قازاقستاندا تۇتىنۋشىلىق نەسيە كٶلەمٸ جىل سايىن ۇلعايىپ, دٷنيەگە كەلەتٸن نەرەستەلەر سانى كەرٸسٸنشە ازايىپ بارادى. قازاقستان حالىق كەڭەسٸنٸڭ مٷشەسٸ, بٸلٸم جەنە ادامي كاپيتال جٶنٸندەگٸ كوميسسييانىڭ تٶراعاسى مۇرات ەبەنوۆ وسى ەكٸ كٶرسەتكٸشتٸڭ اراسىندا بايلانىس بولۋى مٷمكٸن ەكەنٸن ايتىپ, ٷكٸمەتتٸ ارنايى زەرتتەۋ جٷرگٸزۋگە شاقىردى. ول جاس وتباسىلاردىڭ قارجىلاي جٷكتەمەسٸن جەڭٸلدەتۋ ٷشٸن بالا تۋعان سايىن نەسيە قارىزىنىڭ بٸر بٶلٸگٸن مەملەكەت ەسەبٸنەن ٶتەۋ نەمەسە كرەديتتٸك دەمالىس بەرۋ تەتٸكتەرٸن قاراستىرۋدى ۇسىندى, دەپ حابارلايدى dalanews.kz.
تٶرت جىلدا نەسيە كٶلەمٸ 2,7 ەسە ٶسكەن
مۇرات ەبەنوۆ Threads ەلەۋمەتتٸك جەلٸسٸندەگٸ جازباسىندا كەيٸنگٸ جىلدارى قازاقستاندا تۇتىنۋشىلىق نەسيەنٸڭ ٶسۋٸ مەن بالا تۋۋ كٶرسەتكٸشٸنٸڭ تٶمەندەۋٸ قاتار جٷرٸپ جاتقانىن اتاپ ٶتتٸ.
ول كەلتٸرگەن مەلٸمەتتەرگە سەيكەس, 2021 جىلى ەلدەگٸ تۇتىنۋشىلىق نەسيە كٶلەمٸ 6,1 ترلن تەڭگەنٸ قۇراسا, سول جىلى 445,9 مىڭ بالا دٷنيەگە كەلگەن. ال 2022 جىلى نەسيە كٶلەمٸ 7,7 ترلن تەڭگەگە جەتٸپ, تۋعان بالالار سانى 403,9 مىڭعا دەيٸن ازايعان.
بۇل ٷردٸس كەيٸنگٸ جىلدارى دا جالعاسقان. اتاپ ايتقاندا, 2023 جىلى تۇتىنۋشىلىق نەسيەلەر 10,3 ترلن تەڭگەگە, 2024 جىلى 13,8 ترلن تەڭگەگە جەتكەن. وسى كەزەڭدە دٷنيەگە كەلگەن بالالار سانى تيٸسٸنشە 388,4 مىڭنان 365,9 مىڭعا دەيٸن تٶمەندەگەن.
اۆتوردىڭ دەرەگٸنشە, 2025 جىلى تۇتىنۋشىلىق نەسيە كٶلەمٸ 16,7 ترلن تەڭگەگە جەتسە, بالا تۋۋ كٶرسەتكٸشٸ 335 مىڭعا دەيٸن قىسقارعان.
وسىلايشا, تٶرت جىلدىڭ ٸشٸندە تۇتىنۋشىلىق نەسيە كٶلەمٸ شامامەن 2,7 ەسە ٶسٸپ, دٷنيەگە كەلگەن بالالار سانى 25 پايىزعا جۋىق ازايعان.
«بۇل جاي عانا سەيكەستٸك پە? مەنٸڭشە, مۇنى زەرتتەمەي تۇرىپ “بايلانىس جوق” دەپ ايتۋعا بولمايدى. ەرينە, بالا تۋۋ تەك كرەديتتەن ازايدى دەۋ دۇرىس ەمەس. دەموگرافيياعا جۇمىس, تابىس, باسپانا, بالاباقشا, كٶشٸ-قون, ەيەلدەردٸڭ جۇمىسپەن قامتىلۋى, وتباسىلىق قۇندىلىقتار سيياقتى كٶپتەگەن فاكتور ەسەر ەتەدٸ», – دەپ جازدى مۇرات ەبەنوۆ.
