Onysy ras. Sóziniń jany bar. Din ǵalymy bolý úshin arab tili qanshalyqty qajet bolsa, meditsina úshin de aǵylshyn tilin bilý sondai shart. Sebebi, qazirgi tańda ǵylymnyń tili – aǵylshyn tili. Búginde bizdiń meditsina salasynan kóp keri qalyp qoiǵanymyz jasyryn emes.
Al kezinde qalai edi? Paiǵambarymyz Muhammed (s.a.ý.): «Ei, Alla Taǵalanyń quldary, emdelińder! Qudai túsirgen kez-kelgen derttiń daýasy bar. Tek káriliktiń daýasy joq» – dep, emi joq aýrýdyń joq ekenin bildirip, musylmandardy emdelýge, em izdeýge shaqyrdy. Sondyqtan islamda dárigerlik, emhana salasy erte damyp, basqa adamdarǵa jol kórsetip, baǵyt berdi.
H ǵasyrdyń ortalarynda bir ǵana Kordova qalasynda elýden astam emhana bolǵan. Basqalaryn aitpaǵanda, bir ǵana Ibn Sinanyń ózi nege turady? Bir kózqaras boiynsha "meditsina" sóziniń ózi osy Ibn Sinamen tikelei bailanysty eken. "Meded" arab tilinen aýdarǵanda «kómek» degendi bildiredi. Sonda "Mededtsinanyń" maǵynasy «Sinanyń kómegi» degenge saiady. Ibn Sinanyń meditsina salasy boiynsha jazǵan «Shifa» atty kitaby álemniń túrli tilderine aýdarylyp, alty ǵasyrdai dárigerlerdiń qoldarynan túspeitin derek kózine ainaldy. Tipti, áli kúnge deiin batys sózdikteri Ibn Sinaǵa «dárigerlerdiń patshasy» degen túsinik berýde. Keiingi dárigerlik sala damyǵanǵa deiin batysta Ibn Sina teńdessiz ustaz dep qabyldandy.
Barlyq ǵylymnyń negizin qalaǵan musylmandar ekeni búginde barshaǵa aian. Kóp mysaldan – bir mysal. Qazirde búkil álem "Algebra" dep júrgen ilimniń ataýy ony alǵash ashqan ál-Horezmidiń "ál-Jabr" degen eńbeginiń ataýynan alynǵan. "ál-Jabr" sózindegi "j" árpi "g" árpine oiysyp, "algebra" bolǵan. «Jer domalaq pa, tórt buryshty ma, joq álde midai jazyq pa? Jer Kúndi ainala ma, joq Kún Jerdi ainala ma?» dep arajigin ajyrata almai, batys alashapqyn bolyp jatqan kezde Jerdiń domalaq ekendigin VIII ǵasyrda-aq tápsir ǵalymdarymyz anyq aityp ketken bolsa, HII ǵasyrda Ál-Birýni syndy ortaaziialyq musylman ǵalymdarymyz ǵylymi turǵydan dáleldegen bolatyn.
Al batys eli HI ǵasyr emes, XVI ǵasyrdyń orta sheninde de jerdiń domalaq ekendigin dáleldemek bolǵan Kopernik, Galileo Galilei syndy ǵalymdaryn Injildiń qaǵidalaryna qaishy degen qatigezdikpen shirkeýdiń inkvizitsiia sotyna salyp, «órteimiz» dep qorqytyp, pikirlerinen ainýǵa májbúr etti.
Al Italiianyń ǵalymy Brýnony pikirinen qaitpaǵany úshin aiaýsyz tiridei órtep jiberdi. Men munyń bárin batysty jamandaý úshin aityp otyrǵan joqpyn. Tek biz kim, olar qandai jaǵdaida bolǵandyǵyn salystyrý úshin ǵana jelip óttim. Aitpaǵym batysqa ǵylym-bilim bizden bardy. Alaida, búgingi urpaq "keshe musylmandar osyndai edi" dep óz-ózimizdi sózben jubatqannan góri naqty iske kóshýimiz kerek. Ol úshin aǵylshyn tilin meńgerý qajet bolsa, ony da joǵarǵy deńgeide bilýimiz kerek. Taǵysyn taǵy...
Qazaq dalasynda da dárigerlik joǵary bolmasa tómen bolǵan joq. Áńgime arasynda Ersin Tursynhanuly basynan ótken mynandai oqiǵany tilge tiek etti. 2004 jyldyń shilde aiynda emhanamyzǵa Angliiadan arnaiy kelgen professor:
- Sizderdiń ata-babalaryńyzda ózindik qalyptasqan meditsina, shipagerlik bolǵan ba, joq álde, keiinnen úirendińizder me? - dep suraq qoidy.
Osy sátte bizde isteitin professor orys áieli birden:
- Qazaqtarda meditsina bolǵan emes, keiinnen orystardan úirengen, - dep qoiyp qaldy. Men orys áieldiń sózin aiaǵyna deiin sabyrmen tyńdap boldym da, aǵylshyn dárigerge bylai dedim:
- Sizge mysal retinde eki máseleni aitaiyn, sosyn bizdiń ata-babamyzda meditsina bolyp-bolmaǵandyǵyn ózińiz sheshińiz.
- Jaqsy.
- Sosyn gen ǵylymy damyǵannan keiin ǵana ǵalymdar túrli aýrýlardyń neshe ataǵa deiin tuqym qýalaityndyǵyn dáleldep otyr. Al bizdiń ata-babalarymyz jeti ataǵa deiin qyz berisip-alysýǵa tyiym salǵan jáne bul tyiym áli kúnge deiin jalǵasyp kele jatyr. Qazaqtar meditsinany bilmegen bolsa, olar ǵylym endi ǵana bilip jatqan aýrýdyń neshe ataǵa deiin tuqym qýalaityndyǵyn qalai bilgen? - degenimde, álgi professordyń kózi sharadai bolyp:
- Shynymen de sizderde jeti ataǵa deiin úilenýge bolmai ma? Bul ǵajap eken. Ǵajap! Mynandai halyqta «meditsina bolmady" deýge áste bolmaidy», - dedi tańdanysyn jasyra almai. Al ana professor orys áiel: "Ersin Týrsynhanovich, ia eti momenty ne znal" - dep qaita-qaita keshirim surady.
Oilanatyn dúnie. Mundai mysaldar óte kóp. Endeshe bizder ata-babamyzben maqtanýymyz qajet. Alaida, bul maqtanysh óz-ózimizdi jubatý úshin emes, shabyttandyrý úshin kerek.
Qairat JOLDYBAI
Derekkózi: islam.kz
