Dosymnyń egde tartqan qart anasy bar-tuǵyn. Qart adamdy aýyrý-syrqaý iekteitini belgili ǵoi. Qońyr kúz kelgen bette dosym Túrkistanda aǵasynyń qolynda turatyn anasyn Almatyǵa aldyryp emhanaǵa jatqyzyp, em qabyldatqyzatyn. Biyl da ádettegidei anasyn Túrkistannan aldyryp, Almatydaǵy emhanalardyń birine jatqyzdy. Dosym "bir palatada úsh qart ana jatty, ekeýi qazaq, bireýi orys" dedi.
– Anamyzǵa kún saiyn baryp, hal-jaǵdaiyn surap, dári-dármegin jetkizip turdym. Sonda bir baiqaǵanym, palataǵa qashan kirsem de bir bólmede jatqan úsh keiýana orys tilinde shúiirkelesip otyrdy. Bizdiń Túrkistanda qazir orys ta qalmaǵan ǵoi. Biraq anam eski orysshasyn esine túsirip, tilin burap áńgime soǵyp otyrǵanyn kórgende tańqaldym. Qazaqtyń eki keiýanasy aralaryndaǵy orys kempir úshin orys tilinde sóileidi. Olardy oryssha sóileńder dep qystap, qinap jatqan eshkim joq. Bir barǵanymda munyń "jón" emes ekenin anama aityp edim. Ol kisi "aramyzdar orys kempir jatqannan keiin "ózdigimizden" oryssha sóilep ketemiz" dep túsindirgen boldy, – dedi dosym. Iá, qalań qazaqtyń arasyna bir orys kelip kirse, tilimizdi burap, bárimiz oryssha sóilep ketetinimiz ras. Bul ne sonda? Quldyq sananyń qanǵa ábden sińgeniniń belisi me?
Prezidenttiń ózi "aldymen qazaqtar bir-birińmen qazaq tilinde sóilesińder" dep aitty ǵoi. Nege qazaqtar bir-birimen qazaqsha sóilemeidi? Elbasynyń bul sózin ár jerde aityp, jazǵan maqalamyzǵa dáieksóz qylýdan árige asqan emespiz. Osy bir sózdi qashan iske asaramyz? Qalyń ortada qazaqtar óz aralarynda nege qazaqsha sóilemeimiz?
Eger bizder bárimiz qazaq tilinde sóilei bastasaq, orystar bular ne dep jatyr dep qazaq tilin ózdiginen úirenbei me? Menińshe, qazaqtardyń bir-birimen qazaq tilinde sóileýi elimizdegi ózge ult ókilderine qazaq tilin úiretýdiń tóte, ári eń tiimdi joly emes pe? Bul úshin memleket qazynasynan qarjy bólýdiń de qajeti joq. Táýelsizdiktiń 26 jylynda osy dúnieni túsine almai kele jatqan kimdi bolsa da ókintetini anyq.
Endi bastapqy áńgimemizdi qaita oralsaq, Dosym búi deidi:
– Anama ota jasaityn kún taiaǵan sátte ol maǵan "Ota jasaityn dárigerge 15 myń teńge berip qoi. Otasyn jaqsy jasasyn. Narhoz beretin anesteziolog balanyń qolyna da bir 10 teńge ustat" dedi. Amal ne, anamyzdyń densaýlyǵynan aqsha artyq emes qoi. Sondyqtan aitaqanyn eki etpei, eki dárigerdiń de qaltasyna aqshasyn saldym. Áiteýir ota sátti ótip, densaýlyǵy qalyp keldi. Anama baryp júrgende bir baiqaǵanym orys kempir ózin emdegen medbikeden bastap, bas dárigerge deiin ózin jaqsylap qaraýdy talap etip, tipti keide jekip, ursqan kezderin de kórdim. Biz sekildi ózin qaraǵan dárigerlerdiń qolyna bir tiynda ustatqan joq. Osy bir jaittar sońǵy jyldary qazaqtardyń jaltaq, bar máselesin para berip sheshýdi jón kórýge eti ábden úirengenine kózim jete tústi. Osyndai dúniege jýrnalist retinde jan-tánimmen qarsy bolsam da, osy bir kesapat ózimniń et jaqyn adamdarymdy bailap, matap alǵanyn baiqadym. Anamnyń emhanadan shyǵatyn ýaqyty da taiap qalǵan edi. Bir kúni anama baryp, sóilesip hal-jaǵdaiyn bilgen soń, jumysqa asyǵyp shyǵyp bara jatqanymda. Ótkende anama durys qarasyn dep 10 myń teńge bergen anesteziolog jigit aldymnan shyǵyp, "birdeńe" aityqysy keletin bildirip keń zaldyń bir buryshyna qarai bastady. Sonda ol maǵan ne aitty deisiz ǵoi? "Aǵa, anańyzdyń janynda jatqan qazaq apaǵa búgin-erteń ota jasaimyz. Ol kisiniń sońynan hal-jaǵdaiyn surap kelgen eshkimdi kórmedim. Ózine tike eshteń aita almadym... Úlken... kisi ǵoi. Anańyzǵa bir aýyz aityńyzshy bizge 10-15 myń teńgesin bersin dep aitsynshy", – degen de talǵym tars aiyryldy. Jap-jas jigitten mundai sóz estimin dep oilamap edim.
"Ei ońbaǵan, men saǵan ótkende 10 myń teńge bersem men ony ózimniń saǵan degen rizashylyǵym úshin berdim. Sen muny para dep oiladyń ba? Ózińniń las tirligińe meniń anamdy aralastyrma. Sol palatada qazaqtyń eki kimpiri men orystyń bir kempiri jatyr. Myqty bolsań, ana orys kempirden ashqa surap kórshi. Qas-qabaǵyńa qarap jáýteńdegen qazaqtyń qart anasyna qyzmetińdi buldap, aqsha suraǵannan uialamaisyń ba? Ol kisiniń artynan eshkim kelmese, izdeitin et jaqyn týysy joq shyǵar. Sol úshin durys qyzmet kórsetpeisiń be? Bul ne degen sumdyq? Baýyrym, esińdi ji! Boiyńdaǵy jaman ádetińnen aryl! Men bul sózdi estimegen bolaiyn, sen aitmaǵan bol, – dep teris ainylyp ketip qaldym, – dep dosym basynan ótken oqiǵasyn aityp berdi.
Bul áńgime meni túrli oiǵa jeteldi. Jemqorlyq ta búlingen, otarlanǵan sanaǵa tez uia salatynyn túsingendei boldym. Osy bir qarapaiym ǵana mysaldan jemqorlyqtan qutylyp, qazaq tiliniń saltanat qurýy úshin birinshi kezekte sanamyz táýelsiz bolýy kerek ekenin túsindim.
Nurlan JUMAHAN