ونىڭ پٸكٸرٸنشە, قارىز كٶلەمٸنٸڭ تۇراقتى ٶسۋٸ مەن بالا تۋۋ كٶرسەتكٸشٸنٸڭ جىل سايىن تٶمەندەۋٸ ٷكٸمەت تاراپىنان جان-جاقتى زەرتتەۋدٸ قاجەت ەتەدٸ.
بالاعا كەتەتٸن شىعىن با, ەلدە كرەديت تٶلەمٸ مە?
مۇرات ەبەنوۆ جاس وتباسىلاردىڭ كٷندەلٸكتٸ تۇرمىسىن مىسالعا كەلتٸرٸپ, قارجىلاي مٸندەتتەمەلەردٸڭ بالا سٷيۋ تۋرالى شەشٸمگە ىقپال ەتۋٸ مٷمكٸن ەكەنٸن تٷسٸندٸردٸ.
ونىڭ ايتۋىنشا, بٷگٸندە كٶپتەگەن جاس وتباسى باسپانا جالداپ نەمەسە يپوتەكا تٶلەپ جٷر. بۇعان تۇتىنۋشىلىق نەسيەلەر قوسىلادى. ال العاشقى بالا دٷنيەگە كەلگەندە وتباسىنىڭ شىعىنى ارتىپ, اتا-انانىڭ بٸرەۋٸنٸڭ تابىسى ۋاقىتشا قىسقارۋى مٷمكٸن. سوعان قاراماستان بانك الدىنداعى مٸندەتتەمە ٶزگەرٸسسٸز قالادى.
«وسىنداي جاعدايدا ەكٸنشٸ نەمەسە ٷشٸنشٸ بالا تۋرالى شەشٸم قابىلداعاندا وتباسى نەنٸ بٸرٸنشٸ ەسەپتەيدٸ? بالاعا كەتەتٸن شىعىندى ما? ەلدە كەلەسٸ ايداعى كرەديت تٶلەمٸن بە? وسى قۇبىلىستى شارتتى تٷردە “قارىز كونتراتسەپتسيياسى” دەپ اتاۋعا بولادى. مەديتسينالىق كەدەرگٸ جوق. بالا سٷيۋگە نيەت بار. بٸراق وتباسىلىق بيۋدجەتتە كەلەسٸ بالاعا ورىن ازايىپ بارادى», – دەيدٸ ول.
ەبەنوۆتٸڭ پايىمداۋىنشا, مەسەلە تەك وتباسىنىڭ تابىس دەڭگەيٸندە ەمەس, ونىڭ تۇراقتى قارجىلاي مٸندەتتەمەلەرٸندە دە جاتىر. سوندىقتان دەموگرافييالىق ساياساتتى ەزٸرلەگەندە ازاماتتاردىڭ نەسيە جٷكتەمەسٸن دە ەسكەرۋ قاجەت.
پولشا مەن ۆەنگرييادا قانداي قولداۋ بار?
ٶز ۇسىنىسىن نەگٸزدەۋ ٷشٸن مۇرات ەبەنوۆ شەتەلدٸك تەجٸريبەگە توقتالدى. ونىڭ سٶزٸنشە, بٸرقاتار مەملەكەت بالا تۋعان كەزدە بەرٸلەتٸن جەردەماقىمەن شەكتەلمەي, وتباسىلاردىڭ ۇزاق مەرزٸمدٸ قارجىلىق مٸندەتتەمەلەرٸن ازايتۋدى دا قاراستىرادى.
مەسەلەن, ول وڭتٷستٸك كورەياداعى بالا تۋۋ كٶرسەتكٸشٸنٸڭ تٶمەندەۋٸن زەرتتەگەن حالىقارالىق ساراپشىلار جاستاردىڭ قارجىلىق تۇراقسىزدىعىن, تۇرعىن ٷي باعاسىنىڭ قىمباتتىعىن جەنە بالا تەربيەسٸنە جۇمسالاتىن شىعىنداردى ماڭىزدى فاكتورلار رەتٸندە قاراستىراتىنىن اتاپ ٶتتٸ.
ال پولشادا ارنايى وتباسىلىق تۇرعىن ٷي نەسيەسٸ اياسىندا ەكٸنشٸ بالا دٷنيەگە كەلگەندە يپوتەكانىڭ نەگٸزگٸ قارىزىنىڭ بٸر بٶلٸگٸن مەملەكەت ٶتەيتٸنٸن, ٷشٸنشٸ جەنە ودان كەيٸنگٸ بالالار تۋعان جاعدايدا قولداۋ كٶلەمٸ ۇلعاياتىنىن مىسالعا كەلتٸردٸ.
