Qazaqstanda tutynýshylyq nesie kólemi jyl saiyn ulǵaiyp, dúniege keletin náresteler sany kerisinshe azaiyp barady. Qazaqstan Halyq Keńesiniń múshesi, Bilim jáne adami kapital jónindegi komissiianyń tóraǵasy Murat Ábenov osy eki kórsetkishtiń arasynda bailanys bolýy múmkin ekenin aityp, Úkimetti arnaiy zertteý júrgizýge shaqyrdy. Ol jas otbasylardyń qarjylai júktemesin jeńildetý úshin bala týǵan saiyn nesie qaryzynyń bir bóligin memleket esebinen óteý nemese kredittik demalys berý tetikterin qarastyrýdy usyndy, dep habarlaidy dalanews.kz.
Tórt jylda nesie kólemi 2,7 ese ósken
Murat Ábenov Threads áleýmettik jelisindegi jazbasynda keiingi jyldary Qazaqstanda tutynýshylyq nesieniń ósýi men bala týý kórsetkishiniń tómendeýi qatar júrip jatqanyn atap ótti.
Ol keltirgen málimetterge sáikes, 2021 jyly eldegi tutynýshylyq nesie kólemi 6,1 trln teńgeni qurasa, sol jyly 445,9 myń bala dúniege kelgen. Al 2022 jyly nesie kólemi 7,7 trln teńgege jetip, týǵan balalar sany 403,9 myńǵa deiin azaiǵan.
Bul úrdis keiingi jyldary da jalǵasqan. Atap aitqanda, 2023 jyly tutynýshylyq nesieler 10,3 trln teńgege, 2024 jyly 13,8 trln teńgege jetken. Osy kezeńde dúniege kelgen balalar sany tiisinshe 388,4 myńnan 365,9 myńǵa deiin tómendegen.
Avtordyń dereginshe, 2025 jyly tutynýshylyq nesie kólemi 16,7 trln teńgege jetse, bala týý kórsetkishi 335 myńǵa deiin qysqarǵan.
Osylaisha, tórt jyldyń ishinde tutynýshylyq nesie kólemi shamamen 2,7 ese ósip, dúniege kelgen balalar sany 25 paiyzǵa jýyq azaiǵan.
«Bul jai ǵana sáikestik pe? Menińshe, muny zerttemei turyp “bailanys joq” dep aitýǵa bolmaidy. Árine, bala týý tek kreditten azaidy deý durys emes. Demografiiaǵa jumys, tabys, baspana, balabaqsha, kóshi-qon, áielderdiń jumyspen qamtylýy, otbasylyq qundylyqtar siiaqty kóptegen faktor áser etedi», – dep jazdy Murat Ábenov.
Onyń pikirinshe, qaryz kóleminiń turaqty ósýi men bala týý kórsetkishiniń jyl saiyn tómendeýi Úkimet tarapynan jan-jaqty zertteýdi qajet etedi.
Balaǵa ketetin shyǵyn ba, álde kredit tólemi me?
Murat Ábenov jas otbasylardyń kúndelikti turmysyn mysalǵa keltirip, qarjylai mindettemelerdiń bala súiý týraly sheshimge yqpal etýi múmkin ekenin túsindirdi.
Onyń aitýynsha, búginde kóptegen jas otbasy baspana jaldap nemese ipoteka tólep júr. Buǵan tutynýshylyq nesieler qosylady. Al alǵashqy bala dúniege kelgende otbasynyń shyǵyny artyp, ata-ananyń bireýiniń tabysy ýaqytsha qysqarýy múmkin. Soǵan qaramastan bank aldyndaǵy mindetteme ózgerissiz qalady.
«Osyndai jaǵdaida ekinshi nemese úshinshi bala týraly sheshim qabyldaǵanda otbasy neni birinshi esepteidi? Balaǵa ketetin shyǵyndy ma? Álde kelesi aidaǵy kredit tólemin be? Osy qubylysty shartty túrde “qaryz kontratseptsiiasy” dep ataýǵa bolady. Meditsinalyq kedergi joq. Bala súiýge niet bar. Biraq otbasylyq biýdjette kelesi balaǵa oryn azaiyp barady», – deidi ol.
Ábenovtiń paiymdaýynsha, másele tek otbasynyń tabys deńgeiinde emes, onyń turaqty qarjylai mindettemelerinde de jatyr. Sondyqtan demografiialyq saiasatty ázirlegende azamattardyń nesie júktemesin de eskerý qajet.
Polsha men Vengriiada qandai qoldaý bar?
