالاي جۇمىس ٸستەپ جاتقانىن كٷندە كٶرٸپ جٷرمٸز. اقش باستاعان ەۋروپا ەلدەرٸنٸڭ رەسەيگە سالعان سانكتسيياسىن ورىستىڭ اقپارات قۇرالدارى تويتارىس بەرٸپ, قوعامدىق پٸكٸردٸ ٶزدەرٸنە بۇرۋعا بارىنشا كٷش سالۋدا. ەگەر ۋكرايناداعىداي جاعداي بٸزدە قايتالانسا, قازاقستان مٷددەسٸن قازاق تٸلدٸ اقپارات قورعاي الا ما? ەي, قايدام.
بٸراق بٸزدٸڭ مٷددەمٸزدٸ ورىس تٸلدٸ قازاق جۋرناليستەرٸ قورعايتىنى انىق. العاشقى سوققىنى سولار قابىلدايتىنىن مويىنداۋىمىز كەرەك. سەيٸتقازى ماتاەۆ, ارمانجان بايتاسوۆ, ەدٸل ىبىراۆ سىندى ۇلتجاندى ازاماتتار بۇل ٸستەن شەت قالماسىنا سەنٸمدٸمٸز. بٸراق ونداي كٷن بٸزدٸڭ باسىمىزعا ورناماي-اق قويسىن. بٸراق قازاق جۋرناليستيكاسىنىڭ مۇنشالىقتى بەيقامدىققا تٷسۋٸ اقتاۋعا كەلمەيتٸن دٷنيە.
جاربول كەنتۇلى