ۆەنگرييادا دا بالا تۋۋعا بايلانىستى جەڭٸلدەتٸلگەن وتباسىلىق نەسيە جٷيەسٸ قاراستىرىلعان. ەبەنوۆتٸڭ تٷسٸندٸرۋٸنشە, مۇنداي باعدارلامالاردا العاشقى بالا تۋعان كەزدە تٶلەمدٸ ۋاقىتشا توقتاتۋ, ەكٸنشٸ بالا دٷنيەگە كەلگەندە قارىزدىڭ بٸر بٶلٸگٸن ازايتۋ, ال ٷشٸنشٸ بالا تۋعان جاعدايدا قالعان بەرەشەكتٸ ٶتەۋگە دەيٸنگٸ قولداۋ تەتٸكتەرٸ بار.
«ياعني كەيبٸر مەملەكەتتەردە بالا دٷنيەگە كەلگەندە وتباسىنىڭ تەك شىعىنى كٶبەيمەيدٸ. قارىز جٷكتەمەسٸ دە ازايادى», – دەپ اتاپ ٶتتٸ ول.
بالا تۋعان سايىن نەسيەنٸ ازايتۋ ۇسىنىلدى
مۇرات ەبەنوۆ قازاقستاندا جاس وتباسىلاردى قولداۋدىڭ جاڭا قاعيداسىن ەنگٸزۋ مەسەلەسٸن تالقىلاۋدى ۇسىندى. ونىڭ نەگٸزگٸ يدەياسى – بالا سانى كٶبەيگەن سايىن وتباسىنىڭ نەسيە جٷكتەمەسٸن كەزەڭ-كەزەڭٸمەن جەڭٸلدەتۋ.
اتاپ ايتقاندا, بٸرٸنشٸ بالا دٷنيەگە كەلگەننەن كەيٸن وتباسىنىڭ تابىسى تٶمەندەسە, التى نەمەسە ون ەكٸ ايعا كرەديتتٸك دەمالىس بەرۋ مٷمكٸندٸگٸن قاراستىرۋدى ۇسىندى.
ەكٸنشٸ بالا تۋعان جاعدايدا يپوتەكانىڭ نەگٸزگٸ قارىزىنىڭ بەلگٸلٸ بٸر بٶلٸگٸن مەملەكەت ەسەبٸنەن ٶتەۋ تەتٸگٸن ەنگٸزۋگە بولادى. ال ٷشٸنشٸ بالا دٷنيەگە كەلگەندە قولداۋ كٶلەمٸن ودان ەرٸ ارتتىرۋ مەسەلەسٸ قاراستىرىلۋى تيٸس.
ونىڭ پٸكٸرٸنشە, مۇنداي شارالار ەڭ الدىمەن تابىسى تٶمەن جەنە ورتاشا جاس وتباسىلارعا باعىتتالۋى قاجەت.
«مەن بارلىق كرەديتتٸ كەشٸرۋ كەرەك دەپ وتىرعان جوقپىن. بٸراق مىنا قاعيدانى تالقىلاۋدى ۇسىنامىن: بالا دٷنيەگە كەلگەن سايىن جاس وتباسىنىڭ قارىز جٷكتەمەسٸ ازايۋى كەرەك», – دەدٸ مۇرات ەبەنوۆ.
ول باستامانىڭ ماقساتى ازاماتتارعا جاپپاي قارجى تاراتۋ ەمەس, بالا دٷنيەگە كەلگەننەن كەيٸنگٸ ەڭ كٷردەلٸ كەزەڭدە وتباسىنىڭ بانك الدىنداعى مٸندەتتەمەلەرٸن جەڭٸلدەتۋ ەكەنٸن تٷسٸندٸردٸ.
جاس وتباسىنىڭ ەرتەڭگە دەگەن سەنٸمٸنەن ٷنەمدەۋگە بولمايدى
ەبەنوۆ ەلەۋمەتتٸك كٶمەكتٸ ناقتى مۇقتاج ازاماتتارعا باعىتتاۋ قاجەتتٸگٸن دە كٶتەردٸ. ونىڭ پٸكٸرٸنشە, مەملەكەت كەيبٸر ارتىق جەڭٸلدٸكتەردٸ قايتا قاراپ, بيۋدجەت قاراجاتىن تيٸمدٸ جۇمساۋى مٷمكٸن. الايدا مۇنداي ٶزگەرٸستەر جاس وتباسىلاردىڭ ەلەۋمەتتٸك جاعدايىن ناشارلاتپاۋى تيٸس.