Óz usynysyn negizdeý úshin Murat Ábenov sheteldik tájiribege toqtaldy. Onyń sózinshe, birqatar memleket bala týǵan kezde beriletin járdemaqymen shektelmei, otbasylardyń uzaq merzimdi qarjylyq mindettemelerin azaitýdy da qarastyrady.
Máselen, ol Ońtústik Koreiadaǵy bala týý kórsetkishiniń tómendeýin zerttegen halyqaralyq sarapshylar jastardyń qarjylyq turaqsyzdyǵyn, turǵyn úi baǵasynyń qymbattyǵyn jáne bala tárbiesine jumsalatyn shyǵyndardy mańyzdy faktorlar retinde qarastyratynyn atap ótti.
Al Polshada arnaiy otbasylyq turǵyn úi nesiesi aiasynda ekinshi bala dúniege kelgende ipotekanyń negizgi qaryzynyń bir bóligin memleket óteitinin, úshinshi jáne odan keiingi balalar týǵan jaǵdaida qoldaý kólemi ulǵaiatynyn mysalǵa keltirdi.
Vengriiada da bala týýǵa bailanysty jeńildetilgen otbasylyq nesie júiesi qarastyrylǵan. Ábenovtiń túsindirýinshe, mundai baǵdarlamalarda alǵashqy bala týǵan kezde tólemdi ýaqytsha toqtatý, ekinshi bala dúniege kelgende qaryzdyń bir bóligin azaitý, al úshinshi bala týǵan jaǵdaida qalǵan bereshekti óteýge deiingi qoldaý tetikteri bar.
«Iaǵni keibir memleketterde bala dúniege kelgende otbasynyń tek shyǵyny kóbeimeidi. Qaryz júktemesi de azaiady», – dep atap ótti ol.
Bala týǵan saiyn nesieni azaitý usynyldy
Murat Ábenov Qazaqstanda jas otbasylardy qoldaýdyń jańa qaǵidasyn engizý máselesin talqylaýdy usyndy. Onyń negizgi ideiasy – bala sany kóbeigen saiyn otbasynyń nesie júktemesin kezeń-kezeńimen jeńildetý.
Atap aitqanda, birinshi bala dúniege kelgennen keiin otbasynyń tabysy tómendese, alty nemese on eki aiǵa kredittik demalys berý múmkindigin qarastyrýdy usyndy.
Ekinshi bala týǵan jaǵdaida ipotekanyń negizgi qaryzynyń belgili bir bóligin memleket esebinen óteý tetigin engizýge bolady. Al úshinshi bala dúniege kelgende qoldaý kólemin odan ári arttyrý máselesi qarastyrylýy tiis.
Onyń pikirinshe, mundai sharalar eń aldymen tabysy tómen jáne ortasha jas otbasylarǵa baǵyttalýy qajet.
«Men barlyq kreditti keshirý kerek dep otyrǵan joqpyn. Biraq myna qaǵidany talqylaýdy usynamyn: bala dúniege kelgen saiyn jas otbasynyń qaryz júktemesi azaiýy kerek», – dedi Murat Ábenov.
Ol bastamanyń maqsaty azamattarǵa jappai qarjy taratý emes, bala dúniege kelgennen keiingi eń kúrdeli kezeńde otbasynyń bank aldyndaǵy mindettemelerin jeńildetý ekenin túsindirdi.
Jas otbasynyń erteńge degen seniminen únemdeýge bolmaidy
Ábenov áleýmettik kómekti naqty muqtaj azamattarǵa baǵyttaý qajettigin de kóterdi. Onyń pikirinshe, memleket keibir artyq jeńildikterdi qaita qarap, biýdjet qarajatyn tiimdi jumsaýy múmkin. Alaida mundai ózgerister jas otbasylardyń áleýmettik jaǵdaiyn nasharlatpaýy tiis.
«Memleket áleýmettik kómekti naqty muqtaj adamdarǵa baǵyttaýy kerek. Jaǵdaiy jaqsy adamdarǵa negizsiz jeńildik bermeý de durys. Kei jerde únemdeýge bolady. Keibir artyq jeńildikti qaita qaraýǵa bolady. Biraq jas otbasynyń erteńge degen seniminen únemdeýge bolmaidy», – dep jazdy ol.
Murat Ábenov qazirgi jastardyń turmysyn jaqsy biletinin, olardyń arasynda eki jerde jumys istep, negizgi qyzmetinen keiin qosymsha tabys tabýǵa májbúr azamattar az emes ekenin aitty.