«مەملەكەت ەلەۋمەتتٸك كٶمەكتٸ ناقتى مۇقتاج ادامدارعا باعىتتاۋى كەرەك. جاعدايى جاقسى ادامدارعا نەگٸزسٸز جەڭٸلدٸك بەرمەۋ دە دۇرىس. كەي جەردە ٷنەمدەۋگە بولادى. كەيبٸر ارتىق جەڭٸلدٸكتٸ قايتا قاراۋعا بولادى. بٸراق جاس وتباسىنىڭ ەرتەڭگە دەگەن سەنٸمٸنەن ٷنەمدەۋگە بولمايدى», – دەپ جازدى ول.
مۇرات ەبەنوۆ قازٸرگٸ جاستاردىڭ تۇرمىسىن جاقسى بٸلەتٸنٸن, ولاردىڭ اراسىندا ەكٸ جەردە جۇمىس ٸستەپ, نەگٸزگٸ قىزمەتٸنەن كەيٸن قوسىمشا تابىس تابۋعا مەجبٷر ازاماتتار از ەمەس ەكەنٸن ايتتى.
بٸرٸ يپوتەكاسىن ٶتەسە, ەندٸ بٸرٸ پەتەر جالداپ تۇرادى. سونىمەن قاتار بالا تەربيەسٸنە, بالاباقشاعا, كٷندەلٸكتٸ قاجەتتٸلٸكتەرگە قاراجات جۇمساپ, اتا-اناسىنا دا كٶمەكتەسەدٸ.
«مەن ەكەمٸن. بٸرنەشە نەمەرەنٸڭ اتاسىمىن. قازٸرگٸ جاس وتباسىلاردىڭ قالاي ٶمٸر سٷرٸپ جاتقانىن كٶرٸپ جٷرمٸن. بٸرٸ ەكٸ جەردە جۇمىس ٸستەيدٸ. بٸرٸ كٷندٸز نەگٸزگٸ جۇمىسىندا, كەشكە قوسىمشا تابىس ٸزدەيدٸ», – دەدٸ ول.
ونىڭ پايىمداۋىنشا, بٷگٸنگٸ جاس وتباسىلارعا كٶرسەتٸلگەن قولداۋ بولاشاقتا ەل ەكونوميكاسىنا دا وڭ ەسەر ەتۋٸ مٷمكٸن. ٶيتكەنٸ ولاردىڭ بالالارى ەرتەڭ دەرٸگەر, ينجەنەر, مۇعالٸم, كەسٸپكەر بولىپ, قوعامنىڭ دامۋىنا ٷلەس قوسادى.
«سوندىقتان جاس وتباسىنا كٶمەكتەسۋ جاي عانا ەلەۋمەتتٸك شىعىن ەمەس. بۇل بولاشاققا سالىنعان ينۆەستيتسييا. ادامگەرشٸلٸك تۇرعىسىنان دا سولاي. مەملەكەتتٸك تۇرعىدان دا سولاي. بالام دەيتٸن مەملەكەت بولماسا, مەملەكەتٸم دەيتٸن بالا قايدان شىعادى?» – دەپ جازدى مۇرات ەبەنوۆ.
ٷكٸمەتكە تٶرت سۇراق قويدى
مۇرات ەبەنوۆ باستامانى جٷزەگە اسىرۋدان بۇرىن ونىڭ ەكونوميكالىق جەنە دەموگرافييالىق تيٸمدٸلٸگٸن زەرتتەۋ قاجەت ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ.
وسىعان بايلانىستى ول ٷكٸمەتتٸڭ نازارىن تٶرت مەسەلەگە اۋداردى.
بٸرٸنشٸدەن, قازاقستاندا قارىزى بار جەنە قارىزى جوق جاس وتباسىلاردىڭ بالا تۋۋ كٶرسەتكٸشتەرٸ سالىستىرىلدى ما?