Biri ipotekasyn ótese, endi biri páter jaldap turady. Sonymen qatar bala tárbiesine, balabaqshaǵa, kúndelikti qajettilikterge qarajat jumsap, ata-anasyna da kómektesedi.
«Men ákemin. Birneshe nemereniń atasymyn. Qazirgi jas otbasylardyń qalai ómir súrip jatqanyn kórip júrmin. Biri eki jerde jumys isteidi. Biri kúndiz negizgi jumysynda, keshke qosymsha tabys izdeidi», – dedi ol.
Onyń paiymdaýynsha, búgingi jas otbasylarǵa kórsetilgen qoldaý bolashaqta el ekonomikasyna da oń áser etýi múmkin. Óitkeni olardyń balalary erteń dáriger, injener, muǵalim, kásipker bolyp, qoǵamnyń damýyna úles qosady.
«Sondyqtan jas otbasyna kómektesý jai ǵana áleýmettik shyǵyn emes. Bul bolashaqqa salynǵan investitsiia. Adamgershilik turǵysynan da solai. Memlekettik turǵydan da solai. Balam deitin memleket bolmasa, memleketim deitin bala qaidan shyǵady?» – dep jazdy Murat Ábenov.
Úkimetke tórt suraq qoidy
Murat Ábenov bastamany júzege asyrýdan buryn onyń ekonomikalyq jáne demografiialyq tiimdiligin zertteý qajet ekenin atap ótti.
Osyǵan bailanysty ol Úkimettiń nazaryn tórt máselege aýdardy.
Birinshiden, Qazaqstanda qaryzy bar jáne qaryzy joq jas otbasylardyń bala týý kórsetkishteri salystyryldy ma?
Ekinshiden, ai saiynǵy nesie tólemi otbasy tabysynyń qandai úlesin quraǵan kezde ekinshi nemese úshinshi balany dúniege ákelý týraly sheshimge áser etedi?
Úshinshiden, Polsha men Vengriia tájiribesine uqsas, bala týǵan saiyn otbasynyń qaryz júktemesin azaitatyn mehanizmdi Qazaqstanda engizý qansha qarajatty qajet etedi?
Tórtinshiden, mundai qarjylyq qoldaý bala týý kórsetkishiniń artýyna qanshalyqty yqpal etýi múmkin?
Ábenovtiń pikirinshe, osy suraqtarǵa ǵylymi negizdelgen jaýap berilmeiinshe, usynylǵan tetiktiń Qazaqstanǵa qajet emes ekenin kesip aitýǵa bolmaidy.
«Bala týǵan soń óz kúnińdi óziń kór» degen ustanym ózgerýi kerek
Jazbasynda Murat Ábenov Prezidenttiń áleýmettik saiasattaǵy ózgeristerge qatysty aitqan pikirin de eske saldy.
Atap aitqanda, Memleket basshysynyń mundai reformalardy «ógizdi óltirmei, arbany syndyrmai» júrgizý qajettigi týraly sózin keltirdi.
Sondai-aq Prezidenttiń «Artyq qylamyn dep, tyrtyq qylýǵa múldem bolmaidy» degen eskertýine nazar aýdardy.
Ábenovtiń pikirinshe, bul qaǵida jas otbasylardy qoldaý saiasatyna da qatysty bolýy tiis.
«Jastarǵa “Bala týǵan soń óz kúnińdi óziń kór” degen signal emes, “Bala dúniege kelgende memleket otbasynyń aiaǵynan turýyna kómektesedi” degen senim kerek», – dedi ol.
Osyǵan bailanysty ol Qazaqstanda bala týǵan saiyn jas otbasynyń nesie júktemesin azaitatyn júieni qoǵamdyq jáne sarapshylyq deńgeide talqylaýǵa shaqyrdy.
Mundai qoldaýdyń ipoteka arqyly, kredittik demalys berý nemese negizgi qaryzdyń bir bóligin memleket esebinen óteý jolymen júzege asatynyn tiisti mamandar esepteýi qajet ekenin aitty.
«Biraq máseleni kóterýdiń ózi búgin qajet. Óitkeni qaryz ósip jatyr. Al bala týý azaiyp jatyr. Bul bailanysty Qazaqstan endi elemei otyra almaidy», – dep túiindedi Murat Ábenov.
Ol bastamany júzege asyrýdyń ádil ári tiimdi tetikterin anyqtaý úshin qoǵamdyq pikirdi de eskerý qajet ekenin jetkizdi.