ەكٸنشٸدەن, اي سايىنعى نەسيە تٶلەمٸ وتباسى تابىسىنىڭ قانداي ٷلەسٸن قۇراعان كەزدە ەكٸنشٸ نەمەسە ٷشٸنشٸ بالانى دٷنيەگە ەكەلۋ تۋرالى شەشٸمگە ەسەر ەتەدٸ?
ٷشٸنشٸدەن, پولشا مەن ۆەنگرييا تەجٸريبەسٸنە ۇقساس, بالا تۋعان سايىن وتباسىنىڭ قارىز جٷكتەمەسٸن ازايتاتىن مەحانيزمدٸ قازاقستاندا ەنگٸزۋ قانشا قاراجاتتى قاجەت ەتەدٸ?
تٶرتٸنشٸدەن, مۇنداي قارجىلىق قولداۋ بالا تۋۋ كٶرسەتكٸشٸنٸڭ ارتۋىنا قانشالىقتى ىقپال ەتۋٸ مٷمكٸن?
ەبەنوۆتٸڭ پٸكٸرٸنشە, وسى سۇراقتارعا عىلىمي نەگٸزدەلگەن جاۋاپ بەرٸلمەيٸنشە, ۇسىنىلعان تەتٸكتٸڭ قازاقستانعا قاجەت ەمەس ەكەنٸن كەسٸپ ايتۋعا بولمايدى.
«بالا تۋعان سوڭ ٶز كٷنٸڭدٸ ٶزٸڭ كٶر» دەگەن ۇستانىم ٶزگەرۋٸ كەرەك
جازباسىندا مۇرات ەبەنوۆ پرەزيدەنتتٸڭ ەلەۋمەتتٸك ساياساتتاعى ٶزگەرٸستەرگە قاتىستى ايتقان پٸكٸرٸن دە ەسكە سالدى.
اتاپ ايتقاندا, مەملەكەت باسشىسىنىڭ مۇنداي رەفورمالاردى «ٶگٸزدٸ ٶلتٸرمەي, اربانى سىندىرماي» جٷرگٸزۋ قاجەتتٸگٸ تۋرالى سٶزٸن كەلتٸردٸ.
سونداي-اق پرەزيدەنتتٸڭ «ارتىق قىلامىن دەپ, تىرتىق قىلۋعا مٷلدەم بولمايدى» دەگەن ەسكەرتۋٸنە نازار اۋداردى.
ەبەنوۆتٸڭ پٸكٸرٸنشە, بۇل قاعيدا جاس وتباسىلاردى قولداۋ ساياساتىنا دا قاتىستى بولۋى تيٸس.
«جاستارعا “بالا تۋعان سوڭ ٶز كٷنٸڭدٸ ٶزٸڭ كٶر” دەگەن سيگنال ەمەس, “بالا دٷنيەگە كەلگەندە مەملەكەت وتباسىنىڭ اياعىنان تۇرۋىنا كٶمەكتەسەدٸ” دەگەن سەنٸم كەرەك», – دەدٸ ول.
وسىعان بايلانىستى ول قازاقستاندا بالا تۋعان سايىن جاس وتباسىنىڭ نەسيە جٷكتەمەسٸن ازايتاتىن جٷيەنٸ قوعامدىق جەنە ساراپشىلىق دەڭگەيدە تالقىلاۋعا شاقىردى.
مۇنداي قولداۋدىڭ يپوتەكا ارقىلى, كرەديتتٸك دەمالىس بەرۋ نەمەسە نەگٸزگٸ قارىزدىڭ بٸر بٶلٸگٸن مەملەكەت ەسەبٸنەن ٶتەۋ جولىمەن جٷزەگە اساتىنىن تيٸستٸ ماماندار ەسەپتەۋٸ قاجەت ەكەنٸن ايتتى.
«بٸراق مەسەلەنٸ كٶتەرۋدٸڭ ٶزٸ بٷگٸن قاجەت. ٶيتكەنٸ قارىز ٶسٸپ جاتىر. ال بالا تۋۋ ازايىپ جاتىر. بۇل بايلانىستى قازاقستان ەندٸ ەلەمەي وتىرا المايدى», – دەپ تٷيٸندەدٸ مۇرات ەبەنوۆ.
ول باستامانى جٷزەگە اسىرۋدىڭ ەدٸل ەرٸ تيٸمدٸ تەتٸكتەرٸن انىقتاۋ ٷشٸن قوعامدىق پٸكٸردٸ دە ەسكەرۋ قاجەت ەكەنٸن جەتكٸزدٸ.
